Tún ortasynda týǵan tolǵanys

Máskeýdiń Gersen kóshesindegi Áde­bı­etshilerdiń Ortalyq úıinen tún­niń bir ýaǵynda tórt adam shyǵyp, «Más­keý» qonaqúıine qaraı bet aldy. Qan­darynda jeńil sharaptyń býy bar sııaqty. Asyqpaı baıaý basyp barady. Baısaldy júris-turystary, óz qadir-qasıetterin saqtaı bilýi meniń osynaý aqsaqaldarǵa degen tebireniske toly qurmetim men maqtanysh sezimimdi týdyryp edi. 

Balqar Qaısyn Qýlıev, bashqurt Mus­taı Kárim, qalmaq Davıd Kýgýl­tınov, avar Rasul Ǵamzatov. 

Olar HH ǵasyrdyń uly aqyndary bolatyn. Uly jerlikter edi. Qazir ol aqyndar aramyzda joq. Olar qaıtyp oralmaıtyn saparǵa ketken. Biz úshin olar­dyń ornyn eshkim basa almaıdy. Olar óz óleńderin de bizge qaıtyp oqı al­maıdy. 

Al siz men bizge olardyń óleńderin oqyǵan abzal bolar dep oılaımyz. Mustaı Kárim: Estigenim: qart Kavkazdyń borany Qabirlerińdi qarǵa kómip tastapty.  Qaısyn, Rasýl... Túnniń myna bir ýaǵy Men oılaımyn ózderińdeı asqaqty. 

Qaısyn – aǵa,  Rasýl – inim birtutas, Men – ortanshy. Aralaryńa kirmeımin.  Qar astynda jatqan eki qulpytas, Sol shyńdarǵa umtylar dep bil,  meıliń. Kavkaz alys.  Asýy da boı bermes, Asa almaspyn arqyraǵan boranyn. Aqedildeı súıiktime teń kelmes Eshbir meken – Jeter bolsa ajalym. Ol kútedi, Shaqyrady ol meni. ...Tańerteńnen jaýǵan qardyń  órnegi...

Davıd Kýgýltınov: Sátsizdiktiń saǵyn syndyr, Jeńis úshin jan saýǵa.  Seni maqsat shaqyrsyn-dúr, Bolmas áste sharshaýǵa.

Bolsa da kóp kedergiler, Sabyr saqta, janyqpa! Muqalmasyn eren jiger, Sen ózińe, halyqqa.

Sózben ǵajap seni terbep, Seni tańdap shaqyrǵan. Maqsatyńa jetkin órlep, Bolmaı kúniń qapylǵan.

Rasýl Ǵamzatov: Qarttarym jazǵan ertede Qanjarmen jáne qanjarǵa. Qaryndash, shirkin, kelte me, Jazamyn sony men zorǵa.

Qoshtasyp atam jarymen, Urysqa salyp jan-demin, Jazǵandy tasqa qanymen Sııamen jaza almaı áýremin.

Qaısyn Qýlıev: Bizdiń tolqyn ketip jatyr Kúrkiregen najaǵaısyz. Tas shaınaǵan edik batyr, Endi bizge qaramaısyz.

О́mir-ólim kúresinde, Taýqymetin bastan keshtik. Bul jalǵannan bir kóshýge Bizdiń kezek keldi jetip.

Taǵdyr-ámir qasymda tur, Tabyn-kúnniń bultyn aıdap. Bizdiń tolqyn ketip jatyr Saǵat, kúnin, sátin saılap!

Osynaý tórt aqynnyń jyrlary – HH ǵasyrdaǵy tutas bir aqyndyq dáýir bo­latyn. Olar óz eliniń tereń poezııa ále­mine zor yqpal jasady. Olardyń óleń­derinde Otan beınesi asqaqtady. Olar shynaıy halyqtyq aqyn retinde qa­­lyptasyp ósti. Olar óz el-jurtynyń kel­­betine beımazalyqpen, tejeýsiz qush­tar úmitpen, aıaýly ańsarmen aıalaı úńile qa­raǵan aqyndar bolatyn. 

Olar týǵan el-jurtynyń halyq­tyq-epıkalyq oshaǵyn qasterlep saq­ta­dy. Olardy ulttyq, dinı, tap­tyq qaı­shylyqtar qansha aıyryp, al­shaq­ta­typ jatsa da, olar álem men adam­nyń birligine kámil sendi. Olardyń ár­qaı­sysy óz halqynyń jáne búkil adamzat balasynyń muń-sherimen ómir súrdi.  Bul aqyndardyń árbir óleńi biz úshin asqaq oı-sezim álemine aıqara ashylǵan júrekter boldy. Olardyń óleń yrǵaqtary bizdi eliktirdi, tamsandyra terbedi, oıǵa qaldyrdy. 

Qaısyn Qýlıevtiń jany jaısań edi-aý.  Men ony kórdim.

О́kinishke qaraı Qaısyn aǵamen sırek kezdestik. Birde Máskeýde, birde Sankt-Peterbýrgte, birde Almatyda, birde Erevanda, birde Mahachkalada.  Biraq eshqashan Nalchıkte kezdesken emespiz.

Aqyndy óz Otanynda kórip, sezip, óleńderin tyńdaǵan rahat! 

Aqyn týǵan ólkesinde qalaı tynys­taıdy, jerlesterimen qalaı sóılesedi, qa­rańǵy túnge sińip joǵalyp, qupııalar ále­minde, kóleńkeler patshalyǵynda adam­dardyń júrekteri haqyndaǵy jyr­la­ryn jalǵyzdyqta qalaı týdyrady – osyny seziný baqyt edi ǵoı! Aqyn baqyty da osynda.  Oqyrman baqyty da sol.

Sharshap kelip sharap ishti bir jutym, Taba nannan úzip aldy azyraq. Júrgen joly bolmaı qaldy tym  uzyn, Sharshaǵany sap basyldy qazir-aq.

Aspany da bola qaldy kógildir, Jymıǵandaı alystaǵy jartas ta. Biz adambyz. Adam bolsań ómir súr, Sharap pen nan shalqytady balqashta.

Esikterden úrmedi ıtter abalap, Úrdi me, álde, estimeıdi bul elep. Araz kórshi kózderimen aıalap, Kúzgi jańbyr jaýdy jumsaq sebelep,

Kúz qıyry ketkendeı-aq jarqyrap, Sharshaýly júz jymıǵany keremet... Jutym sharap, nan men meıir –  jalǵyz-aq, Odan basqa adamdarǵa ne kerek! Men ony kóp oqydym. 

Onyń aqyndyq, fılosofııalyq oı tol­ǵamdaryna qýandym, óz órnekterine, oılaryna zer saldym. 

Ol óleńderin balqar tilinde jazdy, al men onyń asyl jyrlaryn orys tili­ne aýdarylǵan nusqasy arqyly ǵana oqy­dym. Biz shyǵarmalarymyzdy túrki tilinde tý­dyrdyq, rýhanı turǵydan ónegeli de óris­ti túrki áleminde ómir súrdik. 

Ol – taý shyńdarynyń arasynda, men – keń jazıra dalada óstim. 

Ol – Elbrýstyń uly edi.

Men – Deshti Qypshaqtyń perzenti bolatynmyn.

Qaısyn aǵanyń óleńderin balqar tilinde oqymaǵandyǵyma áli kúnge deıin ókinemin. Sol úshin áli kúnge deıin uıala­myn. Túrkilerdiń uly túrki álemine úńil­meıtinine áli kúnge deıin janym aý­y­­ryp azaptanamyn.

Bizdiń júregimizdegi ot-jalyn, ta­myr­­larymyzdy qýalap aqqan qyzyl qan – biz umytqan, biz joǵaltyp alǵan túrki áleminiń murasy edi ǵoı. Qaısyn aǵany Almatyda alǵash kórgenimde ol 56-da, men 27 jasta bola­tyn­myn. Sol kezdiń ózinde ol álemdik ataq­qa ıe asqaq aqyn, adal júrekti adam edi. 

Qaısyn Qýlıev batyr jaýynger boldy. Batyrlyq oǵan qanynan da­ry­ǵan. 1944 jyly dalalyq gospıtal­dan shyq­qan tusta ol sumdyq habar estidi. Bal­qar halqy Qazaqstan men Qyr­ǵyz­stan­ǵa jer aýdarylypty. Jı­yrma jeti jastaǵy desantshy taıaq­qa súıenip júrip, ádiletsiz qýǵynǵa ushy­ra­ǵan óz halqymen Deshti Qypshaq da­lasyna birge ketti. 

Naǵyz azamatty taǵdyr taýqymeti moı­yta almaq emes.

Qaısyn Qýlıev dos bola biletin jáne sol dostyq sezimdi aıalap ardaqtaıtyn edi. 

Ol Pýshkındi, Lermontovty, Blokty, Nızamıdi, Rýdakıdi, Tvardovskııdi jat­qa oqýshy edi. Biz, jastar, onyń es-aqy­lyna tańǵalatynbyz. 

Ol kisi keń oılaıtyn, shalqar sezimge jan-tánin salatyn. Barlyq adamdarǵa, bar­lyq álem halyqtaryna dos bolatyn. 

«Bizdiń jan dúnıemizdegi izgilikti joıý múmkin emes, izgilik, shyndyq, eshqashan jeńilmek emes» deıtin Qaısyn Qýlıe. Onyń adamdyq, kisilik tárbıe sabaqtaryn biz jas kezimizden oıymyzǵa túıdik, júregimizde saqtadyq, úlgi qylyp ustandyq. 

Qaısyn Qýlıev ashyq tolǵanatyn, tebirenetin, erekshe áserli sózge boı uratyn. 

Ol úzdik álem aqyndaryn tereń baǵa­lady, sodan da olardy týǵan baýyrla­ryn­­daı súıdi. Ol maǵan qazaqtyń uly aqy­ny hám danasy Abaı týraly umy­tyl­mas sóz aıtyp edi. 

«Eger orystar úshin Pýshkın, aǵyl­shyn­dar úshin Shekspır ǵalamat uly qu­bylys bolsa, Abaı qazaqtar úshin ǵaryshtyq qubylys bolyp tabylady. Osyny esińde saqta, jas dosym», degen sózin qalaı umytarsyz.

Ol álemdik mádenıetti baǵalaýda keńpeıil edi, ári ádiletti bolatyn. Bul qasıeti ony álemdik aqyndyq ortada daralap bólek ustaıtyn.  Men qazir oılaımyn, sol daraboz aqyn aǵalarymyz bizden góri uıattyraq, arlyraq, tazaraq ári ádilettirek bolǵan-aý, dep. Olar úshin ar-uıat tiri bolmys, jandy qubylys bolyp qalǵan-aý. Olar ony óz taǵdyrlarynan beter aıalap saqtap ótken bolatyn. 

– Balqar tili – túrki tilderi ishindegi eń taza til, – deıtin aǵamyz kámil senimmen. 

Biz úndemeıtinbiz. Árıne daýlasýǵa da bolar edi. 

Shyǵysta úlkenniń eshkim sózin ból­me­gen. Sol qasıetti ádepti búgin biz umyt­­tyq. О́kinishti. 

Qaısyn aǵa qalt etkizbes qyraǵy kóz­derin jarq etkizip:

– Mende ertede grekter jasa­ǵan qyp­shaq grammatıkasynyń foto­kóshir­me­si bar, – deıtin. 

Biz taǵy úndemeıtinbiz. 

O-o, odan beri qanshama ǵasyrlar ótken?! – dep ishteı oıǵa batatynbyz. Naq­ty derek – bultartpaıtyn qudiret qoı. 

Qaısyn aǵa bolsa kúlimdep, bizge Elbrýstyń ójet búrkitindeı kóz tas­taýshy edi. 

Qaısyn óleńderindegi taza tunyq oı biz­di tolǵandyrǵan. 

Al onyń jyrlaryndaǵy kúsh-qudiret pen qaısar rýh órip óse bergen. 

Chegemde týǵan Qaısyn Qýlıev uly aqyn, uly adam bolyp júregimizde qal­ǵan bolatyn. 

Kináli bop qalmaıynshy tekke men, 

Ámirińe qashan quldyq urmadym? «Temir bol!» dep aıttyń daǵy – Otpenen  О́ziń meni shynyqtyryp, shyńdadyń. 

Qııa basqan jerim bar ma, kesh qalǵan? Buıryǵyńnan bultarmastyń ózimin.  «Tas bolǵyn!» dep aıtqanyńda tas bolǵam,  Tastan berik bolǵan joq pa tózimim. 

Qaı aıtqanyń qalyp edi eleýsiz, Sen jylasań, kóz jasymdy kól ettim. «О́giz bolshy!» degenińde, men – ógiz, Moıynturyq kıip arba súırettim.

Kúnim bar ma ýaǵda-sertten  shyqpaǵan? Aıtsań boldy, aldym taǵdyr  bermesin. «О́mir súrshi!» degenińde yqpaǵam, Súrdim ómir shamam kelsin-kelmesin.

Menen otty qalaǵanda – ot boldym, Janartaý da, pesh te boldym, jan  aıym. Endi menen ne tileısiń? «Kúl bolǵyn!» – Deseń, laýlap, kúl bop jerde  qalaıyn». 

(Maqalada keltirilgen óleńder aqyn Qorǵanbek Amanjol aýdarmasynda berildi – R.S.)

Qaısyn aǵanyń asyl sózderi bizder, – jastar úshin berik qorǵan, arqa súıer tirek boldy. 

1983 jyldyń kúzinde Qaısyn aǵamen KSRO Ádebı qorynyń aýlasynda kez­destim. Bul kezde aqyn qatty aýyryp júr­gen edi. О́ńi júdeý tartyp, álsiregeni bi­li­nip turdy. Biraq rýhy myqty edi. Nurly kózderi ot shashatyn. Oılary jarqyn, túsinigi anyq edi. 

– Men qazaq aqyny Shákárim týraly kóp estigem. Ol jaıynda seniń «Lıteratýrnaıa gazetadaǵy» maqalańnan birinshi ret tanyp bildim. Tamasha maqala. – Ol az tynys alyp, meni bir qolymen qapsyra qushaqtady: – Babalardyń namysyn, týǵan el-jurtyńnyń namysyn qorǵaý úshin maıdanǵa shyq! Eshteńeden taısalma. О́lim qorqynyshty emes, Rollan. Qorqynyshtysy – qorqaqtyq. Namyssyzdyq! Shyndyqty jaz! Tek shyndyqty ǵana. Basqasy kerek emes. Basqasy – kóbik. – Únsiz oılanyp baryp: –Alım Pshemahovıch Keshokov dosyma bara jatyrmyn. Kórmegeli kóp boldy. Sóı­lesýimiz kerek... Saý bol, Rollan... Biz­de saý tur deıdi...

Sońǵy sózderin balqarsha aıtty. 

Ol kezde Shákárim aqyn áli aqtal­ma­ǵan-dy. Onyń esimi alpys jyl boıy atal­mady. О́leńderi jaryqqa shyqpady. Aqyn týraly aıtý men jazý bylaı tursyn, aqyn baba týraly oılaýǵa da tyıym salynǵan kezder edi ǵoı. 

Qor elde týyp, qorlyqpen ótken ómir­­di nesine aıta beremiz?!.

Budan keıin Qaısyn aǵany men kór­gen joqpyn. 

Aqynnyń jer betindegi joly aıaqtal­dy. Basqa jol bastaldy. 

Ol aqyn Rýhynyń joly bolatyn. 

Qaısyn Qýlıev jomart júrekti asyl jan edi, ol adamdarǵa qýanysh syılaýǵa tyrysyp baqqan. Onyń Chegemi ómirdi súıý men adal­dyqtyń planetasy bolyp qaldy. Qaısyn aǵa teńeýleri men beıneli oı piki­rleri jandy baýraıtyn. Ol óziniń ǵajaıyp darynyn uly túr­ki poezııasyna syı qylyp tartyp ket­ken. Qaısyn Qýlıevtiń óleńderi taý bu­laǵynyń ómirsheń tasqynyndaı, bizdi tazalyqqa baýrady. Qaısyn Kýlıevtiń óleńderi meniń júregimde áli kúnge deıin ómir súrýde. Shyǵystyń asa uly danalarynyń biri Jáleleddın Rýmı aıtqan sózi osy tún­de esime tústi: «Halqym, meni ólgennen keıin jerden izdemeńder. Meni óz júrekterińnen iz­deńizder». 

Rollan SEISENBAEV, jazýshy