Han Keneniń Bala Baýbegi

Terisaqqannyń Esilge quıǵan tusy. Quıqaly túbek. Biri tústikten, beri teriskeıden kelip qushaqtaryn aıqastyra qosylǵan qos ózen ár kóktem saıyn birinen soń biri tasyp, jaz boıy jyrǵaıtyn kókoraıly, kókmaısaly, yrys-berekeli jalpaq jon. Osynaý kóldeneń Esildiń kishkene túbekke úıirilgen Besoba atyrabyndaǵy buryn Qyzyl tý, keıinirek Baýbek batyr atalǵan, qazirdegi jurty qalǵan aýyldyń irgesinde osynaý batyr babamyzdyń bıik te kórnekti kesenesi sonadaıdan kóz tartady. Keseneniń art jaǵynda qara tastan soǵylǵan qujyra tam qaraıyp kórinedi. Kesene ústinde batyrdyń rýhy qalyqtaıdy, tam astyndaǵy qabirde shynashaǵy jerlengen. 

Bektaýyl Baýbek batyr aq pat­­sha­nyń otarshyldyǵyna qar­sy jannan keship kúresken Kene­sary – Naýryzbaı bastaǵan ult-azat­tyq kóterilisine bastan aıaq qatys­qan tarıhı tulǵa. О́spirim shaǵyn­daǵy qolbalalyqtan qol bastaý dárejesine, jas kezindegi jalpaq elge jaıylǵan Bala Baýbek atynan odan da zor batyr ataǵyna jetken, aqyrynda Han Keneniń qadirleıtin eń jaqyn úzeńgiles serik­teriniń birine aınalǵan. Kene­sary hannyń ómir-ólim taıta­las­qan joryqty joldarynda árqashan aryna kirshik shaldyrmaı, erlikte ese jibermeı, qara kúshte de qapy­syz, ádis-tásilge de alǵyr, abyro­ıy artyq bolyp, sol kezdegi dań­qy sharyqtaǵan Shubyrtpaly Aǵy­baı, Qypshaq Iman, Janaıdar, Tóle­baı, Basyqara syndy batyrlar­­men úzeńgiles júrip, keńesine qosy­lyp, aty qatar atalatyn bol­ǵan. Naý­ryzbaı baýyrym dep qur­met­t­ep, jaqsy kórip jaqyn tart­qan. Onyń bir sebebi, ekeýi de Kúnim­jan báı­bisheniń balasy esep­ti bol­­ǵan­dyqtan, analyq ortaq tár­bıe­sin al­ǵandyqtan da shyǵar dep oılaımyz.

Azattyq muratyna, han ıesine aqyryna deıin adaldyǵynyń bir aıǵaqty belgisi sol, Kenesarynyń batagóıi, qyldy qaraýyl Bógenbaı bı hannyń ruqsatymen sońyndaǵy bir qaýym eldi ertip Kókshetaýǵa bet túzegende Baýbek batyr rýlastaryna ermeı, qansoqta maıdan tórinde, arpalystyń ajalmen bettesken alǵy shebinde qalyp qoıdy. Bul da onyń eshbir jaǵdaıda súıekke tańba túsirmes, júregi túkti márt­ti­­gin, qaıtpas qaısarlyǵyn tanyt­qandaı. Sóıtip qyrǵyz elindegi qaı­­ǵyly ýaqıǵalarǵa da etigimen saz keshe, ómirinen baz keshe qaty­syp, Kene hanmen birge qolǵa túsedi. Biraq taǵdyrdyń jazýy, qudaı­­­­dyń qudiretimen aman qalyp, tut­­qynnan qashyp shyǵýy, elge kelip aǵaıyn-aýmaǵyn jınap kól­de­neń Esilge ornyǵyp qonýy, onda otarshylardyń soıylyn soqqan patsha jandaıshaptary tarapynan qýǵyn-qýdalaýǵa ushyrap, aqyry, keıinirek Túmen oblysyna jer aýdarylyp tynýynyń ózi bir erlik dastany, sherli hıkaıa ispettes.

Jasaýyldar ustap, yrdýan ar­ba­ǵa salyp ıtjekkenge aıdap alyp ketip bara jatqanda: qaraýyl­shydan surap alǵan qanjarmen shynashaq saýsaǵyn short kesip, qoınyndaǵy taspıǵymen qosa qasynan qalmaı erip kele jatqan eki jigittiń birine berip: «Endi ma­ǵan týǵan elimnen topyraq bu­ıyr­maıtyn shyǵar. Mynalardy Kish­kene túbektiń qyrynda jer qoı­nyna tapsyryp, basyna maǵan bir belgi salar bolsyn, balalarym!» dep arttaǵy aýylǵa qaıtarǵan eken. Keıingi urpaǵy batyrdyń sol ósıetin qaltqysyz oryndaıdy. Al Súlikqara tulparymen dala­ny dúbirletken, tiri jannan beti qaıtpaǵan arystan er qaıran­syz­dyqtan qamyǵyp: «Qosh bol, týǵan el, ósken jurt, qosh bol, jaqsy­larym men jaısańdarym qara túnektegi, qaraqqurym halqym!» dep ah ura, beımálim jaqqa yryq­syz, eriksiz jónele beripti. 16 jyl aıdaýda bolǵan Baýbek batyr Túmen jerinde baqılyq bolyp dúnıeden ozady. Aq jýylyp, aqı­retimen adal tabysqan zıraty da sonda. Batyr babanyń rýhy búgingi urpaǵymen de qaýyshty. Onyń ja­ıyn alda aıtamyz.

Bektaýyl Bala Baýbek batyr esimi Esil boıyndaǵy Aqmola-Kók­shetaýdyń, Jaqsy-Qımanyń, batagóı Bógenbaı bıdiń atajurty, ber jaqtaǵy Zerendi-Aıyrtaý jamaǵatyna ejelden jaqsy tanys bolǵan. Arýaǵyna taǵzym etip, árqashan qarııalar bata-duǵa­lary­nan tastamaı qosyp otyrǵan. Osyǵan baılanysty el aýzyndaǵy áńgimelerdi kóp tyńdaǵan dańǵyl kókirek aǵamyz, shejireshi, aqyn Aıdos Ábýtálipovtiń: «Qaraýyl­dyń Bektaýyl atasynan Kenesary hannyń qosynyna 12 jasynda qosylyp, er jetip, júreginde túgi bar batyr atanǵan Baýbek Baımyr­zauly » dep kórsetýine den qoıǵan durys sııaqty. Batyrdyń nelikten Bala Baýbek atanýynyń da syr-sebebi tap osy arada anyqtalyp ashy­lyp turǵan joq pa.

Ákesi myńdy aıdaǵan baı Bek­myrza, sheshesiniń aty Shuǵa eken. Kenesary balanyń kózindegi otyna qyzyǵyp, ordamda júrsin dep Bekmyrza baıdan qalap alǵan deıdi. Márttigi emes pe, Bekmyrza da balasyn bir aýyz sózge kelmes­ten at mingizip attandyryp salyp­ty. Baýbek balanyń bolashaq uly joryqtarynyń syzashyqtaı jińish­ke joly osylaı bastalypty. Áýelde ordadaǵy Kúnimjan báı­bisheniń barypkel-shaýypkel qol­balalyq qyzmetinde bolady. Iаǵnı ordanyń kúndelikti óz adamy. Kenesary sultan otbasynyń bir múshesindeı derlik.

Torǵaılyq qalamger Ahmethan Baı­jan óziniń el áńgimelerin izer­lep zertteý negizinde jazǵan «Kene­sary han men Bektaýyl Baýbek batyr» atty derekti hıkaıa­tynda ór­shil jetkinniń qolbala­lyqtan qol bas­tar erge laıyqty sharýalarǵa aýys­qan tusyn sýret­teıtini bar. Bir­de Baýbek bala boz­qy­raý kezinde or­daǵa bir qap tezek alyp kirse, tór­de Kenekeńe syıly qyldy Bógenbaı bı otyr eken. Onyń Bekmyrza baı­dyń balasy ekenin estigen bı:

– Iаpyr-aı, han ıem, myna bala­nyń kózi jaqsylyq qylsań da, ja­mandyq qylsań da júz ese qaı­­tara­myn dep tur ǵoı, – deıdi. Bek­myrza Arqaǵa ataǵy shyqqan baı emes pe, balasyn sizge asyraı alma­ǵan soń bermegen shyǵar. О́zińiz de aı­typ otyrǵandaı, júreginde túgi, kózin­de shoǵy bar mundaı óren­di bas-aıaǵyn bútindep, ózine la­ıyq­ty er kásibine baýlyǵanyńyz jón bolar.

Batagóıiniń sózine den qoıǵan ári ózi de osy jóninde burynnan oılanyp bir sheshimge kelip júrgen aqylman Kene sol arada dereý Baýbekti shaqyrtyp, aıaǵyna etik, basyna bórik kıgizip:

– Qaraǵym, úı sharýasynyń óz adamdary bar ǵoı. Sen budan bylaı qaýǵa tart, jylqyǵa ıe bol. О́z boıyńa, er jigitke laıyqty is­ter­men aınalys! – dep pármen qylǵan eken.

Sol pármen Baýbekke dármen bolady. Osy kúnnen bastap balalyq artta qalyp batyrlyqtyń jolyna túsedi. Úlken jigitterge, ysylǵan sar­bazdarǵa erip jylqy kúzetine, al­ǵyn-sholǵynǵa shyǵady. At ústi­nen shoqpar siltep urystasýdyń, naıza túırep, qylyshtasýdyń ádis-tásilderin meńgeredi. Onyń ústine esh qahardan qaımyqpaıtyn dúleı ójettigi jáne bar. Sóıtip, on bes, on alty jasynda-aq jylqyny jaý­ǵa alǵyzbaıtyn Bala Baý­bek atanady. Onyń jaıy bylaı. Al­ma-kezek barymtalasqan zaman­da qyrǵyzdyń qyryq jigiti saılanyp kelip Ereımentaýdaǵy óris­ten Kenesary jylqysynyń bir búıirinen tıip, shırek bóligin shıy­ra bólip alyp qıqýlap aıdap jó­nel­di. Jylqyshylar qaıranǵa ja­ra­maı qalyp, es jıǵasyn barym­tashylardyń sońynan ile-shala jınalyp shyqqan qýǵynshy jasaq­tyń ishine Baýbek te qosylyp, ilese ketedi. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, osy joly sary bet, salqam balanyń qara búrkit arýaǵy kóterip, qyrǵyzdyń betke ustap kelgen Tilenshi batyryn attan túsiripti, deıdi. Batyrdyń emes, balanyń arýa­ǵy asyp, aıdyny tasyp attan túsir­genine qyrǵyzdyń qara býraly qııapaty qorlansa da, márttigin tanytady. Jigitterin toqtatyp, jeńi­listi moıyndaıdy. Jylqy keıin qaıtarylady.

Bolǵan oqıǵanyń mán-jaıy anyq­talǵannan keıin Baýbekti or­daǵa shaqyrady. «Sol joly Kene­keń alty jylǵy asyl qoshqaryn soıyp, Baýbekke asyqty jiligin ustatyp, ózin ókil bala qylyp Kúnimjan báıbisheniń keýdesine qulatqan edi. Áli bala dep júrgen Baýbekke «Bala batyr Baýbek» degen ataqty da osy joly ózi laıyqtaǵan» dep bir túıip qoıady atalǵan derekti hıkaıatynda Ahmethan Baıjan. El aýzynyń basqa áńgimeleri de osyǵan úıles. Baýbektiń ótinish-tilegimen barymtashylardyń basshysy Tilenshi batyrǵa keshirim etilip, eline jiberiledi. Keıin hanmen jáne basqa jortýyldas-joryqtas serikterimen birge qolǵa túskende Baýbek batyrdyń qyrǵyz tutqynynan, týralap kelgen ajaldan qutylyp shyǵýyna osy Tilenshi batyr jaqsylyqty jaqsylyqpen ótep sebepshi bolsa kerek.

Qolbaladan qaýǵashylyq, jyl­qy­­shylyq, odan ókil balalyq, odan bala batyrlyq, bala batyr­lyqtan jasaqbasylyq mártebe­lerge birtin-birtin aýysqan Baýbek jortýyl-joryqtarda ysylyp shyń­dala beredi. Batyrlyqpen ǵana emes, alǵyr aqylymen, epti mámi­legerligimen de tanylsa kerek. Sonysymen han dárgeıine ja­qyn­­daı túsedi. Kenesary han­nyń áskerı keńesine kiredi. Sony­men birge, tarıhshy Ermuqan Bek­ma­hanov Kenesarynyń negizgi kúsh­terimen qatar dushpan tylyna alǵyn-sholǵyn jasaıtyn jáne kóteriliske qatysýdan bas tartqan sultandar men iri feodaldardy bıligine bas urǵyzatyn erekshe qoldary bolǵanyn aıtady. Ásirese, 1841 jyly Kenesary Ulytaýda aq kıizge kóterilip han bolǵannan keıingi jyldarda ári ózi de jasy 20-dan asyp, qaırat-kúshi, aqyl-esi tolysyp kemeline kelgen kezderde Bopaı hanym, Naýryzbaı, Jolaman Tilen­shıev, Erjan Sarjanov, Jeke batyr­lardyń ókshesin basa,son­daı tóten­she jasaqtardy Bektaýyl Baýbek batyr da basqarǵanyn ańdaımyz.

Buǵan dálel retinde 1844 jyly Kenesary hannyń óz qol astyna birikpegen bir top sultandarǵa jol­daǵan myna úshbý hatyn keltirý­ge bolar edi. Onda bylaı delingen: «Sizge – Báıtóre bıge, ýá Báshek bıge, ýá Súleımen bıge, ýá Qarakúshik bıge, ýá jámıǵı nazarynyń kisilerine, ýá myrzalarǵa sóz!

Sol Qudaıynyń daǵdyry bolyp, bizdiń biraz munsha kisimizdiń qany sizdiń moınyńyzda bolyp edi. Ol qalǵan isińizge táýba qylyp: bizdi han bilip, ózińiz qarasha bolyp, bizniń birlán eriser degen nıetimiz bar edi. Siz Qudaıdan qor­qyp, arýaqty syılamadyńyz. Siz­niń qylaptańyz...tileýdi urdy. Eger burynǵy isterińizden táýbá qylyp qaıtsańyz, jaqsylarynyń bizniń aldymyzǵa kelińiz. Bizdiń meıirbamlyǵymyz sizlerge kóp dúr. Eger kelmeseńiz: biz otyz jas kelippiz, sizni qudaıdan tilep endi otyz jyl jaýlarmyn, enshalla hah!

Sizderge Baýbek qulymyzny jiberdik. Árbir aýyz tiline baýyr qylyń».

Osy hattan kórinip turǵandaı, Baýbek batyr Kenesary hannyń sengen adamy, sózin ustaýshy, pár­menin oryndaýshy ókili, erekshe jasaǵynyń basshysy. Han óz hatynda «Ár bir aýyz tiline baýyr qylyń» deý arqyly Baýbekke biraz quzyr da berip otyrǵany ańǵarylady. Ol pátýáger, mámileger. Budan onyń jalpy kóterilis barysyndaǵy oryny men róli aıqyndala túskendeı.

Al endi Baýbek batyrdyń Ke­ne­sary hannyń áskerı keńesine múshe bolǵandyǵyna dáleldi tarıhshy ǵalym E.Bekmahanov­tyń «Qazaq­stan HIH ǵasyrdyń 20-40- jyl­darynda» atty ataqty m­o­no­­grafııasynan tabamyz. Naq­ty málimetterge súıengen tarıhshy: «Kenesary shaqyrǵan keńeske ár­túrli rýlardyń ókilderi: Begim­bet rýynan Iman batyr, Arǵyn­nyń Tólek rýynan Táýke batyr, Qaraýyl rýynan Baýbek, Kereı rýynan Qoshqarbaı batyr, Tórtqara rýynan Baıgeldi jáne Áıger batyrlar, Berdi rýynan Súgirbaı batyr keldi... Keńeste Torǵaı men Yrǵyz aýdanyn tastap ketý týraly sheshim qabyldandy» dep kórsetedi. Odan ári Kenesarynyń Saryarqadan ketýi kóterilisshiler úshin aýyr soq­qy bolǵanyn aıtady.

Bul, sirá, 1845 jyldyń jaz-kúz aılary bolsa kerek. Jazýshy Ilııas Esenberlın de «Qahar» roma­nynda qaraýyl rýynan han keńe­sine Baýbek batyr kirgenin jazady. Demek, osy kezderde ol óz rýy­nyń atynan sóıleıtin dáre­jege jetkendigin baıqaımyz. Sonyń ózinde áli jıyrma beske kele qoı­maǵan jas óren. Dúıim elge dúbir­letken batyrlyǵymen tanylýy budan áldeqaıda erterek. Al mun­daı abyroıǵa batyr bilek pen aqyl-tilek, arystan júrek teń tús­ken jaǵdaıda ǵana jeter bolar. ­Jalǵyz bul ǵana emes, Bilál Mal­dy­baıuly «Jańa ádebıet» jýr­naly­nyń 1928 jylǵy 9-shy nómirine shyqqan «Kenesary han» degen maqalasynda da: «Qaraýyl ishindegi belgili batyrlar Bógenbaı, Amaldyq, Kenjebaı, Arlan jáne Shamaı Shaýypkeluldary, Baýbek, Elýbaı, Kóbe basshy bolyp Kene­saryǵa erip ketedi» deıdi. Bul derekti erterektegi bir maqalasynda jany jannatta bolǵyr professor Januzaq Qasymbaev aǵamyz keltirgen eken. Sóıtip, munda da bútin bir rýǵa basshy adamdardyń ishinde jas Baýbektiń júrýi kóp jaıdy ańdatsa kerek.

1946 jyly Tashkentte «Qazaq­tardyń Kenesary Qasymovtyń basshylyǵymen 1837-1847 jyldary bolǵan kóterilisi» degen ta­qy­rypta tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin alý úshin qorǵaǵan, opponentti kóterilis tarıhynyń bilgiri Bekmahanov bol­ǵan dıssertasııasynda tarıh­shy Eltoq Dilmuhamedov joǵa­ry­daǵy pikir-paıymdy rastap beki­tip, ári qaraı damyta túsedi. Osy aıǵaqtamaǵa júginsek: «Kók­she­taý aýdanynda halqynyń sany boıynsha eń kóp rý arǵyn taı­pa­synyń qaraýyl rýy boldy. Qaraýyl­dar Reseıdiń bodandy­ǵyn qabyl­daǵylary kelmedi. Olar Kene­sarynyń kóterilisine qosy­­lyp, kóterilisshilermen birge keń dala­ǵa tereńdeı suǵyna, Qońyrat bolysyna qaraıtyn Qarataý aýdany­na, odan ári Sarysý baǵytyna qa­raı júrgen. Olardyń basshylary ataqty batyrlar Bógenbaı, Amal­dyq, Kenjebaı, Arlan jáne Shamaı Shaýypkelovtar, Bala Baýbek, Elýbaı jáne Kóbe batyr, jaqsy­lyq Serkesh bı jáne basqa­lary boldy» dep túgendeıdi. Osy arada Baýbektiń basshylar men ataqty batyrlardyń bel orta­synda osydan jeti-segiz jyl buryn shamasynda Kenesary han bergen «Bala Baýbek» atymen atalýy da qısyndy. On jylǵa sozylǵan, azap pen ǵajaby birdeı kóterilisti ush­qyn­daı alaý­lap bastalǵan arman-ańsarǵa toly basynan Kenesarynyń sherli kúńi­renisimen bitken zarlyq aıaǵyna deıin súıekke tańba sal­maı ótkerip shyqqan Bektaýyl Baýbek batyrdyń odısseıasy muny­men aıaqtalmaıdy. Ol otarlyq ezgige qarsy Kenesary kóterilisiniń rýhyn sonaý Túmen jerinde 16 jyl aıdaýda júrgen órshil ómiriniń sońyna deıin tik kóterip ótti.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qyr­ǵyzdyń Tilenshi batyry qyrǵyz qamaǵynan, aıtyp kelgen ajalynan qutqaryp jibergennen keıin Baýbek batyr 20 jyl shamasynda Esil men Terisaqqannyń toǵysynda, Qıma jerinde qonys kóterip, úıli-barandy bolyp, aǵaıyn-týystyń basyn qosyp, urpaq órbitedi. Biraq aq patsha otarshylaryna ishinde qatqan muzy jibimeıdi, qyzmet qylýdan bas tartady. Bir qaýym elin qondyrǵan berekeli qonys­ty kelgindi mujyqtarǵa bosatyp bermeıdi. Bir jaǵynan, qazaqtyń óz ishinen shyqqan jandaıshaptar, burynǵy dushpandary sýqıttap, «konakrad, barymtashy» dep jalalap, ári Kenesary kóterilisiniń bas qaharmandarynyń biri bolǵanyn áli kúnge deıin áste keshirmegen patsha úkimeti úkim shyǵaryp, jer aýdarady. О́zi boljaǵandaı, topyraq jet jerden buıyrady.

Esil erdi eli umytpady. Kózi tirisinde sońynan sonaý Túmen jeri­ne Kóben degen inisi men 19 jas­taǵy Úderbaı degen atalas aǵa­ıyn­nyń balasy iz­dep bara­dy. Keıin aýyryp qaı­tys bol­ǵanda qasynda, ol da sottal­ǵan, troıskilik Zeınolla ıshan bol­­ǵan eken. Qazaqtyń baıaǵy ata­qo­nysy, sol aradaǵy atyǵaı, qaraýyl­dar ıe bolyp,kádimgi óziniń Esiliniń tómengi aǵysyndaǵy ózen jaǵasyndaǵy bıik tóbege jerlepti. Jańaǵy Zeınolla ıshan Baýbek batyrdyń sońǵy ósıetin oryndap, eldegi týǵan-týystaryna kıimin, zattaryn ákelip tapsyrady. Bolys bolǵan, qajylyqqa barǵan balasy Maǵzum baıaǵy ózi taýyp qaldyrǵan áke saýsaǵyn jerlep, basyna tam soǵady. Baýbek batyr beıiti degen belgi sol. Táýelsizdiktiń araı tańyna ilese 1993 jyly batyrdyń urpaqtary men aǵaıyn-týystary jalpy kópshiliktiń qoldaýymen Baýbek batyrdyń bıiktigi jeti metrlik kelisti kesenesin kóterdi. Onyń ashylý saltanaty sol kezdegi Torǵaı oblysy kóleminde úlken oqıǵa bolǵan-dy.

Endi osy urpaqtar batyr babalaryna topyraq buıyrǵan Túmen jaqtan syr tartýǵa sol jyly arnaıy saparlap barady. Batyrdyń shóberesi, dáriger Amangeldi Jú­sipov, atalas týys Qadyr Já­kenov pen batyrdy halyqqa alǵash tany­tý­shylardyń biri zeınetker Myr­zaǵalı Dúısenbaıuly Baýbek babaǵa qatysty biraz jaılarǵa qanyǵyp, jatqan jerin anyqtap, bir ýys topyraǵyn ákeledi, Túmendegi zırat basynda ósip turǵan aǵashtan bala qaıyń, tobylǵy, shyrsha ala kelip eldegi kesene janyna otyrǵyzdy.

Batyrdyń súıegi jatqan jer Túmen oblysy, Eshim qalasynyń irgesindegi Qyzyltaý degen tóbe. «Krasnaıa gorka» deıdi. Keıin son­daǵy atyǵaı-qaraýyldyń úl­ken qorymyna aınalǵan. Sol tóńi­rek­tiń orys-qazaǵy bul zıratty áýlıeli jer dep erteden táýep etip qasterleıdi eken. Qazaq bylaı turypty, orys aǵaıyndardyń ózi «Svıataıa mogıla», «Svıataıa gora» dep atap ketipti. Osynda 2015 jyl­dyń jazynda Baýbek batyrdyń balasy Maǵzumnan órbigen tikeleı urpaǵy Janarbek Ǵalymuly zııarat etýge kelip, Dúısenbek Sháripov jáne Qalı degen jergilikti aq­saqal­dardyń kórsetýimen baba súıeginiń naqty qabirin anyqtap, keýdesine nur tolyp, úlken oljaǵa kenelip, súıinip te, mundaǵy aǵaıyn-aýmaq­ty súıindirip te qaıtyp edi.

Sodan kelesi, 2016 jyldyń jazynda osy Janarbek bastap, Ánýar­bek jáne Ádilbek degen inilerin ertip, bularǵa baıaǵy aıdaýdaǵy Baýbek aǵasyn izdep Túmenge baryp qaıtqan Úderbaıdyń urpaq­tary – Qabıbolla men Májıt Shaıahmetov­ter qosylyp, on shaqty kisi eki máshınemen Reseıdiń Eshimindegi baba zıratyna qaıtadan baryp, sol aradaǵy qanshama baýyrlar­dyń basyn qosyp arýaqqa as berdi. Batyr baba qabiriniń basyna arnaıy jasap aparǵan qulpytas ornatty. Onda «Kenesary hannyń kórnekti batyry Baýbek Bekmyrzauly. Rýy Qaraýyl «1820-1884. Belgi qoıǵan urpaqtary» dep jazylǵan.

Reseıdiń Total.kz aqparat agent­tigi «Túmen oblysynda qazaq baty­ry­nyń qabiri» tabyldy degen taqy­ryp­pen aqparat jarııala­dy. Onda Kenesary hannyń ja­qyn serigi Baýbek batyrdyń máń­gi­lik jaı tapqan jeri Eshim qala­sy­­nyń shegindegi eski qorym eken­digi, Kenesary kóterilisi basylǵan­nan keıin Sibirge jer aýdarǵan ataq­ty batyrdyń súıegi osynda jatqan­dyǵyn jergilikti aqsaqaldardyń erteden bilgendigi, endi shópshek­teri izdep kelip Quran oqyp, as ber­geni, basyna qulpytas ornatqany aıtylǵan.

Iá, Han Keneniń Bektaýyl Bala Baýbek batyry ózin halqynyń azattyǵy úshin janpıda etip edi, týǵan eli umytpas úshin saýsaǵyn shaýyp berip ketip edi. Qudaı tilegin qabyl qylǵan eken. Batyr rýhy elge oraldy... Osy maqalany jazýǵa muryndyq bolǵan Qabıbolla Shaıahmetov baýyrymyz aıtqandaı, súıegi jaı tapqan Túmen jerindegi qulpytasynan da, saýsaǵy jatqan Esil-Terisaqqannyń Kishkene túbe­gindegi kesenesinen de batyr baba rýhy týǵan eli men jerin Arqanyń aq samalyndaı aıalaı bermek.

Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»