Latyn álipbıi Qazaqstannyń qaryshtap damýy úshin qajet

Biz bul máselege neǵurlym dáıektilik qajettigin tereń túsinip, baıyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge Táýelsizdik alǵannan beri muqııat daıyndaldyq. 2017 jyl­dyń aıaǵyna deıin ǵalym­dar­dyń kómegimen, barsha qoǵam ókilderimen aqyldasa otyryp, qazaq álipbıiniń jańa gra­fı­ka­daǵy biryńǵaı standartty nus­qasyn qabyldaý kerek. 2018 jyldan bastap jańa álip­bıdi úıretetin mamandardy jáne orta mek­tepterge arnalǵan oqý­lyq­tar­dy daıyndaýǵa kirisýi­miz qa­jet. Aldaǵy 2 jylda uıym­das­ty­rý jáne ádistemelik jumys­tar júr­gizilýge tıis» dep, tarıhyna da sholý jasap, naqty kóshý mejesin de kórsetip bergen bolatyn.

Negizinen elimizde jańa qazaq álipbıine kóshý máselesi 1990 jyldan bastalǵanymen, jappaı qo­ǵamdyq turǵyda beleń alýy, ol – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń ulý jylǵy Táýelsizdik kúnimizge oraı (14.12.12) «Qazaqstan-2050 Strategııasy qalyptasqan mem­le­kettiń jańa saıası baǵyty» at­ty Joldaýynan keıin desek oryn­dy shyǵar. Shyny kerek, álem­dik daǵdarys pen baqtalastyq saıasattyń órship turǵan kezinde jáne jas táýelsiz memleketimizdiń aldynda talaı qyrýar isteri turǵanda «jańa qazaq jazýyna qolymyz jetpeı qala ma, saıası turǵydan qoldaý tappaımyz-aý» dep júrgen qaıratkerlerimizdiń Elbasy mindettegen tapsyrma­synan keıin, bilek sybana kirisip, ke­leshek Qazaq eli úshin óte ma­ńyzdy is ekendigin san márte bas­pa betterine jazyp ta, arnaıy telearnalardan aıtyp ta, túsindirip te keledi.

Latyn jazýyna kóshý kerek degennen beri barlyq jobalarmen tanysyp, ártúrli ǵylymı, qoǵamdyq jıylystarda atsalysyp, latynǵa kóshýimizdiń qa­jettiligi men mańyzdylyǵyn bir adamdaı aıtyp, basty sebepterin túsindirip kelemin. Jınaqtap bergende mynadaı:

- Elimizdiń álemdegi damý sa­ty­­syndaǵy bedeldi orny (30 damyǵan el);

- Keńes dáýirinde qalyp­tas­tyr­ǵan basy artyq áripterden qu­­tylý jáne emle-erejelerimizdi qalpyna keltirý;

- Elbasymyzdyń jol­daý­yn­daǵy «úsh tuǵyrly» til máselesin iske asyrý;

- Memlekettik tilimizdiń ha­lyqaralyq sıpat alý;

- Túbi bir túrki elderimen týys­tyq qarym-qatynasty ny­ǵaı­tý;

- Innovasııalyq tehnıkalyq quraldardyń tilin meńgerý;

- Qazaq eliniń Máńgilik El ıdeıa­syndaǵy el birligi men ynty­maǵy úshin.

Qazirgi ýaqytta tehnıkanyń tili damyǵan zaman ekenin bi­le­miz. Ásirese latyn jazýyna kó­shýge jastardyń qulshynysy basym. Stýdentter arasynda ótkizilgen suhbatta, jastar daıyn eken­digin senimmen aıtyp otyr. Stýdentterdi bylaı qoıǵanda, mek­tep oqýshylarynyń pikirleri de latyn álipbıine kóshýdi qol­daıdy. Iаǵnı, keleshek urpaq úshin latyn álipbıin meńgerý qıyn­dyqqa soqpaıtyny anyq. Bul – qo­ǵamdaǵy úlken faktorlardyń biri. Kelesi faktordyń biri, ol – ǵalamtor arqyly álemdik aq­pa­rattanýda esh kedergisiz, er­kin jáne jyldam túrde qazaq tiliniń oryn alýy. Al ol – latyn jazýy arqyly iske asatyn dúnıe. Sondyqtan da, bul jerde tilshi-fonolog mamandar jańa álip­bıdi jasaýda ınformatık-prog­rammısterdiń pikirimen sanasa otyryp, birlesip jumys jasaýlary qajet. Sonda ǵana tolyqqandy jáne esh kemshiligi joq álipbı bolatyny sózsiz.

Búgingi tańda latyn álipbıine kóshýge qatysty túsinik bir­jaq­ty qalyptasyp kele jat­qan tá­rizdi. Alaıda, elimiz kóp­ult­ty bolǵandyqtan qarsy pikir­ler­diń de baryn jasyrmaýy­myz kerek. Onyń sebebi, túsin­di­rý jumystarynyń jetispeý­shi­liginen týyndaıdy. Qara­paıym halyqqa latyn álip­bıine kó­shýdiń mán-jaıyn, qajet­tiligin, ma­ńyzdylyǵyn áli de bolsa túsin­dirýimiz qajet. Osy maqsatta jos­par boıynsha latynǵa kóshý máselesine qatys­ty semınar­lar men dóńgelek ústel­der uıym­dastyrylyp keledi. Nátı­je­sinde oqytýshy-profes­sor­lar quramy men stýdentter qaýy­my tolyq qol­daıtynyn bildir­di. Jalpy latyn jazýy ar­qy­ly memlekettik tilimizdiń ha­lyqaralyq sıpat alatyndyǵy já­ne basy artyq erejeler men árip­terden ada bola­tynymyzǵa kózi­miz jetip otyr. Sondyqtan latyn jazýy­na kóshýdi óz basym tolyq qoldaımyn.

Qasıet MOLǴAJDAROV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Taraz ınnovasııalyq-gýmanıtarlyq ýnıversıteti