Tańyrqatý úshin týǵan talant

Eń áýeli ul­tymyz úshin sýret óneriniń áli de bolsa jas óner ekenin eske alýǵa týra keledi. О́zine suq­tana qaraǵandardyń jana­ryndaǵy súıispenshilikten ot alyp, ǵumyry ǵasyrdan ǵa­syrǵa jalǵanyp kele jatqan áıgili «Djakondalardyń» sa­lyn­ǵanyna segiz júz jyl bol­sa,  qazaqtyń kásibı sýret óne­riniń paıda bolǵanyna seksen jyldan endi asyp barady. Tanymǵa tóńkeris jasaıtyndaı qubylys bolyp kelgen qylqalam ıeleri qazaq sýret ónerinde kóp bolmaǵany aýyr da bolsa barshamyz moıyndaýǵa tıis belgili shyndyq. Bul oraıda saýsaqpen sanap alýǵa bolatyn azdyń arasynan erkin oıymen erekshe janrdaǵy tyń dúnıeler týdyryp, beıneleý ónerindegi órkenıetti baǵyttyń bárin ulttyq dúnıetanymǵa negizdelgen dástúrli uǵymmen ádemi úılestire bilgen tulǵalyq kemel shaǵyna kún-tún demeı ter tógip jetken Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, talantty sýretshi Alpysbaı Qa­zy­ǵulovtyń  atyn aıryqsha ataýǵa bolady. 

Adamdarǵa belgili dúnıeni ózgeshe qyrynan tanyp, maıly boıaýdan mazmun tapqysy keletin sýretshini basqa kásip ıelerimen salystyrsaq, onyń ereksheligi de, artyqshylyǵy da jasaǵan dúnıesiniń jalqy­lyǵynda ekenin kóremiz. Sý­ret­shiniń jumysy bir-aq ret jazy­­lýymen qundy. Ol joǵalsa, búlinse, shedevr men sheberlik qaıtalanbaıdy. Sonda ol sal­ǵan kartınany eshkim túsin­be­se, jazǵan jalǵyz dana dú­nıe­siniń amandyǵy úshin úne­mi alańdarlyq jaǵdaıda ómir súrse, sýretshi nesine bul kásip­ti ózine serik etedi degen suraq týa­dy.

О́zi úshin. Qyryq jyl boıy qolynan qylqalamy túspeı kele jatqan, biz shyǵarmashylyǵyn sóz etkeli otyrǵan sýretshi Al­pys­baı Qazyǵulov keneptiń aldyna kelip alyp «osy oıym­dy boıaý tilimen sóıletsem, halyqqa unamaı qalyp, meni synap tastamaı ma, ıdeıam kóńilinen shyqpaı, Mádenıet mınıstrligi mańaılatpaı qoısa, qaıtem?» degen oıdy tipti de  oılamaıtyny anyq. Osy ýaqytqa deıin 7000 kartına salǵan A.Qazyǵulov  shabyttyń tulparyna mingen sátte jurt­tyń kóńilinen shyǵýdy oılap jumys istegen bolsa, búgingi shyq­qan bıigine taban tireı almaǵan bolar edi. 7000 kartına degen – ózin qansha kishipeıil, qara­paıym ustasa da, ulttyń ın­tellektýaldy baılyǵyn qu­ras­tyrýǵa qyzmet etip júr­gen eńbegi úshin  «qazaqtyń talantty sýretshisi» dep ataýǵa tolyq quqyq beretin orasan qazyna. Shetelde halyqaralyq deń­geıdegi eń kóp kórme ót­kiz­gen sýretshilerdiń biri bol­ǵan­dyqtan, bizge qaraǵanda óner týraly tanymy bıik Eýro­padaǵy beıneleý óneriniń bil­girleri A.Qazyǵulovtyń shyǵar­mashylyǵyn joǵary baǵalaıdy. 

Qazyǵulov jas kúninen Qazaq­stannyń eń talantty sýretshileriniń tańdaýly týyn­­dylaryn kolleksııalaý­dy daǵdysyna aınaldyrsa, búginde Qazyǵulovtyń ózi­niń kolleksıonerleri qa­lyp­­tasqan. Olar eń aldymen, osy eýropalyqtar. «Úz­diksiz iz­denisimen únemi uzar­typ otyr­masa, sýretshiniń shy­ǵar­mashylyq joly tym qysqa» degen sózin ómirlik ustanymyna aınaldyrǵan onyń ár kórmesi beıneleý álemindegi eleń et­kizer eleýli oqıǵa retinde qa­byldanady. О́ıtkeni ol ár kórmesin bıik talǵammen tú­zilgen salmaqty dúnıeleriniń sal­tanatty sherýi ispetti uıym­dastyryp, uzaq ýaqyt jasalǵan ishki daıyndyqpen keledi. Rea­lızm, sıýrrealızm, ımpressıo­nızmnen bastap búgingi avan­gard pen abstraksıonızmge deıingi baǵyttardyń birazyn zor talantymen baǵyndyrǵan ony sheteldik mesenattardyń ózi elimizge arnaıy izdep kelip, kartınalaryn qymbat baǵa­ǵa satyp alady. Albomyn ja­ryqqa shyǵaryp beredi. Bul – Qazyǵulovqa ǵana emes, qa­zaqtyń beıneleý ónerine ja­salǵan zor qurmet. 

Biz Qazyǵulovty sheberhanasyna izdep barǵanda, kúlli tilshiler qaýymy adaspaı taýy­p baratyn Esentaı ózeniniń jaǵasyna taıaý Muratbaev kó­she­sindegi eńseli úıde orna­las­qan Sýretshiler sheberhanasynan emes, Seıfýllın kóshesiniń boıyndaǵy ońasha otaýdan taptyq. Onyń aıdaı álemnen qashyp, «japandaǵy jalǵyz úı» bolyp otyrýynyń ózi kóp nárseni ańǵartqandaı. Adamdar arasyndaǵy alaman­nan, aıtys-tartysy kóp dúr­mekten alysta, О́zi men О́nerdi ǵana ońasha qaldyryp,  óz shy­ǵarmashylyǵymen ǵana betpe-bet ómir súrýdi jón kór­geni bolar dep túıdik. Alpysbaı sýretshi jylyna elý-alpys kartına «shımaılasa», sonyń ishinde eń bolmasa úsh-tórteýi óz kóńilin qanaǵattandyrsa, bar dúnıesi túgendengendeı keýdesin alaquıyn qýanyshtyń únsiz ǵana bıleıtini bar. Qyl­qalam­nan qoly bosaı qalǵandaı bolsa, kitapqa úńiledi. Sheber­ha­nasyndaǵy kartınadan keıingi baılyq osy – tekshelenip jı­na­lǵan kirpish-kirpish kitap­tary. Bul  sýretshiniń kóp oqı­tyndyǵyn, kóp izdenetinin meń­zeıtindeı. Terezesiniń arǵy jaǵynda qaınap jatqan qar­balas ómir jumaqtyń kish­kentaı bir bólshegindeı bolyp ketken mynaý eki bólmeli sheberhanasynyń ishindegi jan rahatymen salystyrǵanda jip ese almaıtyndaı, jez quma­nyndaǵy kúreń shaıdy soraptap qoıyp, qylqalamynyń qa­ry­myn synap baqsa, sodan ma­ńyz­dy qyzyqty ázirge kórgen joq. 

Boıaý – sýretshiniń dúnıe­tanymy men ómir súrý salty­nan ǵana emes, jalpy taǵ­dyrynan aqparat jetkizetin alǵash­qy qural. О́ıtkeni Sten­dal aıtqandaı, «stıl degen – adamnyń ózi» ǵoı. My­sa­ly, sýretshiniń óz sózine sensek, Pıkassonyń shyǵarma­shyly­ǵynda bir kezeńde qyzǵylt, bir kezeńde kógildir tús, al bir ýa­qytta qara tús basym bol­ǵan eken. Sol sekildi Alpys­baı Qazyǵulovtyń sheberha­na­­syndaǵy kartınalarǵa ja­ǵa­lata kóz salǵanda, jalpy onyń sońǵy jyldardaǵy ju­mysyna shymqaı qyzyl jáne ottaı sary tústiń tán ekenin baıqadyq. «Nege?» dedik áýes­tik bılep. «Bir ýaqyttary men de sur túspen jazǵandy unat­tym, sodan keıin ábden jalyqqansha qyzǵylt túspen jumys istedim. О́tken jyldan bastap qyp-qyzyl tústiń qyzyǵyna tústim. Alǵash osy túspen sala bastaǵanymda kún aptap ystyq bolyp turǵan edi. Aýa raıynyń áseri kóńil kúıimdi sharpyǵan bolar, qyzyl men sary tústiń ıirimine solaı túsken edim», deıdi. 

Sýretshiniń jeke tulǵa re­tindegi qýanyshyn, renishin, ókinishin, bir sózben aıtqanda, ártúrli kóńil kúıin boıaýdyń túsi anyqtaıdy. Erterekte, ınstıtýt qabyrǵasynda 4-kýrsta oqyp júrgen kezinde «О́ner tarıhynan» sabaq beretin ustazy aýdıtorııaǵa qarap turyp: «Beı­neleý óneriniń fotografııadan ne aıyrmashylyǵy bar? Tap qazir durys jaýap bergeniń budan bylaı meniń sabaǵyma qatyspasań da bolady» deıdi. Bári oılanyp qalady. Uzaqqa sozylǵan jym-jyrt únsizdikti Raýshan degen kýrstasy bu­zady: «Fotosýret adamnyń kó­ńil kúıin jetkize almaıdy, al jıvopıs kóńil kúıdi jet­kizedi» deıdi. «Bes!» deıdi ustaz. Munyń shyndyq ekenin Baltyq boıy elderinde turatyn tanymal sýretshi dostarynyń tájirıbesinen de baıqady. Bul eldegi sýretshiler bir kez­deri jińishke ári názik etip boıaý shashatyn «aerograf» degen  quralǵa óte qumar bolyp alady. Aıaq kıimge aınaldyra shashqandaı, keneptiń ústine taqap turyp kerekti boıaýdy pyshyldatyp shashyp shyǵady, rahat. Kórmelerden kórip júrgen sol kartınalar keıingi jyldarda aıaq asty izim-ǵaıym joq bo­lyp ketken soń búkilodaqtyq sım­pozıýmdardyń birinde jolyqqanynda: «Sońǵy kezde sender aerografpen sýret salmaı kettińder ǵoı, nege?» dep suraıdy Alpysbaı sýretshi. «Bas tarttyq, – deıdi Baltyq bo­ıynyń sýretshisi,– temir qu­ty jıvopıs janry úshin je­tilgen qural bolsa da, báribir qylqalamdy almastyra almaıdy eken. Adamnyń mıy, júregi, bilimi, qolynyń energııa­sy, kerek deseńiz, densaýlyǵy qatyspaǵan sýrettiń sezimge áseri de bolmaıtynyn túsindik». Fotosýret te, temir qutydaǵy boıaýshashqysh ta qylqalamnyń aldynda dármensiz bolatynyn osy eki mysaldan ańǵaryp, sý­ret­shige tek qylqalamnyń ǵana aınymas serik bola alatynyn sodan bilgen.

Qazaqstanda «qymbat» sý­ret­shilerdiń qatary kóp emes. Árıne, boıaýlar gammasynyń úıle­simimen salynǵan, qyzyl­dy-jasyl boıaýdyń tereńine ja­syrylǵan jańalyǵy bar, se­zimdi qozǵaıtyn týyndylar asa qymbat turady, biraq qymbat bolǵanda, mundaǵy áńgime onyń baǵasy týraly emes. Tipti ol jaı bir qaraǵanda túsinikti bola salatyn júrekti shym etkizer sulý sýret te bolmaýy múmkin. Alpysbaı aǵamyz sýret ónerindegi «arzan-qymbat» degen shkalany týyndatatyn sheberlikti týyndynyń energetıkasy anyqtaıtynyn basa aıtady. О́zi tanymymen jetken osy aqıqatty únemi qaperinde ustap, sezimge syılaıtyn ja­ǵymdy áserin aldyńǵy orynǵa shyǵarǵan Alpysbaı Qazy­ǵu­lovtyń kartınalarynda kúń­girt, qoıý, qanyq tústi boıaý­lardy birte-birte ashyq, názik tústerge ulastyrý sebebi tap osynda jatqany onyń shyǵarmashylyǵymen ta­nys adamdardyń barshasyna aıan. Onyń polotnolarynda kádimgideı drama bar. Kór­gende tiksinip qalý, selt etý, kataklızm, buryn bilmegen, kór­megen tosyn jaıtpen jolyǵý – Qazy­ǵulov kartınalaryna jan bitirip turǵan qozǵaýshy qýat osylar. 

Alpysbaı aǵamyzdyń aı­týynsha, sýretshi týyndy­syn jazyp jatqandaǵy shyǵar­mashylyq úderiske jalǵyz ózi ǵana qatyspaıdy. «Keıde kartınany jazyp otyrǵanda, tý syrtymnan bireýdiń kelip baqylap turǵanyn baıqaımyn. Artyma qaraımyn – eshkim joq. Baryp, esikti tartyp kó­re­min, jabyq tur. Otyra qa­lyp, jumysymdy qaıta jal­ǵas­tyramyn. «Álginiń» sol mezet qaıta paıda bolǵanyn, meniń qalamymnan kóz almaı qarap turǵanyn búkil julyn-júıkemmen taǵy sezemin. Ár týyndyny qolǵa alǵan saıyn qaıtalana bergen soń muny ózim­she zertteı bastadym. Za­man­das áriptesterimnen, jasy úlken sýretshilerden su­raımyn. Olar eki ıyǵyn qomdap, «bilmeımiz» deıdi de qoıady. Birde kitap oqyp otyrsam, onda: «Qalaı jazǵanyńdy ál­dekim ıyǵyńa asylyp qarap turady. Ol, birinshi – anań, ekinshi – ustazyń, úshinshi – Shekspır, tórtinshi – qudaı» dep jazyp qoıypty. Kartınany sýretshiniń jalǵyz ózi jazbaıtynyn, shyǵarmashylyq úde­riske basqa kúshtiń de qaty­sa­ty­nyn sol kezde túsindim» deıdi ol. 

Iıa, sýretshilik ónerdiń tylsymmen baılanystylyǵyn ony­men tanystyǵy joq adam­nyń ózi álsiz túısigimen tam-tumdap bolsa da, sezedi. Jo­ǵa­­ryda aıtylǵan «energetı­ka» degenniń kartınanyń «aǵ­zasyna» tylsym kúshtiń kó­megimen kirýi ábden múmkin eke­­nin sýretshiniń ózi de teriske shy­­ǵa­ra almaıdy. 

A.Qazyǵulov 1976 jyldan beri qyryq jyldan asa ýaqyt sýret salyp keledi. Osy jarty ǵasyrǵa jýyqtaǵan ýaqytta boıaýdyń jaı ǵana boıaý emes, onyń qupııasy bolatynyn, boıaý­dyń «oılaı» alatynyn, al ol qupııanyń kiltin uly Ja­ratýshy tańdaǵan adamynyń qolyna ǵana beretinin túsindi jáne álemdik sýret ónerin oısha bir sholyp shyqqanda, ol kilttiń kimderdiń qolyna tabys­talǵanyn da kózi kórdi. Bes ǵasyr ilgeri ketken ba­tystyq sýret mádenıeti qııal­dyń túpsiz tereń bolatynyn dáleldep, ázirge quryq saldyrmaı kele jatqanymen, boıaý qudyretin tanýǵa, tanytýǵa qyz­met etip júrgen izdengish qazaq sýretshileriniń aldyńǵy tolqynyndaǵy Alpysbaı Qazyǵulovtyń tańyrqaǵan saıyn tanyla túsetin álemine sýret ónerine tabynatyndar osynsha yntyzar bolmas edi. 

Tarıhta toqyrap qalǵan, qolyna múldem qalam ustaı almaı ómiriniń sońynda sar­qylyp, ne jazaryn, qalaı jazaryn bilmeı qańtarylyp qalǵan sýretshiler óte kóp. Sýretshiden sebebin suradyq. Tunjyrap oılanyp otyrdy da: «Bul týraly men de kóp oılandym. Uzaq jyldardaǵy oıymnyń túıini mynaý boldy. Sýretkerdiń nıeti buzylǵan kezde shyǵar­mashylyq ta sarqylady. Basqa adamdarǵa rııasyz kómek­tesý, jamandyq oılamaý, jaqsy­lyq jasaýǵa asyǵyp turý, aqyl men bilimdi tek qana izgi­lik­tiń jolyna baǵyttaý – mi­ne, shyǵarmashylyq adamyn ósi­retin qasıetter». Sýret­shiler arasynda tartý-taralǵy jasaý jaǵynan tartynbaı, týyn­dylaryn mýzeılerge te­gin taratyp, sýretin satyp, aýrý­hanalarǵa apparat alyp berip, qaıyrymdylyq isimen eń kóp aınalysatyn da myrza minezdi Alpysbaı Qazyǵulov ekenin burynnan biletinbiz. Syryn endi ańdaǵandaı bol­dyq. Qoǵamnyń bir qajetine jaramasań, jeke tulǵa retinde qunyń tómen.

Onyń  dál qazir bógde tirlikke bas qatyrmaı alańsyz jumys istep júrgen shaǵy. «Qo­lynyń» júrip turǵan kezinde janyna tynyshtyq bermeı mazalaǵan oıyn tókpeı-shashpaı qaǵaz betine túsirip alýdy ǵana oılaıdy. Sýret óneri, rasymen, ónerdiń ishindegi eń qıyn óner. Keıde sheberhanasyna baryp, qolyna qylqalamyn us­tap shyntaqtap oılanǵan kúıi jazylyp jatqan kenepke jalǵyz syzyq ta tarta almaı jabyǵyp, sharshap úıine qaı­tatyny bar. Jaıshylyqta qaýyr­syn qurly salmaǵy bolmaı, saýsaq arasynda sýsyldap,  jorǵalaı jóneletin qylqalamy ondaıda qyryq puttyq kir ta­syndaı aýyr tartyp, ál-dár­menin qurtady. Bul barlyq shyǵar­mashylyq adamynyń ba­synda bar ótkinshi ahýal bolǵan­dyq­tan, tabıǵatynan berilgen sal­maqty minezi tutqıyldan burq etip keletin ımpýls paıda bolǵansha sol sátti amalsyz kútedi. Al sonsha ýaqyt sandalǵan, sarsyltqan kúnderdi shabyt kelip tyqsyryp, sýret salý saǵynyshymen tabys­qandaǵy rahattyń ne ekenin sýretshi ǵana túsinedi. Ondaı sátte ońasha bólmesinde ol bala sııaqty bılep te ketedi. О́z ónerimen tutasyp, baltalasań da ajyramaıtyn bútin bir álemge aınalyp ketken tulǵa áli kúnge deıin boıaý sıqyryna ar­balyp, beımálim jumbaq dú­nıeni uǵynýǵa talpynýmen keledi.

Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY