Tursynbek Kákishev – qazaqtyń qara nary

Qaı salada qyzmet etse de, qandaı kásiptiń ıesi bolsa da, túptep kelgende, adam balasynyń tulǵalyq sanatyn anyqtar basty ólshem osy bir taǵylym aldyndaǵy ar men jannyń tazalyǵy ekeni kúmánsiz.    

Bul ólshem týraly qazaq halqy qysqa qaıyryp, sheber aıtqan. «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy» degen. Tulǵa tabıǵatyn tanyp, taǵylym jaratylysyn baǵalaýdyń naǵyz planetarlyq úlgisi! Ondaǵan ǵasyrlar boıy Eýropa men Azııa deıtin eki birdeı alyp qurlyqty erkin ıemdenip, oılaý men sóıleýdiń uly bıigine kóterilgen eldiń ǵana kókiregin jaryp shyǵar ǵajaıyp pálsapalyq túıin. О́mirlik tanymy tereń, oılaý qabileti keń qazaq deıtin ulttyń taǵdyryn talqan etkizbeı, jal-quıryǵyn kúzetkizbeı aman alyp kele jatqan ult genofonyn saqtaýdyń basty qaǵıdasy da osy ustanymǵa negizdelgeni daýsyz.

Tursynbek Kákishev osyndaı ólshemi keń, tamyryn tereńnen tartar, «janyn arynyń sadaǵasy» tutyp ǵumyr keshken, bar sanaly ómirin ádebıetke ólsheýsiz arnap, shynaıy ult bıigine kóterilgen tuǵyrly tulǵa, ulaǵatty ustaz, shynaıy ǵalym edi. 

Tursynbek Kákishev degende meniń esime ylǵı 1968 jyldyń sary kúzi túsedi.

Qart KazGÝ... Kırov (osy kúngi Bógenbaı) - Masanchı kósheleriniń qıylysyndaǵy matematıka jáne fılologııa fakýltetteriniń korpýsy. Úshinshi qabattaǵy ak­ty zalynyń aldyndaǵy hol. Yǵy-jyǵy stýdentter... Kelesi lek­­sııaǵa asyǵyp bara jatqan beti­miz, jelke tustan estilgen «Nur­lan!» degen daýys meni toqtatty. Bu­ryldym.

Aldymda turǵan aqquba óńdi ádemi kisi ıyǵyma qolyn salyp:

– Sen Nurlansyń ǵoı? – dedi qadala qarap. – Sálemetsiz be, aǵaı... – Sálemet bol! Men – Tursyn­bek deıtin aǵań bolamyn, – dedi qolymdy qysa amandasyp. – Kákishev... Aǵaısyz ǵoı... – Iá. Alla sátin berse, senderge leksııa oqyp qalýym múm­kin... Keshegi jyr keshinde oqyǵan óleńiń maǵan unady. Aty da qyzyq...  – «Halı-Galı»... – Yrǵaǵy da ádettegi qazaq óleńderinen bólekteý eken. Sen bylaı jasa. Ana dápterińe myna tele­fon men myna adresti jazyp al. Erteń kútemin. Úıge kel. О́zińe unaıtyn on-on bes óle­ńińdi ala kel, – dedi aǵamyz sózin nyǵarlap.

Syrtynan atyna qanyq, akademııadan belgisiz sebeptermen «qýylyp» kelgen qaısar minezdi, oıyn, sózin jasyryp-búkpeı týra aıtatyn jańa muǵalimimizben alǵashqy tanystyǵymyz osylaı boldy.

Ertesi... Ýádeli kezde bir top óleńimdi arqalap, Botanıka býl­varyndaǵy Tursynbek aǵaıdyń úıine keldim. Aǵaı úıde jalǵyz eken. Jyly shyraı tanytyp, qushaq jaıa qarsy aldy. Ádebıet týraly, arystar men alyptar jaıly (aıtýǵa tyıym salynǵan) sóz qozǵady. «Erte me, kesh pe, bári ornyna kelýi tıis. Aqıqat deıtin shirkindi qyryq jerden aýzyn qulyptap, qamaǵanyńmen, kónbeıdi», dedi aǵaı maǵan barlaı qarap.

Jıyrmadan jańa asqan, lapyl­dap turǵan bozbala kez. Aǵaıdyń Sáken men Maǵjan haqyn­daǵy tereńnen sýyryp, tebi­renip aıtqan áńgimesi, ýaqyt, zaman haqyndaǵy oılary ma­ǵan erekshe áser etti. Qansha otyrǵanymyz esimde joq. Esimde qalǵany Tursynbek aǵaıdyń qysqa, nusqa órilgen, HH ǵasyrdyń aýyzǵa ilige qoı­maǵan aqıqattary jaıly qanatty áńgimesi... «Sáken óz aqıqatyn halyq taǵdyrymen qalaı ushtastyrsa, Maǵjan da óz aqıqatyn sol halyq taǵdy­rymen ózinshe ushtastyrdy. Ushtas­tyryp júrip, qazaq deıtin mańdaıynyń sory qalyń el úshin ekeýi de ke­ńestik ıdeologııanyń qolynan ketti. Ýaqyttyń oǵy­na ilikti» dedi jańa muǵalim aýyr kúrsinip. «Seniń álgi, Galı-Ga­lıińniń yr­ǵaǵy sol aǵalaryńnyń sarynyn eske salady. Tentek óleń. Biraq tekti jyr...» dep, óleń­derimdi oqı bastady. Bes-alty óleńimdi iriktep, tańdap, qalǵa­nyn ózime qaıtardy.

Qaıtqandardyń arasyna, ári oılanyp, beri oılanyp otyryp, «Halı-Galıdy» da qosty. «Bul óleńdi jýyq arada eshkim basa qoımas. Biraq reti kelgen jerde oqı ber. Atyńdy shyǵarady...» dep jyly jymıdy. Sóıtti de stol ústinde tur­ǵan qara telefonnyń trýbkasyn aldy. Áldebir nómirdi terdi.

– Nyǵmet, hal qalaı? Durys... Bas aman bolsa, rettele­di ǵoı... Men ótken joly ózińe aıt­qan bala týraly zvandap otyrmyn. Gazetińniń betinde jolyn ashyp jiber. Aty-jóni? Nurlan... Me­niń stýdentim. О́zińe barady... – dep trýbkany qoıdy.

Keıin aldyna barǵanda bil­dim. Tursekeńniń telefonda sóı­lesip, «Nyǵmet» dep, ózim­sinip «tapsyrma» bergen adamy sol kezdegi «Qazaq ádebıeti» gaze­­tiniń bildeı bas redaktory, ardaq­ty aǵalarymyzdyń biri – Nyǵmet Ǵabdýllın eken.

Shynynda da osy bir ádebıet pen sóz deıtin kıeli álemge adal qyzmet etip, ómirden ozǵan asyl aǵalarymnyń arqasynda «Qazaq ádebıeti» gazetiniń betinde ja­ryq kórgen meniń úsh óleńim stý­­dentter arasynda, ustazdar aldynda biraz abyroıymdy bıiktetkeni ras. Bárine sebepker ardaqty ustazym – qaıran Tursekeń!..

Iá...

Tursekeń peshenesine Alla­dan buıyrǵan mol daryny men qaıtpas qaısar minezin, aqyl-parasaty men bilik-bilimin Ult namysyn qorǵap, urpaq tárbıeleýge arnaǵan, ári osy jolda aıtaryn aıtyp, jazaryn jazyp ótken, Abaı sózimen aıtqanda, adamnyń adamshylyq bolmysyn tanytar úsh nárseni: «Ystyq qaıratty, nurly aqyldy, jyly júrekti» aq qaǵaz ben qalamnyń tezine armansyz arqaý etken, eliniń senimi men qurmetine bólen­gen sırek­terimizdiń biri, bire­geıi bolatyn.

Tursekeń tabandy ǵalym, taǵylymdy ustazdyqpen qosa, ult tutastyǵy men urpaq oıynyń qanattanyp bekýine aıryqsha úles qosqan jany taza, jaratylysy bólek, qarymy keń qaıratker, tekti tulǵa bolatyn. Ol jalǵan sóı­­lep, jaǵympazdanýdy bilmeı­tin. Ási­rese ult taǵdyry men ult rýhanııaty sóz bolǵan tusta tartyn­baı sózge aralasyp, oıy men pikirin ashyq bildiretin. «Betiń bar, júziń bar» demeı týra aıta­tyn. «Aýzyn ashsa, júregi kórinetin» osy bir adal, ańǵal qalyp, tegeýrindi tulǵalarǵa tán batyrlyq minez aıaýly aǵa, ardaqty ustazdy kózi tirisinde el mahabbatyna qalaı bólep, abyroı bıigine qalaı kótergeni qaz-qalpy jadymyzda.

Tursynbek Kákishev ultynyń sondaı úlken yqylasyna bólen­gen jaratylysy keń, bolmysy taza, jomart minezdi daryn­dary­myzdyń sanatynan edi. Ol jańa dáýir rýhanııatyn jolǵa qoıyp, sorabyn arystarymyz salǵan, salmaǵyn alyptarymyz kótergen ana dáýirde de, ata-babalarymyzdyń arman-muratyn arqalap, kıiz týyrlyqty qazaq­tyń basyna baq bolyp qonǵan Táýelsizdik dáýirinde de el bolý men eldikti saqtaý jaıly oılaryn ashyq aıtqan irilerimizdiń biri bolatyn.    

Zııaly qaýym – qoǵamǵa yqpal eter, pikir qalyptastyrar qýatty kúsh desek, Tursekeń osy ult zııalylarynyń ishindegi shoqtyǵy bıik ókili boldy. Ol ómirde de, ádebıette de, ǵylymda da Eńbek deıtin kıeli uǵym men Talant deıtin qasıetti dúnıeni aıryqsha baǵalaıtyn. Ol ondaǵan ǵasyrdyń baı tarıhy bar qazaq kórkem sóziniń synı pikiriniń damýyna erekshe yqpal etken, osy jolda sandaǵan shákirt tárbıe­legen úlken júrekti ǵulama ustaz boldy. Ol adamdar men adamdar arasyn dánekerlep, el men el arasyna rýhanı baılanys ornatýǵa qajyr-qaıratyn sarqa jumsaǵan alashtulǵaly qaıratker-ǵalym, qaıratker-qalamger edi...

* * *  «Shákirt», «rýhanı baılanys» degen sózder til ushyna oralǵanda ótken ómirdiń myna bir «taıǵa basqan tańbadaı» aqıqattary eske túsedi. 1985 jyldyń jaz aılarynyń biri...

Qazirgi Syrbaı Máýlenov (bu­rynǵy Internasıonal) kóshe­sindegi jazýshylardyń jańa úıine jańa qonys teýip, endi-endi es jıyp jatqan kezimiz. Jańa qonystanýshylar, arasynda Seıtjan Omarov, Ázilhan Nurshaıyqov, Shona Smahanuly, Eset Áýkebaev, Jappar О́mir­bekov, Muhtar Maǵaýın, Sofy Smataev, Tutqabaı Imanbekov, Kádirbek Segizbaev, Qaısar Jora­bekov, Oleg Kvıatkovskıı, t.t.s. qalamgerler bar, birin-biri ara­­latyp erýlikke shaqyrysyp jatady... Sondaı kúnderdiń birinde bizdiń birinshi qabattaǵy úsh bólmeli úıimizdiń qońyraýy syń­ǵyrlap bersin. Esik ashsaq, ar ja­ǵynda aqsııa kúlip, jarqyn júzdi ustazymyz Tursynbek aǵa tur.

– Al... Qonys qutty bolsyn! – Rahmet! Tórletińiz, aǵa... – «Qutty qonaq kelse... – Qoı egiz...» – Meniń qasymda bir qora adam bar... Sen «bastyqsynyp» turmaı, syrtqa shyǵyp, solardy qarsy al áýeli... Arnaıy Alataý asyp, Shoń О́rikti men Qarqarany basyp, saǵan qutty bolsyn aıtý úshin bir top baýyrlaryń kelip tur... – dedi aǵamyz baladaı jelpinip. – Jálel aǵamyz ba? – О́zi... Qasynda aı men kúndeı jary bar... – degenshe kireberis esikten dabyrlasyp, kórnekti qyrǵyz aqyny, ataqty «Manas», «Semeteı» pesalarynyń avtory Jálel Sadyqov pen jeń­gemiz Sábıra bastaǵan bir top aq qalpaqty aǵaıyndar kirip keldi. Abyr-dabyr, máre-sáre qushaqtasýlardyń jalǵasy eki el arasyndaǵy ádebıet pen ónerdiń kishigirim toıyna aınaldy. Týmasa da týǵan aǵam­daı bolyp ketken marqum Já­lel baıekemiz ben Sábıra jeń­gemizdiń qurmetine jaıylǵan sol kúngi aq dastarqannyń tóri men tizginin qolyna qatar ustaǵan úlken júrekti Tursekeń «Bizdiń Nurlan», «Bizdiń Faýzııa», Meniń shákirtterim» dep kókiregi qars aıyryla qýanyp, qonaqtarǵa arnap jarystyryp tos kótergeni, jarqyldap, sóz sóılegeni esimde.

Aq júrek, adal aǵanyń ózi baý­lyp, ózi qanattaryn qataıt­qan shákirtterine jasaǵan qam­qorlyǵy týraly ańyzdaı bolǵan áńgime ushan-teńiz. Sonyń biri búginde qazaq ǵaly­my men ádebıetiniń bir-bir júırigine aınalǵan bedeldi ǵa­lym, belgili azamattar – Jań­ǵara Dádebaev, Qulbek Ergóbekov sekildi bes-alty shákir­tin «ǵy­lymnyń bolashaǵy osylar» dep jetektep júrip, bir jylda akademııaǵa qyzmetke or­na­­las­tyr­ǵany. Bul – bir jyl­dyń ǵana oqıǵasy. Mundaı oqıǵa, mundaı el aýyzyn kezip júrgen ustaz qam­qorlyǵy týraly sóz kóp-aq. Onyń bárin bul arada aıtyp taýysý múmkin emes. 

Qýansa, aǵynan jarylyp, adal qýanatyn, qaıǵyrsa, kózi­niń jasyn syǵyp turyp, adal qaıǵyratyn dos, týys, áke, ustaz Tursekeńniń nar minezin, qaısar qalybyn, ózgege uqsamaıtyn bolmysyn tanytar sol qasıetteriniń san márte kýási bolǵanym bar. Sábeńniń – Sábıt Muqanovtyń júz jyldyǵy tusynda baladaı bolyp qýanǵanyn, dosy Zekeń – Zeınolla Qabdolov pen shákirt-inisi – Saǵat Áshimbaevtyń qaza­synyń tusynda kóz jasyn syǵyp turyp, kúńirenip sóılegenin qalaı umytýǵa bolady?!

* * *  Mine... «Alashym» dep ah uryp, «qaza­ǵym» dep qabyrǵasy qaıysyp, bar sanaly ómirin ult ádebıeti men mádenıetiniń órkendeýine, ult ǵylymy men biliminiń damýyna arnaǵan halqymyzdyń ardaqty perzenti, ǵulama minezdi abyz aqsaqaly Tursynbek Kákishev ómirden ozǵaly – aǵanyń alyp júregi soǵysyn toqtatqaly úsh jyldyń júzi bolyp barady.

Osynaý merzim ishinde qart KazGÝ-diń eńseli oqý zaldary men aýdıtorııalary ustaz-ǵ­alym­nyń sańqyldaı shy­ǵyp, tyńdaý­shysyn elitip, uıy­­typ áketer qońyr daýysyn qalaı izdep, saǵynsa, ol kisiniń bilik-bilimi mol, parasaty men minezi jarasqan tereń­nen tartar tebingili sózderin, ha­lyq­shyl bolmys-bitimin qalyń jurtshylyq ta solaı izdep, saǵynary anyq. О́ıtkeni Tursynbek Kákishev sha­ǵyn aýdıtorııalardyń qory­ǵyna qama­lýdy bilmeıtin, shapsa, kósile qoltyq jazyp, qaı kezde de, qandaı jaǵdaıda da alaman­nyń aldynan kórinetin tulpar tekti júırigimiz edi. Ol kisi zertteý men zerdeleý deıtin ult ótkeni men ult búgininiń ara­­syna altyn kópir salǵan úl­ken júrekti ǵalym, ult bolmysyn taný men baǵalaýda, urpaq oıy men sanasyn taǵalaýda óz máneri, óz úlgisi bar kemel bitim­­di ustaz bolatyn. Tursekeń aıt­sa, kesip aıtatyn. Bireýge unap qalaıyn, bireýdiń qabaǵyn jumsartaıyndy bilmeıtin. Ol oı órý men pikir aıtýdyń ózgeshe qalybyn, qoǵam­shyl úlgisin óris­tetken, Áz Tóle bıdiń sózimen aıtqanda, «týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» deıtin qazaqy nanym-senimdi tuǵyry berik tulǵaly ǵylymı júıege ne­­gizdegen, tereńdigi men erendigi boıyna jarasqan, ǵy­lymda da, qo­ǵamdyq pikir aıdynynda da óz orny, óz bıigi bar erekshe tulǵa-tuǵyn.

Meniń jadymdy jańǵyrtyp, kúreskerlik pen tabandylyqtyń úlgisindeı bolǵan myna bir qyzyq jaıt esime túsip otyr.

О́mirden qaıtarynan birer jyl buryn-seksenniń seńgirin syqyrlata nyq basqan Tursekeń jary Kúlásh Ahmetovany ertip, Jazýshylar odaǵyna keldi. Ál­de­bir amanat aıtqysy kelgendeı suraýly júzi tolqyp otyrdy. Aldynda ǵana júregi men kózin emdetip shyqqanyn bilemin.  Jaǵdaıyn suradym.

– Kákishevti kim aıtty saǵan, nashar jigit dep?! Kórip otyr­syń... Jaǵdaıym jaqsy. Jaq­sy bolǵandyqtan, myna Kúlásh­ti ertip, djıp minip, jolǵa shyqqaly jatyrmyn – dedi aǵamyz qaljyńǵa jyǵyp. – Baǵytyńyz? Qaıda bar­maqsyz? – Alla jazsa, Almaty – Astana – Kókshetaý... – Dárigerler ruqsat berdi me? – Berdi... –  Myrs etip kúldi: – Táńir deıtin uly dárigerden ruq­sat surap, jolǵa shyqpaqpyz... Qudaı buıyrsa, eki-úsh kúnnen soń... Kókshetaý... Qyzyljar... Omby... – Mynaýyńyz.... – Alla násip etse, odan ári Tómen, Sarytaý, Orynbor, Oral barmaqpyn. Rýlevoıym – Kúlásh. Arhıvterdi qoparý úshin baramyn – dedi. Kúlekeńe burylyp edim: – Aǵańyz baramyn dep kón­beıdi... Alǵan betinen qaıtpaı­tynyn ózińiz de bilesiz ǵoı ... – dedi ol kisi.

* * *  Aıtqanynan qaıtpaı sol jaz Uly dalanyń san taraý joldaryn artqa tastap, professor Tursynbek Kákishev ejelgi qazaq jurtynyń biraz beldeýlerin aralap qaıtty... О́zi aıtqandaı Orynbor, Omby arhıvteriniń shańyn qaqty... Odan keıin týǵan jeri Aqkól jurtynyń qurmetine bólenip, 85 jyldyq toıyn ótkizdi. Kókshetaý qalasynda ótken halqymyzdyń uly perzenti – at ústinen túspeı azattyq pen bútindik jolynda jortyp ótken qazaqtyń uly hany Abylaıdyń 350 jyldyq torqaly toıynda tyńdarman jurtty aýzyna qaratar ataqty sózin sóıledi...

Endi... ultyn súıgen, ulty­na esepsiz qyzmet etken sol qazaq­tyń naǵyz qara nary bol­ǵan. Tursekeńniń 90 jyldy­ǵyn Alashtyń uly qalasy Alma­ty jurtshylyǵy men ózi jarty ǵasyryn eńbekpen, urpaq tárbıesimen ótkizgen ál-Farabı atyn­daǵy ulttyq ýnıversıteti, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy atap ótýde. 

«О́li rıza bolmaı, tiri baıymas» degen halyq sózi eriksiz eske túsedi. Tursynbek aǵanyń elge, el tutastyǵy men birligine qyzmet etken ǵıbratty ǵumyry aqyldy urpaqqa qaı kezde de úlgi bolaryna senemiz.

Bul – ómir aqıqaty.