Eskishehır. Bizdińshe, Eskishahar. Biraq, túrik jerine qonaq bolyp kelgen soń, túrik tiliniń áýezine saı etip aıtqandy qalaısyz. Bálkim, bul da bir mádenıettiń, syrminez syılastyqtyń belgisi shyǵar.
Ári, osyndaıda ózimizdiń Almatyny – Alma-ata, Borandyny – Býrnyı, Shaqpaqtyny – Kremnevka, Aqsýdy – Belye vody atandyrǵysy kelgen keshegi qatal júıeniń óktemdigi esińe túsip, taǵy da bir tiksinip qalasyń.
«Táýbe, – deısiń ishteı, – táýbe!» Táýelsizdigimizdi baıandy ete gór, Jaratqan. Áıtpese, bizge jer ortasyndaǵy Eskishehırde emen-jarqyn syrlasyp, emin-erkin júrý qaıda-a-a!..
Myna jalǵanda jaratqan ıemizdi eske alǵan pendeniń eriksiz aspanǵa qaraıtyn ádeti.
Pah, shirkin! Eskishehırdiń aspanynda kóz qysyp, jymyń-jymyń etken juldyzdar shúpirlep tur. Jańa ǵana qala meriniń keń dastarqanynan shyqqan bizdiń meıman kóńilimizge kóp juldyzdyń ishindegi áne-e-eý bireýisi erekshe jarqyrap, meıirlene qarap turǵandaı.
«Kim bilsin, bul Súgiráli aǵamnyń juldyzy shyǵar» degen bir oı keledi meniń basyma.
Sebebi, jańa ǵana qala ákimdiginiń aq saraıynda Túrki dúnıesi qalamgerleriniń forýmyna kelgen qonaqtardyń aldynda Eskishehır qalasynyń orkestri qazaq kompozıtory Súgiráli Saparálıevtiń «Juldyzym» ánin shyrqaǵanda, kóńilimiz kókke kóterildi emes pe?!
Quıylyp kózińnen nur, Erekshe sezimmen bir, Tunjyrap qara meńiń, Sen maǵan qarap ediń...
Bala kúnimizden qulaqqa tanys, júrekke jaqyn án ǵoı. Á dep bastalǵannan-aq, qalaı qosyla ketkenińdi óziń de baıqamaı qalasyń.
...Biz Súgiráli kókemizdi keıin, mektep bitirip, Shymkentke kelgende bir-aq kórdik. Uzyn boıly, ashań júzdi, aq kóńil jigit eken. Án tyńdaǵanda arqasy qozyp, aıaq-qolymen «takt» jasap, jan-dúnıesimen berilip otyryp tyńdaıtyn ádeti bar desedi.
Sonsoń biz oqý izdep, Almatyǵa ketip qaldyq. Birte-birte el jaqqa, ásirese, aýylǵa sırek baratyn boldyq. Sóıtip júrip baıaǵy «Juldyzym» ánin de, Súgiráli aǵamyzdy da umyta bastadyq...
Bizdiń oıymyzsha, belgili bir kezeńde hıtqa aınalǵan ásem ánniń taǵdyry – búkil eldi betine qaratqan sulý qyzdyń taǵdyryna uqsaıdy. Sebebi, aýyldyń kórkin keltirip, qyzǵaldaqtaı qulpyryp júrgen boıjetken erte me, kesh pe, taǵdyrdyń buıryǵymen basqa jaqqa uzatylyp kete barady. Áne, sol kezde el ishi qulazyp, óziniń bir qımas qazynasynan aıyrylǵandaı birazǵa sheıin buıyǵyp, ishten tynyp qalady. Biraq, kóp ótpeı-aq taǵy da bir úıdiń qyzy boı túzep, qulpyryp shyǵa keledi.
Án de solaı. Keshegi hıt-ánniń ornyn búgin basqa bir hıt-án basady...
* * *
Birde Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Almatyda ótkizgen mádenı is-sharalarynyń birinen shyǵyp, kólik kútip turǵan Súgiráli aǵamdy kórip qaldym da:
– Kóke, ne boldy? Bir jaqqa asyǵyp tur ma edińiz? – dep buryla kettim. – Iá, – dep, aǵam basyn ızep, qýanyp qaldy. – Álgi Gagarın kóshesiniń joǵarǵy jaǵyndaǵy bir úıge barýym kerek edi. – Olaı bolsa, otyryńyz, – dedim mashınanyń esigin ashyp. – Raqmet, aınalaıyn.
Sóıttik te, aq bas Alataýdy betke alyp, qalanyń joǵarǵy jaǵyna qaraı zymyrap kete bardyq. Jańa ǵana jańbyr sýy jýyp ótken tap-taza kóshelerge tańyrqaı qarap:
– Almaty sulý qala, á! – dep kúlimsiregen aǵam kenet tizesine qoıyp otyrǵan qońyr sómkesiniń aýzyn syrt etkizip ashyp, ishinen bir jap-jańa kassetany sýyryp aldy. – Mynaý meniń ánderimniń jınaǵy edi, inim. Keshe ǵana osyndaǵy stýdııadan basylyp shyqty. – Oý, qutty bolsyn! Kórimdik bizden! – dedim qýanyp. Al, aǵam bolsa, eki ezýi eki qulaǵyna qaraı jaıylyp: – Áı, seniń osy, «kóke» dep syılap, eki aıaǵymdy jerge tıgizbeı ákele jatqanyńnyń ózi bir kórimdik! – dep qoıdy. – Káne, mynany qoıyp jibershi!
Men onyń qolyndaǵy kassetany aldym da, mashınadaǵy magnıtofonnyń uıashyǵyna sala qoıdym. Bala kúnimizden qulaqqa sińisti bolyp qalǵan tamasha án qalyqtaı jóneldi. Kóńil shirkin, dúr silkindi. Qaıyrmasyna kelgende, qalaı qosyla ketkenimdi ózim de bilmeımin.
Júzińe kúlki úıirgen, Araıly kirpigińmen. Bir ushqyn shashyp óttiń, Sóıttiń de, ǵashyq ettiń. Jul-dy-zy-y-ym-m...
Paı-paı, mundaıda jol qysqaryp, ýaqyt degenińiz zymyrap óte shyǵady emes pe. Kózdi ashyp-jumǵansha-aq Gagarın kóshesiniń Ál-Farabı dańǵylymen qıylysatyn tusyna taıap ta qaldyq.
– Al-l, inishek, jetkizip salǵanyńa raqmet, – dep qozǵalaqtap, magnıtofonǵa qarap jaltaqtaı bastady aǵam. – Kezinde aǵań án arnaǵan Juldyz apań qazir osynda turady. Myna kassetany saǵan qaldyrap ketsem de bolar edi, biraq, ázirge jalǵyz-aq dana... – О́kinishti, – dedim men basymdy shaıqap.
Mine, oıda joqta bolǵan osy bir kezdesýden keıin kópke deıin: «Iаpyr-aı, jasy alpysqa taıap qalsa da, sol baıaǵy Juldyz apamdy áli umytpaǵany ma?» dep tańǵalyp júrdim. Sol joly Súgiráli aǵam ánder jınaǵyn syılaıyn dep keldi me, álde, apamyzdyń dıdaryn taǵy da bir kórip keteıin dedi me, ol jaǵy da maǵan jumbaq.
* * *
Endi mine, alysta, jer ortasyndaǵy Eskishehırde túrik baýyrlarymyz «Juldyzym» ánin shyrqaǵanda kóńildiń alaı-dúleı bolyp, ótken kúnderdiń kóshin alǵa súırep, kóz aldymnan tizbektep ótkizip jatqandaı bolǵanyn kórmeısiz be.
Qala meriniń dastarqanynan shyǵyp, qonaq úıge qaraı jaıaý tartqan úsh kisi birazǵa sheıin bir-birimizge ún qatpaı, ózimizben ózimiz oı keship kele jattyq. Kenet Túrkııadaǵy Qazaqstan elshiliginde qyzmet isteıtin baýyrym, dıplomat, jazýshy Málik Nurjanuly:
– Aǵa, osy «Juldyzym» ániniń avtory Súgiráli Saparálıev qazir Shymkentte tura ma? – dep qaldy. – Iá...
Biraq daýsym báseń shyqty. Sebebi, ózime ózim senimsizdeý edim. О́ıtkeni Súgiráli aǵamnan hat-habar almaǵaly qash-shan-n... Shynymdy aıtsam, qazir onyń ómirde bar-joǵynan da beıhabar ekenmin. Árkim óz tirshiligin kúıttegen myna zamanda án de, sán de umytylǵandaı... Osy sátte Ankaradaǵy Gazı ýnıversıtetiniń professory, ǵylym doktory, keıingi kezde qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalaryn túrikshe sóıletip júrgen belgili aýdarmashy Jemıle (bizdińshe Jámıla) Kynadjy hanym:
– «Juldyzymdy» tyńdaǵanda meniń júregim saǵynysh pen muńnyń shárbatyn ishkendeı boldy, – dep jeńil ǵana kúrsindi. Tú-ý, sonaý alysta, Qarataýdyń qoınaýynda týǵan án búgin qus sııaqty ushyp kelip, Eskishehırdiń baǵyna qonyp, talshybyqtaı buralǵan túrik qyzynyń júregin qalaı tebirentti dep ishteı qýanǵan men taǵy da qap-qara maqpal túngi aspandaǵy jymyńdaǵan juldyzdarǵa qaradym. Olardyń biri erekshe jarqyrap, jer betindegi tirshilikke bar meıirimin tógip turǵandaı kórindi. Kim bilsin, bul rasynda da, Súgiráli aǵanyń juldyzy shyǵar...
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»