Shahmardan Esenovtiń týǵanyna 90 jyl

Shahmardan 1949 jyly Al­­­­­­ma­­ty­da ken-metallýrgııa ıns­­­tı­­­týtyn (osy kúngi Q. I. Sát­baev atyndaǵy Qazaq ult­­­­tyq tehnıkalyq-zertteý ýnı­­versıteti) jer qoınaýy baı­lyǵyn zertteýshi-ınjener-geo­log mamandyǵy boıynsha­ úzdik bitirgen soń jiberip otyr­ǵan aspırantýraǵa qalmaı, Jez­qazǵan óndirisine joldama alady. Jas mamandarǵa akademık Qanysh Sátbaev aq jol tileıdi.

Ulytaý bókterinde Jez­qaz­­­­ǵan geologııa barlaý ekspe­dısııa­synda eńbek etken on bir jylda Shah­mardan mystan basqa temir, qorǵasyn, kó­gil­dir asbest, myrysh, kobalt, kúmis, nıkel sı­rek tús­ti metall kenderin ta­bady, Janaı, Aıdos jeras­ty tushy sýynyń mol qoryn anyq­tap, ańqasy keýip jatqan óńir­diń shólin basady. Sóıtip Qa­nysh aǵasy betin ashyp ketken qa­zyna qoryn eseleı arttyrady. Izdenimpaz jas ınjener-geolog Úlken Jezqazǵan qoınaýyn aq­tar­ǵan saıyn óziniń de bilim qoryn molaıtty, tájirıbesi to­lys­ty, izdenisin ǵylymı tu­jy­rymdarǵa aınaldyrdy, bas ınjener-geolog dárejesine jet­ti. Otan baılyǵyn eseleı tús­ken jas ǵalym ınjener-geo­log Shahmardannyń tabys­ty eńbegi elenbeı qalmady. Alma­tyǵa shaqyrylady. Qarataý bók­terinen kelgen talapty perzen­tine yqylym zamannan qoınyna búkken syryn jomarttyqpen aqtarǵan Ulytaý ony mártebeli Alataý bıigine kóterdi. Bul 1960 jyldyń jazy, Shahmardan Esenov orda buzar 33 jasta edi.   

Almatyǵa kelgende shákirt Shah­mardan ustazy Qanysh aǵasyna jolyǵady. Akademııa prezıdenti Qanysh Imantaıuly oǵan: «Shahjan, shen qýyp ketpe, ǵalymdyǵyńdy qatar alyp júr. Ǵylymǵa ıe bolatyn, tyń sózder aıtatyn ózderiń» dep, taǵy da batasyn beredi. Shahań osylaı respýblıka Geologııa jáne jer qoınaýyn qorǵaý mınıstriniń birinshi orynbasary, segiz aıdan keıin, 1961 jyly mınıstrdiń ózi bolyp, keń óriske shyǵady. Qa­nysh aǵasynyń keńesin umyt­paı, Jezqazǵandaǵy óziniń iz­de­nis tájirıbesin qorytyp, kan­dıdattyq dıssertasııa jazdy, «Jezqazǵan ken ornynyń qu­rylymdyq erekshelikteri jáne ony barlaý» degen taqyrypta  38 jasynda geologııa-mınera­logııa ǵylymdary doktory­ ataǵyn Máskeýde tabysty qor­ǵa­dy. Qyryqqa jetpeı doktor ataný ol kezde ǵalym úshin­ jas kez sanalatyn. Sha­hań Qazaqstan túgil, Keńes Odaǵyn­da jas mınıstr, ǵylym doktory atandy. Onyń mınıstr ke­zinde geologııa salasynda jetken je­tis­tikterdi táptishtep jatý ar­tyq bolar, ol kezeńdi geolog zamandastary «Qazaqstan geo­logııasynyń altyn ǵasyry» dep maqtanyshpen aıtady. Sol Qa­nysh, Shahmardan, basqa da aldyńǵy aǵalar ashyp ketken mol qazyna qazir de Qazaq elin kóterip, asyrap turǵanyn aıt­saq ta jeter.

Ǵalymdyq pen shalymdyq qa­sıetterin qos qanatyndaı kó­ter­gen, oılaý aýqymy keń Shah­mardan Jorabekuly geologııa-mınerologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık, eki ret – 1961-1965 jyl­dary jáne 1974-1978 jyl­dary Qazaq KSR geologııa mınıstri, eki jyl – 1965-1967 jyldary Qazaqstan Úki­meti Tóraǵasynyń ónerkásip sa­lasy boıynsha orynbasary, jeti jyl – 1967-1974 jyl­dary Qazaqstan Ǵylym aka­demııasynyń prezıdenti, odaq­tyq jáne respýblıkalyq parlamentter depýtaty, KSRO Jo­­ǵarǵy Keńesiniń Bilim, ǵy­lym jáne mádenıet jónindegi ko­mıteti tóraǵasynyń orynbasary, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy boldy, bi­rinen biri bıik asýlarǵa shyq­­ty, túrli halyqaralyq jıyn­darǵa Keńes Odaǵynyń delegasııasyn bastap bardy, álem ǵalymdarynyń Pagýosh beı­bitshilik qozǵalysyna qatys­ty. Eki ret Keńes Odaǵynyń eń joǵary mártebeli marapaty – Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna usynylady, biraq...

Osy jyldarda Shahmar­dan­nyń tereń ǵalymdyǵy, iri­ uıym­dastyrýshylyǵy, aýqym­­dy qoǵam qaıratkerligi meı­linshe jarqyraı tanylǵan, Qa­zaq eliniń materıaldyq ta, rýhanı da baılyǵyn meılinshe eselegen birinen biri ótken iri jańalyqtar Sh.Esenovtiń ti­keleı basshylyǵymen, aralasýymen ashyldy. Olar – Mań­ǵystaý munaıy, gazy, ýrany, Ortalyq Qazaqstandaǵy Ýs­pen temir kenishi jáne Arıs­totelden keıingi Ekinshi us­taz atanǵan uly ǵulama ál-Fara­bıdiń týǵan Otany Qazaq elimen qaıta tabysýy jáne basqalar.

Mańǵystaý óńirin tezdetip bar­lap, baılyq qoryn ǵylymı ne­gizdegeni, Jetibaı men О́zen munaı-gaz oryndaryn ashqany jáne óndiristik paıdalanýǵa ber­geni úshin bes ǵalymǵa, so­lar­dyń qatarynda Sh. Ese­novke 1966 jyly Keńes Oda­ǵynyń eń úlken mereıli marapatynyń biri – Lenındik syılyq berildi. Ol Sátbaevtan keıin segiz jyl­dan soń osyndaı aıtýly syı­lyqty alǵan ekinshi qazaq ǵa­lymy edi. Irgeli ǵalym, iri ón­diris uıymdastyrýshysy re­tinde osylaı Keńes Odaǵyna ta­nylǵan kezinde Shahmardan 39 jasta edi. Mańǵystaý munaıyn sol jerdiń ózinde óńdeý, ıgi­likke aınaldyrý ıdeıasyn batyl kóterdi. Mańǵystaýdyń baı­lyǵy onyń baǵyn ashty. Bi­raq basqanyń kóz qurtyna aınalyp, eresen yrys qazaqtyń qolynan birjolata shyǵyp ke­te de jazdady. KSRO-nyń sol kezdegi birinshi basshysy N. Hrýshev Mańǵystaý munaı-gaz baılyǵy ashylǵan kezde osy salany ıgerýden táji­rıbesi mol dep qazynaly óńirdi Túr­ikmenstanǵa qosýdy oılastyrady. Sonda Qazaqstan geologııa mı­nıstri Shahmardan Esenov osy máseleni arnaıy qaraǵan KSRO Úkimetiniń jabyq otyrysynda Mańǵystaýdy ıgerý­ge Qazaqstannyń óz shamasy jetetindigin qaımyqpaı dálel­deıdi, Alla sátin salǵanda, KSRO Úkimeti Tóraǵasynyń bi­rinshi orynbasary Alekseı Kosygın (Tóraǵa Hrýshevtiń ózi), KSRO orta mashına jasaý (qorǵanys ónerkásibi salasy) mınıstri bedeli zor Efım Slavskıı Shahmardan pikirin qýattaıdy. Qazaqstan qaıratkerleriniń osy jolǵy bir aýyzdy tabandylyǵynyń arqasynda kıeli Mańǵystaý qolymyzda qala beripti.

Budan basqa, Ortalyq Qa­zaq­­standa Ýspen beldeýinde keń aýqymdy ári tereń bar­laý jumystaryn uıymdas­ty­rý, ol jerde ken joq degen qar­sylyqty eńsergen taban­dy­lyǵy da Shahańa abyroı ús­tine abyroı ákeldi. Kendi Al­taıdan keıingi asa baı Ýspen bel­deýinen temir kenishterin izdegen kúresker ǵalymdar tobyna, solarǵa basshylyq jasaǵan Sh.Esenovke 1972 jy­ly Qazaqstan Memlekettik syılyǵy berildi. Qazir Temir­taýdaǵy Qaraǵandy metallýrgııa kombınaty osy kenish ne­gizinde jumys isteýde.

О́ndiriste shyńdalǵan ǵa­lym­ Sh.Esenov josparly­ ekonomıka jaǵdaıynda ǵylym ja­ńa­lyqtaryn óndiriske engi­zýdiń baıaý júretinin jaqsy bil­di. Ǵylym akademııasynyń pre­zıdenti bolyp saılanǵannan keıin kúsh salǵan máselesiniń biri osyny tezdetýdiń amalyn tabý bolǵan eken. 1967 jyldan Respýblıka Memlekettik jos­par­laý komıtetiniń tóra­ǵasy bolǵan iri memleket qaı­rat­keri Kamal Ketebaev óz es­teliginde Memlekettik komıtet pen Ǵylym akademııasynyń qoıan-qoltyq jumys isteýi túp­tep kelgende respýblıkada­ alynatyn paıdanyń molaıýy­na, óndirgish kúshterdiń qar­qyndy damýyna yqpal etke­nin aıta kelip, Shahańnyń isker­lik, uıymdastyrýshylyq, kóre­gendik, bilimdarlyq, qaırat­kerlik qyzmeti arqasynda Memlekettik josparlaý komı­te­tiniń naǵyz bas shtabqa aınal­ǵanyn atap ótedi.

Shahańnyń ár saladan ǵa­lym­dar tobyn bastap týǵan jeri Syr óńirine keletini de osy tus. 1972 jyldyń mamyry. Bul kezde oblysta aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa basym kóńil bólinip, ónerkásip salasynda respýblıka jalpy ónerkásip óniminiń bir paıyzyna da jeter-jetpes ónim óndirgen. Abyroıy – kúrish. Oblystyń keleshegi joq degen de pikir aıtylyp qalady eken. Bul jaıt ony oılandyrmaı qoımasa kerek. Biraq alpysynshy jyldary Araldyń tartylyp bara jatqanyn aıtamyn dep, jershildikpen aıyptalǵany aıaǵyn tarta bergizgen sekildi. Osy rette 1971 jyly Qazaqstan Kommýnıstik partııasynyń sezinde Qyzylorda oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, iri qaıratker, sol­tústiktiń týmasy, Syr eli onyń ıgi­likti isterin ańyz etip áli kún­ge aıtyp júrgen, qalt­qy­syz qyzmetimen jaqsy aty qal­ǵan Hasan Bekturǵanovtyń Qyzylorda oblysy geolog ǵa­lym­dar nazarynan tys qalyp otyr, zerttese Syr boıynyń da qoınaýynan alýan mol qazyna tabylady dep syn aıtýy, oıdaǵy istiń sátin keltirdi. Qarataýdan Aralǵa deıin burǵy tústi. Geologtardyń san túrin qaptatty Shahań Syr eline. Kómýli jatqan aq sandyq ashylady, ishinen baılyq shashylady. Qorǵasyn, myrysh, ýran, altyn, munaı, gaz kenderi, mol jerasty sý qorlary tabyl­dy, olardyń bári de qazir táýel­siz elimizdiń ıgiligine aınalyp otyr. Shahmardan týǵan je­rin­degi qalyń elge óziniń perzenttik paryzyn osylaı oryndap ketti.

Ǵulama Ábýnasyr ál Fara­bı – qazaq halqynyń tamyryn tereńnen tartqan rýhanı baılyǵy, kóne jádigerimiz, son­dyqtan tól aqshamyz – teńgemizge áýelgide ultymyzdy álemge tanystyrar tulǵa retinde beınesi salynýy zańdylyq, esh talas ta, tań­danys ta týǵyzbady. Al sol qazaqtyń tumaryna aı­nal­ǵan ǵulamanyń ortamyzǵa oral­ǵanyna elý jyldaı ǵana ýaqyt bolǵanyn keıingi urpaq bile bermeýi múmkin.

«Kúlli arabstanda ǵalymdyq dań­qy jaıylǵan, álemniń ekin­shi oıshyly atanǵan ál Farabı Ońtústik Qazaqstanda qazirgi Oty­rarda (Farab qalasynda) týyp-ósken bizdiń jerlesimiz, onyń Otany ejelgi qazaq jeri, onyń ıesi biz – qazaq halqy, Qazaq eli» dep, professor Aq­jan Mashanov 1967 jyly Ǵylym akademııasynyń jańa pre­zıdenti Sh. Esenovtiń aldyna barady. Naq osy    ál- Farabı mura­syn zertteý qajettigi týraly 1950 jyldary eptep aıtyla bastaǵanda 1953 jyly Odaq­tyq partııalyq bas gazet «Pravda» qazaq ǵalymdary kóne murany zertteý jeleýimen ıslam dinin nasıhattamaq degen sarynda syn jarııalaıdy.  Aka­demııa prezıdenti Q.Sátbaev pen ǵalym  A.Mashanovtyń ba­sy daýǵa qalady, sol kezde I.Sta­lın qaıtys bolyp, zaman raıynyń ózgerýi ǵana olardy báleden qutqaryp jibergen eken. Sonymen bul taqyryp jyly jabylyp jatady. Arada on bes jyldaı ýaqyt ótkende sol Aqjan Mashanov qaıtadan jas prezıdent Shahmardannyń al­dyna ál Farabıdi aıtyp ke­ledi.

Shahań ózine tán batyldyq­pen ultymyzdyń abyroıyna aınalar tyń jańalyqqa bultaqsyz bir­den qoldaý kórsetedi, farabıtaný ǵylymyna jol ashady. Onyń eńbekterin keń aýqym­da izdeý, tabý, zertteý, ba­syp shyǵarýǵa daıyndaý úshin ǵylymı top qurylady, Eý­ro­pa, arab elderine attandy­rylady. Uly ǵulamanyń biraz murasy tabylyp, elge ákelindi, zertteldi, aýdaryldy, ǵylymnyń san-salasynan eńbekteri elimizde qazaq tilinde jáne orys tilinde basylyp shyqty, ol basylymdarǵa Sh.Esenov jaýapty redaktor­ bolady. Júıeli jumys, izde­nis, úlken daıyndyqpen 1973 jy­ly Ábýnasyr ál Farabıdiń týǵanyna 1 100 jyl tolýy Qazaq­standa keń túrde atalyp ótildi, álemniń ár túkpirinen ǵalymdar shaqy­rylǵan úlken ǵylymı jıyn uıymdas­tyry­lyp, Farabıdiń Otany Qa­zaq­stan ekendigi pash etildi jáne álem tarapynan moıyndaldy. Más­­keý men Baǵdatta Qazaqstan ǵalym­darynyń qatysýymen farabıtanýǵa arnalǵan ha­lyq­aralyq konferensııa­lar ótkizildi. Iri aýqymdy uıym­dastyrýshy Sh. Esenovtiń bul­­ eńbegin A. Mashanov óz es­telik­terinde rızashylyqpen aı­typ ketken. Uly ǵulama Ábý­nasyrdyń ómiri men eńbegi tý­ǵan jerinde qanshama ádebıet, óner týyndysynyń arqaýyna aına­lyp júre berdi. Bul kúnde ábden sińisti bolyp ketken Ekinshi ustazdyń Otanyna oralýyna Shahań osylaı eńbek sińirgen edi. 

Akademık, fılosof A.Qa­sym­janovtyń aıtýyna qara­ǵan­da, sol kezde tipti ezý tart­qyz­ǵan da jaıttar bolypty. Keńes Odaǵyndaǵy bar­lyq ulttyq mádenıet orys máde­­nıetine jaqyndasýdyń arqasynda órkendedi deıtin tujy­rymǵa úırenip qalǵan «aǵa» eldiń bazbir oqymystysy ál Farabıdiń shyǵarmashylyq qyzmetine orys mádenıetiniń oń yqpalyn, áserin aıta ketý kerektigin farabıtanýshy qazaq ǵalymdarynyń esine salǵan kórinedi.

1973 jyly Almatyda ót­kizil­gen Ábýnasyr ál Farabıdiń týǵanyna 1 100 jyl tolýyna arnalǵan halyqaralyq ǵylymı konferensııada uly ǵulamanyń ómiri jáne murasynyń álem­dik órkenıettegi mán-mańyzy týraly tereń taldaýǵa quryl­ǵan bas baıandamany Ǵylym akade­mııasynyń prezıdenti Sh.Esenov ózi jasaıdy. Odan keıin sóı­legen sheteldik ǵula­malar osyn­­daı keń aýqym­dy kon­feren­sııanyń uıymdastyrylýy fa­ra­bıtanýdyń jańa kezeńiniń bas­tamasy, prezıdent Sh.Ese­novtiń baıandamasy fara­bıtanýdy jańa óristerge shyǵa­ratyn baǵdarlama dep joǵary baǵalaı kele, kelbeti kelisken tul­ǵa Shahmardan baıan­dama­shynyń ózi de Ábýnasyr atasyna uqsaǵan iri oıshyl ǵalym dep súısingen rızashylyqtaryn qaıta-qaıta bildiredi. О́kinishke qaraı, sheteldik ǵulamalardyń ǵalym prezıdentti sonshalyqty áspetteýi bizdiń elde qalyp­tasqan dástúrge qaıshy edi, óıt­keni qaı rette de búkil madaq tek Kom­mýnıstik partııaǵa jáne onyń Odaqtyq jáne respýb­lıkalyq birinshi basshylaryna ǵana aıtylýy, «búkil jetistik asa qym­batty da qadirli sol ki­silerdiń dana ákelik qam­qor­lyǵynyń arqasy» dep málim­delýi tıis-ti. Sheteldikter biz­­degi bul dástúrdi qaıtsin, ózderiniń kórgenin, estigenin, sodan kóńilge túıgenin aıtty, ketti. Biraq is nasyrǵa shapty. Qapy­syn tapty kúnshilder. Sh.Esenov bul betimen dáriptelip kete berse qaıda barady degen kúdik, kórealmaýshylyq Keńes Odaǵyna tanylyp qal­ǵan, keleshegi bar memlekettik qaıratker Sh. Esenovti shet­tetip, iri tulǵadan qatardaǵy man­sapqorǵa aınaldyrýǵa, dańqy dá­ýirlep turǵan dárejesin bir­te-birte kemitýdi, reti kelse qatar­dan shyǵaryp tastaýdy kóz­degen aram áreketterge jol ashty. Kúıki pendeshilik asqaq para­sattan basym túsip ketti.

...Sóıtip elý bir jasynda baıa­ǵy Jezqazǵan dalasyn kezgen jas mamansha kúı keshedi. Solaı júrgende ózi oqyǵan Qazaq polıtehnıka ınstıtýtynda kafedra meńgerýshisiniń bos ornyna konkýrs jarııalanǵanyn gazetten kórip, konkýrsqa túsedi. Aka­de­mık Sh. Esenov ótedi. Onyń ruqsatsyz Almatyǵa kel­ýi, ınstıtýtqa ornalasýy joǵa­ry bılik oryndaryndaǵy keıbi­reýlerdi ábigerge túsiredi.

Olar aqyry Sh. Esenovti kafedra meńgerýshiliginen túsirip ba­ryp tynady, ınstıtýtta oqytýshy professor retinde qal­­dyrýǵa áreń kónedi «Úlken Úı».

Bul 1978 jyl. Elde basshy­lyq ózgerip, syrtyn bergen zaman betin burǵansha áli Sh.Esenovtiń basqan qadamy ań­­daý­da bolatyn segiz jyl bar edi. Biraq eki jyldan keıin Sh.Esenov taǵy da konkýrsta je­ńip shyǵyp, báribir kafedra meń­gerýshiligine qaıta saılanady jáne ómiriniń sońyna deıin sol qyzmette júrdi.

Sh.Esenov 13 monografııa,­ 200-den astam ǵylymı maqala jazyp, jarııalaǵan. Respýb­lıkanyń geologııa ǵylymy men geologııa óndirisin damy­týǵa súbeli úles qosty, qan­shama shákirt tárbıeledi, qamqor­lyǵyn jasady. Sol eńbegi eli­niń esinde eken, 1990 jyly jaq­sylyq bolyp aldynan shyqty.  

1990 jyly halyqtyń er­kine salǵan tuńǵysh balama saı­laýda ǵylymı ortadan 8 úmitkerdiń ishinen ǵalymdar qala­ǵan beseýdiń biri Shahań edi, olar ǵalymdar qaýymy atynan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna saılandy. Tańdaýlylar sapynda akademıkter Aıtmuhamed Ab­dýlın, Salyq Zımanov sııaq­ty marqasqalar bar edi. Elimizdiń táýelsizdigin jarııa­laǵan qalaýlylar ortasynda Shahmardan Jorabekuly Ese­nov te turdy. Bul onyń sońǵy shyqqan bıigi boldy. Suńǵyla ǵalymdyq surqııa zalymdyqty osylaı jeńdi-aý.

Biraq qansha jigerli bol­ǵany­men, elemeımin degenmen, keıingi on bes jyldaı kór­gen kórineý qııanat júıkesine tıgen, janyna batqan eken. 1994 jyly 24 tamyzda 68 jasynda dúnıeden erte ótti, Alma­tyda Keńsaı zıratyna zor qur­met rásimmen jerlendi. Kór­nek­ti memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri Shahmardan Esenov­tiń ómirden ótkeni týraly qazanamaǵa Elbasy, Parlament, Úkimet basshylary, ǵalymdar, qaıratkerler qol qoıdy. Shahańnyń qazasyna Reseı, Ýkraına, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Belorýssııa, Túrik­menstan ǵylym ordalarynyń basshylary, iri ǵalymdar kóńil aıtty.

Urpaǵymen qatar, onyń jaq­sy aty, halqynyń qurmetine bólen­gen ekinshi ómiri jalǵasyp ketti. Shahań atyndaǵy mektep, kóshe, eskertkish, meshit Shıe­lide, Qyzylordada ǵana emes, respýblıkanyń bas­qa da óńirlerinde,   Sh. Ese­nov eńbek sińirgen jerlerde­ bar. Solar­dyń biri – Aqtaýdaǵy Kaspıı tehnıkalyq ýnıversıteti.

Shahańnyń ómir joly myna bir ańyzdy eske túsiredi. Jeti qat jer astynda qazyna saraıda kók sandyq ústinde kıeli Shamshyraq janyp turady eken. Sol Shamshyraqqa qoly jetken adamnyń armany oryndalyp, mereıi ústem bolady. Oǵan jetý ońaı emes. Barar jolda jeti qaqpa, ár qaqpanyń aýzynda qylyshy daıyn, túsi sýyq synshy-qaraýyl turady. Sonyń synynan aman ótseń ǵana kelesi qaqpaǵa jetesiń. Birinshi qaqpanyń aty – Ataq, ekinshi qaqpa – Dáýlet, úshinshisi – Kórseqyzarlyq, tórtinshisi – Kúnshildik, besinshisi – Nemquraıdylyq, altynshysy – Menmendik, jetinshisi – Meıirimsizdik. Osy syn-qaq­palardan aman ótseń altyn saraıdyń qulyptaýly esigi ashy­lyp sala beredi. Shahań osy syndardyń bárinen súrinbeı ótken qaıran da eren Er, atyna zaty saı Batyr azamat. Jeti qat jer astyndaǵy kensandyqty, qazyna saraıdy halqyna ashyp berdi, onyń ústinde turǵan Shamshyraqqa qoly jetip edi, tóńiregin nurlandyryp, ózi de Shamshyraqqa aınalyp júre berdi.  

Aqaıdar YSYMULY,

jýrnalıst-zańger,  Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri