Ultynyń sózin sóılegen

Biz de S.Qıra­baev, T.Kákishev, R.Berdibaı, 3.Qabdo­lov,­ N.Ǵabdýllın, M.Bazarbaev sııaq­­­ty abzal aǵalarymyzdy qazaq áde­bıettanýyndaǵy «alyptar toby» dep ata­ǵymyz keledi. Árıne, bul­ bulardyń al­dynda osyndaı ataqqa la­ıyqty aǵa­­lary bolmady degen sóz emes. Bol­­ǵanda qandaı?! A.Baıtursynov, M.Áýe­zov, S.Muqanov, Q.Jumalıev, E.Is­maılov, B. Kenjebaevtar shyn má­­nin­degi qazaq ádebıeti ǵylymynyń asqar shyń­dary edi. Oǵan eshkim talasa da almaıdy. Ulttyq ǵylymdy qa­lyptastyrý úshin aldyńǵy toptyń qanshama qý­ǵyn-­súrginge ushyraǵany da belgili.

Soǵys­qa deıingi, soǵystan keıingi saıası naýqandarda qazaq ádebıeti men ǵylymy, mádenıeti ózi­niń ulttyq qaımaǵynan aıy­rylyp, tú­ri ulttyq, mazmuny sosıa­lıstik má­denıet pen ǵylymnyń qalpyna túsip te­ qalǵandaı edi. Mine, osyndaı kezde, ıaǵnı totalıtarlyq júıe barynsha kú­sheıip turǵan elýinshi jyldardyń orta tusynda ádebıetke aralasqan bir top daryndy jastar aǵalar salǵan qıyn jolǵa kelip tústi. Balalyq, jastyq shaqtary otyz jetiniń oıranyna, 1941-45 jyldardyń qyrǵynyna týra kel­gen bular erte eseıip, armanda ketken aǵa­larynyń ornyn basýǵa, solar bastaǵan isti jalǵastyrýǵa májbúr boldy.

Biz bir topqa jatqyzyp otyrǵan bular – bir jyldyń, ıaǵnı 1927 jyldyń tólderi. Osy toptyń serkesi jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy qazaq ádebıetiniń bilgiri, akademık Serik Qırabaev jyl basy naýryzda ómirge kelipti. Ǵylymı ju­mysty memlekettik qyzmetpen ush­­tastyrǵan M.Bazarbaev mamyrda týyp­ty. Týrasyn aıtamyn dep, keı­de týys­taryna da, dostaryna da jaq­paı qalyp júretin, qazaq ádebıeti synynyń uńǵyl-shuńǵylyna qosa S.Seıfýllın men S.Muqanov sııaqty ja­zýshylardyń shyǵarmashylyqtaryn búge-shúgesine deıin qoımaı zerttegen Tursynbek Kákishevtiń tamyzdyń aptabynda kindik qany jerge tamypty. Al qashan da salmaqty da sabyrly Rahmanqul Berdibaı, jazsa da, sóılese de kara sózdi qaınatyp, maıyn aǵyzǵan Zeınolla Qabdolov, syrbaz Nyǵmet Ǵabdýllın – úsheýi qaqaǵan qysta, jel­toqsannyń borandy kúnderinde dú­nıege kelipti. Bir jylda týǵan qur­dastardyń ár qaısysy – jeke-jeke kesek tulǵa. Sirá, bular ómirge kelgende, jul­dyzdary kók kóginde barynsha bıik­te jarqyrap turǵan bolýy kerek.

Endigi bizdiń áńgimemiz osy beseýdiń ishindegi biregeıi Rahmanqul Berdibaı haqynda bolmaq. Rahmanqul Berdibaı – HH ǵasyr men HHI ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıettaný ǵylymynyń asa kórnekti ókilderiniń biri. «Týrasyn aı­tý kerek bolsa, Rahań aıta alady»­ deıtin, esimi elge tanymal, aıtýly tulǵalarymyzdyń biregeıi edi. Iz­de­nimpazdyq pen bilimpazdyq, pa­ıym­dylyq pen parasattylyq, qara­paıymdylyq pen ǵulamalyq, sa­byrlylyq pen salmaq­tylyq, dos­qa, ǵylymǵa degen adaldyq pen qam­qor­lyq, eń bastysy, ult múddesin bá­ri­nen de joǵary qoıyp, halqyna qyz­met etýdi ómiriniń basty máni sanaýy – R.Berdibaıdyń azamattyq bol­mysyn bıiktete tústi. Ásirese, ult­jan­­dylyq qasıet Rahańnyń sóılegen, jaz­ǵan árbir sózinen, oıynan ańqyp tu­ra­tyn. Ǵalymdy óz áriptesterinen erekshelendirip turatyn boıyndaǵy bas­ty qasıeti de onyń osy ultjandylyǵy, ultshyldyǵy bolsa kerek.

«Ultshyldyq» sózin ádeıi qoldanyp otyrmyn. Keńestik nasıhat jetpis jyl­ boıy osy «ultshyl» sózin «baryp turǵan ońbaǵan», «halyq jaýy» maǵynasynda qulaǵymyzǵa quıyp jiberdi. Otarshyldar aldymen, bar materıaldyq baılyǵymyzdy alyp, endi eń sońǵy rýhanı baılyǵymyzǵa, tilimiz ben di­limizge qol salǵan tustarda ultshyl aza­mattardyń oǵan qarsy shyqqany bel­gili. Alashordashylardyń bar kinási olar­dyń ultshyldyǵynda, ıaǵnı ultyn, hal­qyn súıgendiginde edi. Ultshyldyq keńes ókimetine qaýip tóndirgendikten de, bılik basyndaǵy kompartııa birneshe dúrkin saıası naýqan uıymdastyryp, ult­shyldyqty túp-tamyrymen qurtýǵa, ıaǵnı halyqtardy ultsyzdandyrýǵa, máń­gúrtke aınal­dyrýǵa bárin saldy.

Sondaı naýqannyń biri elýinshi jyl­dardyń orta kezinde tyń jáne tyńaı­ǵan­ jerlerdi ıgerý degen syltaýmen Qazaq­standa júrgizildi. Kelim­sekter kóbeıdi. Qazaq halqy 30 paıyzǵa jet­peı, óz je­rinde azshylyqqa aınaldy. Osy kezderde 700-deı qazaq mek­tebi jabylyp, barlyq joǵary oqý oryndaryndaǵy oqý orys tiline kó­shirile bastady. Instıtýttarǵa túsý úshin orys tilinen emtıhan tapsyrý min­det-tuǵyn. Orys tilin bilmegen adam joǵary oqý ornyna túse almady. 

Mine, osyndaı kezde qazaq tiliniń, máde­­nıetiniń joǵyn joqtaǵan R. Ber­dibaıdyń «Eń úlken mádenı baılyq» («Qazaq ádebıeti», 22.08.1956) atty problemalyq maqalasy jarq ete qal­dy. Negizinen qazaq tiliniń jaı-kúıi kóte­rilgen maqalada aıtylǵan sózder kúni búgin aıtylǵandaı, atoılap tur. Endeshe, Rahańdy tyndaıyq: «Bárinen buryn qazaq mektepterinde qazaq tilin oqytý jaıy máz emes ekendigin aıtýymyz kerek. Qazaq tilinde grammatıka mektepterde 7 klasqa deıin ótiledi. Árı­ne, osy ýa­qyt ishinde kópshilik oqýshy saýattana alady. Biraq osydan keıin mektep bitirýshiniń basym kópshiligi qazaq tiline qaıta oralmaıdy. О́ıtkeni, Qa­zaq­stannyń birde bir joǵary oqý oryndarynda qazaq tili páni júrmeıdi.

Qazaq tili fakýltetin ashýdyń qajettiligin aıtpaǵannyń ózinde, ınstıtýttarda oqıtyn qazaq stýdenti qazaq tilin oqýy - shart. Joǵary oqý ornynyń, ási­rese, tehnıkalyq, jaratylystaný fakýltetin bitirýshilerdiń basym kópshiligi qazaqtyń ádebı tilin múldem bilmeı shyǵady. Osydan baryp oryssha sóıleı, jaza alatyn, biraq oıyndaǵysyn qazaq tilinde aýyzsha da, jazbasha da durys jetkize almaıtyn kadrlar paıda bolady. Munyń aqyry nege soǵatyndyǵyn ómirdiń ózi kórsetip keledi. Bizde qazaq tilinde jaza biletin ınjener, agronom, fızık, zootehnıkti ilýde bir kezdestirýge bolady. Munyń ózi keıde kisi kúlerlik jaıǵa dýshar etedi. Qazaq ıntellıgenti óz ana tilin bilmeıdi».

Biraz jyl mektepte jumys istep, oqý-­aǵartý salasyndaǵy qazaq tiliniń jaǵdaıyn jaqsy biletin Rahań ashy shyndyqty taısalmaı jaıyp salady: «Qazaq mektepteriniń ereksheligimen sanaspaýshylyq joǵary oqý oryndaryna qabyldaý emtıhandarynda­ aı­qyn kórinedi. Qazaq mektebin bi­tirý­shiler kóbinese oryssha óz oıyn te­reń jetkizerlik bolyp shyqpaıtyny má­lim. Bul, árıne, bir jylda sheshiletin másele emes. Endeshe, osy shyndyqpen eseptesý kerek. Árbir abıtýrıenttiń qabyldaý emtıhanyn ana tilinde ótkizýine múmkindik týǵyzý kerek. «Bilseń de, bilmeseń de oryssha sóıle» deý zorlyq emes pe?».

Tolyp turǵan aǵyn sýdyń tyǵy­ny ashyl­ǵandaı, ishte tyǵylyp, syımaı jatqan halyqtyń kókeıkesti oıy eshteńeni elemeı birinen soń bi­ri jaryqqa shyǵa bastady. Bul is­ke­ «Qa­zaq ádebıeti» gazeti (redaktory­ S.Máýlenov) muryndyq boldy.­ Kom­­mý­nısterdiń ıdeologııalyq tas­ qama­lyn buzyp shyqqan ekinshi maqa­la Á.Narymbetovtiń «Ana tilin ardaq­taıyq» («Qazaq ádebıeti», 01.06. 1956) edi. Osydan keıin «Qazaq áde­bıe­ti» gazeti osy máselege arnap,­ taǵy da birneshe maqala jarııa­lap jiberdi. Bulardyń ishinde Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq Komı­teti janyndaǵy Partııa tarıhy ınstı­týtynyń qyzmetkerleri T.Kákishev, A.Baıshın, Á. Muhtarov, R.Sársenbaev, T.Álisherov, X.Hasenov, «Qazaqstan kom­mýnısi» jýrnalynyń bólim meń­gerýshisi Q. Ábildaev, «Úgitshi» blok­notynyń jaýapty hatshysy Q.Álıasqarov barlyǵy 8 jigit biri­gip jazǵan «Til mádenıeti» («Qazaq ádebıeti», 24.06.1956) atty maqa­lanyń da shyqqanyn atap ketken jón.

Árıne, ana tilin qorǵap, sol úshin­ shyryldap otqa da túsip ketý­ge da­ıyn júrgen jigitterdiń bul «qy­lyq­tary» joǵary jaqtaǵylarǵa una­maıtyndyǵy belgili. Artynsha-aq avtorlardy qýǵyndaý bastaldy. Sol kezde qalyptasqan dástúr boıynsha bularǵa aldymen ıdeologııalyq turǵydan soqqy berildi. «Sosıalıstik Qazaqstan» (29.01.1957) gazetinde ba­sylǵan «Qazaq halqynyń mádenıetin kór­keıte bereıik» atty kólemdi redak­sııalyq maqalada osy másele saıası ja­ǵynan tıisti «baǵasyn» aldy.

«Qazaq ádebıeti» gazetinde R. Berdi­baıdyń jáne ony qoldap maqala jazǵan qazaqtyń bir top ult zııalylarynyń «ult­shyldyq kózqarastaryn» aıypta­ǵan «Ádil syn – alǵy mindetter» (01.02.1957), «Ushqary pikirler, eleýli qa­teler» (08.02.1957) maqalalary jaryq kórdi.

Biraq buǵan R.Berdibaı moıyǵan joq,­ alǵan betinen qaıtpady. Endi onyń qazaq tili men ádebıetiniń joǵyn joq­tap, muńyn muńdaǵan maqalalaryna bas­pasóz beti jabyq boldy. Soǵan qaramastan, Rahańnyń «Qazaq ádebıeti tarıhynyń keıbir máseleleri» atty problemalyq maqalasy («Ádebıet jáne ıskýsstvo», 1956, №12; «Kókshetaý pravdasy», 04.01.1957) jaryq kórdi. Maqalaǵa kóz salaıyq: «Zertteýshiler orys mádenıetiniń, ádebıetiniń Ros­sııadaǵy basqa halyqtarǵa etken ıgi­likti áserin durys túsindire kelip, sol halyq­tardyń eski ádebıetinen ylǵı bir uqsas jaılardy, móldir dostyqqa shaqyrǵan ıdeıany izdedi... Jyrda nemese jeke shyǵarmada orys otarshylaryna qarsy ilýde bir sóz aıtylsa, ol shyǵarma halyqtar dostyǵyna zııan dep tabyldy... Kez kelgen zertteýlerdiń kúrdeli bólimi sovet memleketin, onyń basshysyn maqtaýǵa arnalatyn.

Osy­nyń ózi asqan tereń oılylyq sanalatyn. Olar beınebir ultshyldyqqa qar­sy kúresken bolyp otyryp, áde­bıettiń eń tańdaýly shyǵarmalaryn joı­ǵysy keldi». Avtor sol kezdegi qa­zaq ádebıetiniń tarıhyn zertteý iste­rin­degi osyndaı óreskeldikterdi batyl synaı kelip, mysalǵa negizgi avtorlary M.Sılchenko men N.Smırnova bolǵan «Sovet dáýirindegi qazaqtyń halyq poezııasynyń ocherkteri» (1955) atty kólemdi zertteý eńbegin keltirip, osy turǵydan iske alǵysyz etedi. Rah­manquldyń bul isin erlik demeske sha­ra­ńyz joq.

Kóp kúttirmeı-aq, R. Berdibaıdyń bul pikirlerine saıası turǵydan resmı túr­de baǵa berile bastady. Sol kezdegi Qazaqstan Kompartııasynyń «kózi», «qulaǵy» «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazetinde redaksııa atynan ja­zylǵan «Bir zııandy maqala týraly» («Sosıalıstik Qazaqstan», 05.02. 1957) degen maqalada Rahmanquldyń qazaq ádebıetiniń tarıhy týraly «teris kóz­qarastaryna» saıası soqqy berdi. 

Osy oqıǵalardan keıin Qazaqstan Kompartııasynyń Ortalyq Komıteti ult­shyldyqqa qarsy arnaıy qaýly qabyldady, uıymdyq sharalardy júze­ge asyrdy. «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory S. Máýlenovten bastap, basshylary túgeldeı ornynan alyndy. Al R. Berdibaev bolsa, partııadan qýylyp, qyzmetimen qoshtasty. 

Ǵalymnyń ult aldynda atqarǵan ta­ǵy bir abyroıly isi – onyń 35 jyl boıy (1965-1995) Almaty qalasyndaǵy M.Áýezovtiń mýzeı-úıinde qazaq ádebıeti men óneri halyq ýnıversıtetin bas­qaryp, 500-deı dáris ótkizýi. Maqsat «múlgip jatqan oıdy oıatý, qazaqtyń óz murasyn ózine qaıtarý» bolǵan. Ha­lyq ýnıversıtetinde ótkizilgen sabaq­tardyń negizgi deni qazaq ádebıeti men­ mádenıetiniń ózekti máselelerine ar­naldy. Ol kezde joǵary jaqtyń yqy­lasyna iline bermeıtin kóptegen «ja­byq» taqyryptar alǵash ret osy jerde kóterilip jatty. Ulttyq áde­bıetimizdiń, mádenıetimizdiń, tarı­hy­myzdyń ejelgi dáýirinen bastap, búgingi kúnge deıingi zárý máselelerine sheıin munda sóz bolmaǵan taqyrypty tabý qıyn. Mádenıet bıýrokrattarynyń, laýazym ıeleriniń qanshalyqty qysym jasaǵandaryna qaramastan, mundaǵy leksııalarda qazaq tarıhynyń qıly kezeńderi, ádebı, ǵylymı shyndyqtar alǵash ret óz atymen atalyp, kópshi­liktiń múlgip ketken oılaryna qozǵaý saldy.

Halyq ýnıversıtetinde, ásirese, folklorlyq muraǵa, qazaq ádebıetiniń jete­ zerttelinbeı, zerttelinse de óz­­ dáre­jesinde sheshimin taba almaı­ ke­le jatqan ózekti máselelerine erek­she­ nazar aýdaryldy. «Qazaqtyń ba­tyrlyq eposy», «Aýyz edebıetiniń ta­rı­­hı negizderi», «Qazaq eposynyń genezısi», «Epos jáne ony aıtýshylar», «Aqyn-ımprovızatorlar óneri ha­qynda», «Aıtys janry jáne onyń ózindik erekshelikteri», «Qazirgi aıtys óneri» t.b. taqyryptarda leksııalar oqylyp, aýyz ádebıetiniń ómir­men baılanystylyǵy, tarıhı ne­gizi, kórkemdik-ıdeıalyq qasıetteri, bú­gingi tańdaǵy jańasha damýy sekildi pro­blemalar tóńireginde keńinen áń­gime boldy. Qazaq ádebıetiniń tarıhyna arnalǵan dárister de taqyryp sonylyǵymen este qaldy. Sonaý Túrki qaǵa­naty (XV ǵ.) kezindegi Bilge qaǵan men Kúlteginge arnalyp jazylǵan áde­bı eskertkishterden bastap, qazaq ádebıetiniń bir myń bes júz jyldyq tarıhy júıeli túrde karas­tyryldy.

О́tken ǵasyrlarda ómir súrgen Baı­jigit, Toqa, Súgir, Bapysh, Razdyq, Álshe­keı, Aqbala, Ábdi sekildi kúıshi­lerdiń belgisiz bolyp kelgen birsypyra kúıleri alǵash ret osynda oryndalyp, kúıtabaqqa jazylyp alyndy.

M.Áýezovtiń mýzeı-úıinde qazaqtyń S. Muqanov, Ǵ. Músirepov, Ǵ. Mustafın sııaq­ty ataqty qalam qaıratkerlerinen bastap kóptegen aqyn-jazýshylarymen ótkizilgen kezdesýler qatysqandar jadynda uzaqqa saqtalynyp qaldy. 

Sóıtip M. Áýezovtiń mýzeı-úıinde R.Berdibaıdyń basshylyǵymen ju­mys­ is­tegen Almaty qalalyq qazaq áde­bıeti men óneri halyq ýnıversıteti toqyraý jyldarynda qanshama saıası qysymdarǵa qaramastan, ulttyq áde­bı-mádenı káýsar bulaqtardyń mól­dirinen mádenı sýsaǵan elin sýsyndata bilgen birden-bir halyqtyq mádenı oshaqqa aınalǵan bolatyn. Osynshama qyrýar jumystardy uıymdastyryp, júzege asyrý Rahań sııaqty ultyn, onyń áde­bıeti men mádenıetin, ótkeni men búginin barynsha súıgen, onyń jarqyn bolashaǵyna kúmánsiz sengen azamattyń ǵana qolynan keleri anyq.

R.Berdibaı sarabdal synshy, zer­de­li zertteýshi bolýmen birge azamat retinde qazaq qoǵamynda oryn alyp kele jatqan túrli rýhanı keselderge qarsy aıaýsyz kúres júrgizdi. Bul ret­te ol pýblısıs­tıka sııaqty búgingi kún­niń jaýynger janryn qoǵamdaǵy keleńsizdikterge qar­sy kúreste qýatty qarý retinde sheber paı­dalana bildi. Sondyqtan da onyń qaı ­maqalasyn, nemese qaı kitabyn oqyp qa­rasańyz da ǵylymı parasattylyqpen qatar, dá­ýir talabymen úndesip jatatyn aza­mattyq, ǵylymı baǵyty aıqyn sezilip turady. Onyń ana tiliniń taǵdyry, mádenı murany saqtaý, halqymyzdyń demografııalyq ahýaly, tabıǵattyń kórkem sulýlyǵyn saqtaı bilý, eski tarıhı eskertkishterdi qorǵaý, halyqtyq jaqsy dástúrlerdi damytý, el ishindegi daryndy óner ıelerine nazar aýdarý jaıynda jazǵan áleýmettik sıpattaǵy maqalalary kóptiń kókeıinen shyǵa bildi.

Qazaq eli táýelsizdik alǵanymen de­­ na­ǵyz rýhanı táýelsizdikke áli je­te qoıǵan joq. Ǵalymdy osy máse­le kóp oılandyrady. Buǵan sebep bo­lyp otyr­ǵan kedergiler degende ult­tyq sana-sezimimizdiń álsizdigin, ha­lyqtyń áli rýhanı oıanbaýyn, sanamyz­ǵa ábden sińip ketken máńgúrttik pen­ kózqamandyqty atady. Al osyn­da­ǵy máńgúrt sózi túsinikti bolsa, «kóz­qaman» termınin Rahań usynyp, ony by­laısha túsindiredi: «Máńgúrttik pen­ kózqamandyq – bir-birinen aıyr­masy úlken, eki túrli qubylys... Máń­gúrtter esinen aırylǵan miskinder bol­sa, kózqamandar eldigimizge sanaly túr­de qarsy shyǵatyn qaskúnemder» («Baıkaldan Balqanǵa deıin». A., 1997, 49-bet).

R.Berdibaıdyń oıynsha, búgingi tań­­­daǵy kazaq qaýymy úshin eń basty másele – ishki birlik. Ol qazaq halqynyń egemendi eldigi bekip, durys, dańǵyl jolda damýy úshin úsh túrli shart qajet dep biledi. Olar: qazaq halqynyń ishki bútindigi, túrki halyqtarynyń birligi, dinge arqa súıeý. Ol el ishinde áli de kezdesip qalatyn rýshyldyq, júzge, jerge bólinýshilik sııaqty qurt aýrýdaı qalmaı, ár kezderde boı kóterip qoıatyn keleńsiz qubylystardan saqtandyrady.

Qazaq ulty birliginiń negizgi faktory sanalatyn ana tiliniń búgingi ahýa­ly ǵalymdy kóp oılandyrady. Ol sózimen ǵana emes, isimen de qazaq ti­liniń qoǵamymyzda ózine laıyqty ornyn alý úshin kúrese bildi. Rahań biraz jyldar Almaty qalalyq «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy bolyp, sol­ kezdegi astanamyzda bosaǵada qal­ǵan ana tilin tórge shyǵarýǵa kóp eńbek sińirdi. Qalada qazaq bala baq­shalarynyń, mektepteriniń kóptep ashy­lýyna, kóshedegi jarnamalardyń qazaq­shalana bastaýyna, joǵary oqý oryndarynda qazaq toptarynyń ashylýyna ultjandy azamat az ter tókken joq. 

Rahań – izdenimpaz, eńbekqor qalam­ger. Onyń synshylyq, ádebıetshilik, pýb­lısıstıkalyq eńbekteri barlyǵy elý­deı kitap, 1500-deı maqala túrinde ja­ryq kórgen. Bul, árıne, bir adamǵa az eńbek emes. Ǵalymnyń izdenisterin taqy­ryptyq jaǵynan júıeleıtin bol­saq, qazaq keńes ádebıetiniń máselelerin aldymen aıtamyz. Ol osy salada 1961 jyly fılologııa ǵylymynyń kandıdaty atansa («Qazirgi qazaq romanyndaǵy sıýjet problemasy»), 1971 jyly doktorlyq («Qazaq romandarynyń teo­rııalyq máseleleri») dıssertasııasyn qorǵaǵan. Ǵalymnyń keıingi ǵylymı izdenisteri halyqtyń aýyz ádebıetin, týysqan túrki halyqtary ádebıetin zert­teýge ulasyp, tyń paıymdaýlar ja­saǵan ondaǵan kitaptary jaryq kórdi. О́miriniń sońǵy jyldarynda túr­ki halyqtarynyń ortaq ádebıeti, mádenıeti jaıly eńbektendi. Osy saladaǵy jemisti eńbekteri úshin ol halyqaralyq «Túrik álemine sińirgen eren eńbegi úshin» syılyǵyn aldy.

R. Berdibaıdyń qazaq ádebıetiniń sy­ny, tarıhy, folklory salasyn­da júrgizgen eńbekteri joǵary baǵala­nyp, oǵan «Qazaqstan ǵylymyna eń­­bek sińirgen qaıratker» (1983), «Qa­zaq­stannyń eńbegi sińgen mádenıet qyz­metkeri» (1992) ataqtary berilgen. Ol Qazaqstan Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Túrik til qurylymynyń (Túrkııa), Halyqaralyq Sh.Aıtmatov akademııasynyń, Re­seı­­diń halyqaralyq psıhologııa akade­mııa­synyń múshesi, Sh. Ýálıhanov atyn­daǵy syılyqtyń ıegeri. «Parasat» or­de­nimen, «Eńbektegi erligi úshin», «Eńbek ardageri», «Ana tili», Qyrǵyz Res­pýblıkasynyń «Dańq» medaldarymen marapattalǵan.

Túrkitanýshy, abzal azamat Rahman­qul Berdibaıdyń búkil ǵalymdyq shy­ǵarmashylyǵynyń basty qasıeti, ózi aıt­qandaı, «bas taqyryby – qazaq halqy jáne onyń taǵdyry» boldy. Ol osy baǵytta nebir qıyndyqtarǵa kez­deskenimen de týra joldan tanbaı, halqynyń rýhanı tazalyǵy úshin kúrese bilgen ardager azamattyń bıik tul­ǵasy qazaq halqymen birge jasaı ber­mek.

 

Dandaı YSQAQULY,  fılologııa ǵylymdarynyń  doktory, professor