Qazaq-qyrǵyz shekarasynda uzyn-sonar kósh-kezek bolyp qaldy degen habar bar.
Talap pen tártip jibi tartylyp, ereje men qaǵıda qatarǵa turǵan sekildi. Budan saıası astar, saýda-peıil izdep jatqandar da bar. Qara aspandy tóndirip, qara sýdy aǵyzyp, otqa maı quıýǵa umsynyp, shyrǵalań shyrpysyn tutatýǵa umtylyp jatqandar da bar sekildi. «Keden keden boldy, kedergi neden boldy» degen sózimiz bar ǵoı. Osynyń astaryn ashyp qarasaq, Abaı aıtqan: «bir týǵannyń» bir asym nasybaıdan qalǵan kóńili ǵana jatqan sııaqty.
«Egemende» el nazar salatyn qos órim maqala jarııalandy. Darhan Qydyráliniń «Manastyń tutqynnan bosanýy» men sóz daýyly Súıinbaı týraly maqalasy osy qazaq-qyrǵyz shikáminiń shyndyǵy men syryn bılershe tolǵap, aqyldy aldyǵa, ashýdy artyna salǵan sóz boldy. Tóskeıde malymyz, tósekte basymyz, saıasatta sanymyz, saltanatta ánimiz jarasqan teteles eldiń arasyn tentek sóz setinetip kete jazdaǵan kezde aqıqatqa júgintip, aqylǵa búgiltip sóz aıtylǵan eken. Sózge sóz jalǵasaq, urysqaly emes, uǵysqaly turǵanymyz. «Aǵa – bordan, ini – zordan» degen sózdi eske alyp, asyp sóılegen men shashyp sóılegen teń eldi teńestirýge nıet etkenimiz. Mundaıda derek pen dáıektiń «dat» aıtatyny bar.
Jer-jahandy jańǵyrtyp, jarııalylyqtyń shynaıy bolmysyn jasaqtap bergen Jeltoqsan oqıǵasy kezinde teris nıet topan maqalalardy ortalyq basylymdar qardaı boratyp jatqan kez edi. Buǵan ún qosqan jergilikti jerdegi jandaıshaptar da jıi-jıi maqala jazyp, mazany ketirip turǵan. Osy kezde qyrǵyzdyń uly perzenti, kezinde zańǵarymyz zamannyń tórine jetektegen Shyńǵys Aıtmatov «Pravda» gazetinde qazaqtar týraly, halqymyzdyń jaqsy qasıetteri men ulttyq bolmysy jóninde maqala jarııalap, qazaqty «júgensiz ultshyl» degen gorbachevtik qaýlyǵa parasatty toıtarys berdi.
Ol kezde Shyńǵystyń bir aty shyndyq bolatyn. Baısaldy, baıypty sol maqaladan keıin qazaq aspanyndaǵy qara bult seıilgendeı boldy. Jurtymyz da jumyla jiger kórsetip, «buǵa berse – suǵa beretin» baıyrǵy buıryqqa ýáj aıta bastady. Seıdahmet Berdiqulov (1986 jylǵy 20 jeltoqsan), Salyq Zımanov (1986 jylǵy 23 jeltoqsan), Juban Moldaǵalıev (1986 jylǵy 31 jeltoqsan), Safýan Sháımerdenov (1987 jylǵy sáýir), t.b. aıta alatyn aǵalarymyz halqymyz týraly ádiletsiz qatal úkimge qarsy naqty sózderin aıtyp, bastaryn báıgege tikti. Osyndaı kezeńde el dostyǵy etene kórindi. Bul eki elge tarıhı derekke júgingende teń mura bolyp sanalatyn «Manasty» aqtaǵan Muhtar Áýezovten jol alǵan joralǵy dástúr bolatyn. Aǵa-inideı qaýyshqan dos qushaq sodan beri qaıta ajyraǵan emes.
«Saıqal saıasat» degen jaman termın bar. Salqyny údep, salmaǵy júdep ketetin jerleri bar bolǵasyn týǵan tirkes bolar. Biraq teń baýyrlardyń arasyn ashýǵa emes, ókpe-renishterin basýǵa «syndarly saıasat» degen zamanaýı tirkes barynsha dál keledi. Tarıhı kezeńder qaıshylasqan qıly zamandy qaıyra eske alyp, qynda jatqan qylyshty qozǵap-qozǵap qoıýdyń ýaqyty ótip ketti. Taǵy da Abaıǵa júginemiz: «batyrlyq, baılyq kimde joq, ǵashyqtyń jóni bir basqa». Biz bir-birimizge asyq, ǵashyq halyqpyz. Aqyndar aǵasy Ábdilda Tájibaev kezinde: «Basymda meniń aq qalpaq, oıýlap shetin syrǵyzǵan, meniń de betim jap-jalpaq, aıyrmam qaısy qyrǵyzdan» dep jazǵandaı, betimiz ǵana emes, ishki nıetimiz de jalpaq dalamyzdaı keń emes pe edi?
Oıdy oı qýalap, 1986 jylǵa taǵy da taban tiredim. Saıypqyran sardar Seıdahmet Berdiqulov basqaryp turǵan «Lenınshil jas» gazeti osy jyly bir jańa úrdis bastaǵan. «Suhbat-telefon» degen jańa aıdar ashyp, ol keıin basylymnyń tý ustar tizgini bolǵan. Sony ashar kezde Seıdaǵań meni shaqyryp alyp, qyrǵyz ádebıetiniń ǵana emes, álemge oq boıy ozyp shyqqan qalamger, «Adamzattyń Aıtmatovy» degen halyqtyq ataqqa ıe bolǵan Shyńǵystan bastasaq dep pikir-sheshim aıtty. Men onda «Lenınshil jas» gazetiniń ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisi edim. Sekeń aıtty, sóz qysqa, daıyndala bastadyq.
Erteńine Sekeń qaıyra shaqyrdy. «Meniń Shyqań týraly pikirim sol pikir, ózgermeıdi. Biraq arýaq attaǵandaı bolyp otyrmyn. Túnimen oılandym. Áýeli ózimizden bastaıyq, halqymyz ókpelep qalar, qane, kim bar?» dep ádetinshe shanshyla qarady. Birneshe aǵalarymyzdyń atyn atadym. «Ábekeń durys, arystan jal aqyn, ataǵy da bar, abyroıy da aspandap tur, endeshe Ábekeńniń úıine tart, kelisimin alyp kel», dep shuǵyl tapsyrma berdi. Ábekeń jaıdary, jaqsy qarsy aldy. Jazý kabınetinde burqyratyp óleń jazyp otyr eken. Qarasam, ol aq qaǵazǵa óleńdi arab álipbıimen jazyp otyr. Qysqa sálemdesýden soń, «al, shaldyń myna óleńin tyńdap kórshi» dep arqalanyp jyr oqyp ketti. Usynysqa qýana kelisti.
«Qalammen jazylǵan, qarýmen óshpeıdi» degen atpen gazettiń birinshi betinen bastalyp, úshinshi betin tutas alǵan sol maqalany «Pravda» gazetiniń Qazaqstandaǵy tilshisi Tóleýjan Esilbaev atalǵan basylymda «Paýtına» degen atpen keıipker men avtordyń attaryn atamaı atap kórsetti. Attarymyz atalmaǵandyqtan aman qaldyq, biraq sonyń ózinde úsh áriptiń tezinen san ret ótýge týra keldi. Sol jyly qazan aıynyń aıaǵynda Qyrǵyzstan ádebıeti men mádenıetiniń kúnderi Almatyda ótti. Biz aldyn ala daıyndalyp, Shyńǵys Aıtmatovpen «Suhbat-telefonnyń» tosyn nusqasyn jasadyq. Shyńǵys aǵany joldan qaldyrmaı ony Almatydan Frýnzege deıin shyǵaryp sala otyryp, suhbatty jol ústinde alýǵa kelistik. Suhbatty men júrgizetin boldym da, sýretterin fototilshimiz Rahymbaı Hanaly túsiretin boldy.
Bul suhbat 1986 jylǵy 1 qarashada «Lenınshil jas» gazetinde «Jol muraty – jetý» degen atpen jarııalandy. Shyńǵys aǵa bul saparynda ekinshi jary Marııam apaı jáne kishi uly Eldarmen kelgen eken. Qordaı asýynyń ústinde dastarqan jaıyp, úsh saǵatqa sozylǵan emen-jarqyn áńgime boldy. Jol ústinde Shyńǵys Tórequluly bizdiń kólikke aýysyp otyryp, men onyń janynda otyryp, radıoreporterdi iske qosyp, eki saǵattaı suhbat alyp úlgergen edim. Jol ústindegi áńgime, Qordaı asýyndaǵy suhbat eki eldiń máńgilik dostyǵy, ulttyq-rýhanı baılanystary, tarıhı kezeńderdegi týystyq qatynastar, keńestik kezeńdegi kúrdeli máseleler, jas býyn tárbıesi, ásirese qandaı jaǵdaıda da eki el arasyndaǵy ǵasyrlyq dostyq pen baýyrmaldyqtyń jibin qoldan shyǵarmaý jóninde boldy.
«Jaýǵa shapqanda uranymyz bir, namysqa shapqanda quralymyz bir, toıǵa kelgende jyr-ánimiz bir halyqpyz, qandaı jaǵdaı bolsa da aqylǵa júginip, dástúrge úńilip, bir-birimizdi jaýǵa da, daýǵa da bermeıtin bolaıyq», degen túgel sózdiń túbi aıtylyp edi. Uly ustazy Muhtar Áýezovti janary botalap eske alyp, shetelge shyqqanda alyp júretin eki qasıetti tumarym: «biri – Manasym, biri – ustazym Muhtar Omarhanuly» dep tebirengen. Bul sózin talaı jerde taratyp ta aıtty, taldap ta jazdy. «Meni oqytqan jer – Áýlıeata, ósirgen qazaq jeri, tanytqan Muhtar Áýezov» dep aǵynan jarylǵan asyl aǵa. Qıyn kezde qıystyryp sóz aıtqan, túıindi jerde uǵystyryp oı aıtqan asyl aǵanyń sol sózin eske alyp, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetkende, saspaıtyn jerde sasyp, eki etegimizdi basyp, shyndyqtan qashyp, jaramyzdy qasyp sóılegenimiz qalaı bolǵany, atańqoqı Atambaev?
Ulylyqpen ushyrasýdan – ulaǵat, kesirlikpen kezdesýden kinárat alasyń. Qos halyqtyń tel emgen perzenti bolǵan Shyńǵys Aıtmatovtyń aıtqanyn ýaqyt kórsetip kele jatyr. Túrki jurtynyń tórinde otyrǵan qazaq eliniń qaı kezde de keregesi keń, keneresi teń. Keń bolsań, kem bolmaısyń degenmen, basqa tıgen baqan sózden buǵyp qalar jaıymyz jáne joq. Ekiushty sózdi el aǵasy aıtyp jatsa, úndemegen keliskendiktiń belgisi dep bireýler oılap qalar. Qazaq elinde turmystyń taýqymetimen júrgen 125 myń qyrǵyz baýyrlardyń kóńilderin qobaljytqan sóz shekara boıyna da jetse, budan saıası astar izdeýdiń jóni bar ma? Astar izdeý – adasýdyń basy. Qazaq qyrǵyzǵa degen sert sózin ustaǵan el.
Aǵanyń aqyly men halyqtyń naqyly saıasattyń aýzyndaǵy saýdaıy sóz bolǵany ma? Eldik saıasatker ersi sóz aıtsa – súringeni, áı der aja, qoı der qoja bolmasa, kóńildiń búlingeni emes pe? Tarıhtyń joly – san taraý. Túıini de árqıly. Keshegi babanyń búgingi balanyń arasyndaǵy jalǵasqan jaqsy dástúr shynaıy yqylas pen shynshyl peıilden turatynyn umytýǵa bolmaıdy. Súıinbaıdyń serpinin, aqıqattyń tórkinin aıtqan Darhan Qydyráliniń maqalasy tórkini qýǵan Toqtaǵuldy baýyryna basqan Jambyldyń ulylyq ulaǵatyn taǵy da eske salyp tur. Ataryna oǵy uzyn, aıtaryna sózi uzyn aǵalarymyz ańysyn ańdap jatqanda, retin taýyp, qııaǵyn shaýyp aıtylǵan sózdiń parasy men sanasy bir taýdyń eki jaǵynda jatqan egiz eldiń nazaryna túsetin bolar. Qataǵan qaýyp aıtqanda, Súıinbaı taýyp aıtqan tirkesti tótelep tartpaı, ádeppen ádemi jetkizgen Darhan maqalasyn Alatoodyń ar jaǵyndaǵy baýyrlar da oqyǵan bolar.
Halqymyzdan sóz qalmaǵan. «Et sasysa tuz seber, tuz sasysa ne seber?» degen naqyl-jumbaq bar. Sheshýin aıtaryn aıtyp alyp, jaltarsa da, bir bilse Almazbek Atambaev baýyrymyz biletin shyǵar. Biz bilemiz dep bilek sybanyp jatqan joqpyz, biraq bir saıasatker aıtyp qalǵandaı, «qyzyqtyń kókesi alda» degen sóz kóńildi kúpti, oıdy júkti etedi. Qyrǵyzdyń betke ustar memlekettik qyzmet tulǵalary tegis atqa qonyp, daýǵa-saýǵa, sózge qonaq surap kelip jatsa, aldyńa kelse atańnyń qunyn kesh degen sózdiń de bar ekenin biletin elmiz. Atamyzdyń da qunyn keshken jaıymyz bar. Shekara boıyn shegendep, jurt aıaǵyn kógendep qoıýdyń retin bilemiz ǵoı.
Eki eldiń bas mınıstrleri jyly sóılesip, jylan-sóz innen shyǵatyndaı bolyp qol alysyldy. «Biz oń qadamdy naqty, isker áreketke daıynbyz», degen Isaqov baıkeniń sózi jerde qalmaıtynyn aıtqan Saǵyntaev qaǵylaıynnyń qolyn qattyraq qysyp, Elbasymyzdyń shońdyǵyn, aıtar sóziniń ońdyǵyn anyq baıqatty. Alataýdyń basyna qaraı umsynǵan jeńil bult endi ydyrap, aspan qabaǵyn ashyp qalar. Prezıdentimizdiń qaı kezde de, qaı jerde de qyrǵyz-qazaq qarym-qatynasynda áriptestikten góri de tereń týystyq pen dostyq, tarıhı arqaýy úzilmes teń kórshilik jatqanyn, ony árdaıym aqylshy etip alǵa ustaýdyń qajettigi týraly aıtyp júretin sózi osy jerde de tóbe bıdeı tórelik kórsetti. Jaman sózge jabyla bersek, jarǵa aparar, jaqsy sózge dem bersek, arǵa aparar. Ardyń bıigi – aqıqattyń aýylynda.
Aqıqat – qınalǵanda qolushyn beretin, qysylǵanda qoltyqtan demeıtin qazaq jurtynda. Bergen jomart emes, alǵan jomart degen sóz jáne bar. Alǵanyn bilgen el alysqa ketpes. Biraq «úı meniki dep, úı artynda kisi baryn» umytyp ketip jatqan kórshiniń kóńilin adalyn aıtqan sóz, aqıqatyn tergen pikir oılandyrsa kerek. Anaý Ysyq kóliniń jaǵasynda, Kók Jaıyqtyń saǵasynda bulaǵaı kúnderde Báıterek dep urandap, atqa qonǵan qyrǵyz aǵaıyndardyń tarıh sabaǵyn tereń biletindigi daýsyz. Muny kezinde qyrǵyzdyń shoń aqyny Saýranbaı Júseev jyrlaǵan. Endi muny el basshysy Saýranbaı Jıenbekov jalǵastyryp keter. Túbimiz ǵana emes, únimiz de bir jerden shyǵyp kele jatqan emshektes eldiń erteńine esti sóz elshi bolady ǵoı.
Ulyq qalamger aıtqan uly sóz uǵysýǵa bastaı bergeı.
О́tegen ORALBAIULY,
aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty