Búgin álemdik tarıh úshin taǵdyrsheshti oqıǵa retindegi qasiretti Qazan tóńkerisine týra bir ǵasyr tolyp otyr. Osydan júz jyl buryn jer jahandy dúr silkindirgen bul oqıǵa alyp Eýrazııa qurlyǵyn mekendegen elderdiń tarıhı taǵdyryn túbirimen ózgertip jiberdi.
Ol eski memlekettik mashınanyń byt-shytyn shyǵaryp, fabrıka, zaýyt, bankterdi menshikke alyp, iri jer ıelerin tárkilep, taptyq júıeni aıaýsyz joıyp, tarıh sahnasynda turpaty múlde bólek jańa memleket ornatty.
Jalpy, Qazan tóńkerisi týraly aıtysýshy eki taraptyń birinshisi onyń tarıhı mánin dáriptep, qundylyqtaryn derekter boıynsha dáleldeýge tyryssa, ekinshi jaq bul oqıǵany «adamzat balasynyń qasireti» retinde baǵalaıdy. Qalaı bolǵan kúnde de, 1917 jylǵy Qazan tóńkerisiniń tarıhta álemdik aýqymdaǵy oqıǵa retinde qala beretini sózsiz. О́ıtkeni mundaı deńgeıdegi oqıǵany tarıh jadynan, adamdar sanasynan sylyp alyp tastaý áste múmkin emes.
Budan týra 100 jyl buryn jańa jyl sanaýy boıynsha 1917 jyldyń 7 qarashasynda Reseıde Oktıabr revolıýsııasy boldy. Qoǵam buǵan deıin eshkim kórmegen, biraq ezilgen halyqtyń arman-qııaly bolǵan sosıalızmge aıaq basty. Adamdy adam ezý negizi óndiristerge, jer, onyń qoınaýyndaǵy baılyq, ózen-sý, orman barlyǵyna ústemdik ornatqan ezýshi taptyń jekemenshigin eksproprıasııalaý arqyly jańa qoǵam qalyptasa bastady. Barlyq eldiń qoǵamdyq baılyǵy halyqtyń qolyna kóshti dep, onyń atynan memleket menshigine berildi. Ezilýden bosap, bostandyq alǵan qalyń buqara kommýnıstik partııanyń basshylyǵymen túrli qıyndyqqa, ashtyq-jalańashtyqqa qaramastan jańa qoǵam ornatýǵa qulshyna kiristi. Sosıalıstik iri óndirister, aýyl sharýashylyǵynyń jańa túri – kolhoz, sovhozdar dúnıege keldi. Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy jıyrma bes, otyz jyldyń ishinde burynǵy artta qalǵandyqtan arylyp, iri memleketke aınaldy. Barlyq tabystyń kilti sol sosıalızm qurylymynda dep túsindi. Jańa sosıalıstik qoǵam adam úshin qurylǵan dep túsingen Keńes ókimetiniń basshylary bárin adam turmysyna qoldanbaq bop tyrysty. Máselen, páter alý, oqý, dárigerlik járdem, saýyqtyrý oryndary, bári tegin boldy. Azyq-túlik: nan, et, sút, maı, óte arzan, sý teginge aınaldy. Biraq ta árbir óndirilgen zatpen, ony paıdalaný arasynda alshaqtyq paıda bolyp, shyǵarylǵan zat shyǵyny men onyń paıdalaný aıyrmashylyǵy eskerilmedi, eselep damý kúızeldi. Onyń ústine Keńes eli damyp kele jatqan elderge ónege bolsyn dep Azııa, Afrıka, Amerıka elderine materıaldyq járdem kórsetý kádesi bastaldy. Ol járdemdi damyǵan kapıtalıstik elder kúreskerleri de alyp jatty. Esepsiz shashylý Keńes eliniń tıtyǵyna jetti. Nátıjesinde Keńes eli halyqtarynyń turmysy jyldan jylǵa jóndele almady. Keńes eli jıyrmasynshy-otyz úshinshi jyldardaǵy ashtyqqa da ushyrady. Azamat soǵysyn eseptemegende 1941-1945 jyldaryndaǵy Uly Otan soǵysy, osynyń bári Keńes eline úlken qıyndyqtar ákeldi. Al M.S. Gorbachev kezinde burynǵy jabyq bolyp kelgen eldiń esikteri aıqara ashylǵan tártip arqyly kapıtalıstik eldermen bizdiń eldiń turmys aıyrmashylyǵyn kórgen halyq sosıalızmnen túńile bastady. Olar bizdiń elimizde kúndelikti tamaqqa, kıimge, turmystyq zatqa tapshylyq ekenin kórdi. Kolhoz jaǵdaıyn keıde Reseıdegi burynǵy basybaılyq quqyǵyna uqsatty. Osydan kelip sosıalızmniń bedeli quldyrap tústi. Aqyrynda Keńestik Sosıalıstik respýblıkalar Odaǵy ydyrady. Árbir burynǵy ulttyq Respýblıkalar ózinshe damý jolyna tústi. Biraq sosıalıstik jolǵa baǵyt ustaǵan Qytaı Respýblıkasy Batys elderiniń de, Keńes eliniń de tájirıbesinen ózine kerek qorytyndy shyǵardy. Burynǵy álsiz Qytaı Halyq Respýblıkasy álemdegi eki iri damyǵan eldiń birine aınaldy. Jaqynda ótken Qytaı kommýnısteriniń HIH sezi sosıalızm ıdeıasynan bas tartpaıtynyn jarııalady. Az ýaqytta eldegi kedeıliktiń joıylatynyn, 2035 jylǵa qaraı AQSh ekonomıkada birinshi orynnan yǵystyrylatynyn málimdedi. Batystyq elder sosıalızmnen kóp taǵylym aldy. Búgingi Batys elderindegi mıllıarderler de ózin kapıtalıst degen ataqtan arylmaq bolyp, odan bas tartýda. Álem ózgeriste. Biraq burynǵy Keńes eli kezinde kapıtalıstik elderden úırenetin nárseler bar ekenin uqpady. Ol elderdeginiń bári zııan dep qarady. Árıne, qıyndyq ár elde, meıli sosıalıstik, ne kapıtalıstik bolsyn, bar. Másele týyndaǵan problemany durys sheshýde. Kezinde Qytaı eli Keńes basshylarynyń qatesin baıqap, ony aıqyndap basqa jol izdegen bolatyn.
Keńes halqynyń arasynda sosıalızmdi dalbasa, joldan taıǵandyq dep túsingender de boldy. Batystyq ıdeologtar sosıalızmdi oıdan shyǵarylǵan qoǵam, naǵyz tarıh dáleldegen jol naryqtyq ekonomıkalyq qatynas dep ýaǵyzdady.
Árıne, naryq – ol ár nárseniń baǵasy bar ekenin anyqtaıdy. Baǵa zattyń qasıetinen, oǵan sińirilgen eńbek pen suranystan týyndaıdy. Ol adam balasy basynan ótken tarıh. Másele sol qatynas paıdasy kimge tıedi? Jeke adamǵa ma, álde kópshilik halyqqa ma? Sondyqtan másele osy eki nárseniń arasyn ajyratýda. Ol úshin naryqty bilý qajet. Keńes eli aldymen osyny ajyratpaı, tek naryqqa qarsy boldy. Josparly damý úshin de naryqtyq qatynasty bilý qajet ekenin ómir kórsetýde. Naryq aıqyn kórsetkish: debet, kredıt degen osy. Bankrot óz paıdasyn bilmeı, qaıyrlaǵan kemege uqsaý. Keńes elinde keltirilgen kiristen (ónim) shyǵyn eselep arta berdi, ekonomıkalyq balans buzyldy.
Naryqtyq qatynasty bilý barlyq júıege qajet. Qazirgi Qytaı eli ony oryndy paıdalanýda. Egemen Qazaqstannyń naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýi osydan. Esepsiz dúnıe joq. Jaqsylyqqa jetý úshin de eńbek pen esep kerek. Esepsizdik, dúnıe shashý eshkimdi maqsat, tabysqa jetkizbeıdi. О́mir osyny meńzeıdi.
Dosmuhamed KIShIBEKOV, akademık