Ádette tańǵy saǵat toǵyzda telefon shyr ete qalatyn da, tutqany kótersem Aýbaı aǵa:
– Assalaýmaǵaleıkúm! – dep menen buryn sálem beretin. Ekeýmiz el, men jer, ótken-ketken jaıly áńgimelesip ketemiz. Saǵat toǵyzdan qalmaı, jumysqa ertemen kelemin. Aǵa da ne bolsa sony sóz etip, ýaqyt almaı, naqty-naqty jaǵdaılardy baıandaıdy, jazǵany bolsa berip jiberetinin aıtady.
Iá, 1995 jyly sol kezdegi Almaty oblysynyń ákimi Serik Ábikenuly Úmbetov qasyma eki birdeı aqsaqalymyz Zamanbek Battalhanov pen Bekbolat Turysjanovty qosyp berip, Shymkentke jiberdi. Báıdibek baba kesenesin salýǵa arnalǵan 2,5 mln teńgeni oblys jurtshylyǵy jınap berdi.
Ońtústik óńirde bir apta boıy Báıdibek baba, Domalaq ene kesenelerinde bolyp, biraz qasıetti jerlerdi araladyq. Sol sapardan keıin Báıdibek babadan taraıtyn urpaqtardyń shejirelerin jınaý týraly oı kelip, Serik Ábikenulyna usynys aıtyp edim, ol kisi «Aýbaı aǵańmen aqyldas, sol kisi bul úlken jumysty alyp shyǵady», dedi. Báıdibek babadan taraǵan urpaqtarynan Asanbaı Asqarov, Izbasar Baltaǵulov, Zamanbek Battalhanov, Sársenbi Dáýitov, Erkesh Mámıev, Maral Ysqaqbaev, Bekbolat Turysjanov jáne basqa da qyryq shaqty el aǵalaryn jınap, aqyldasyp birneshe márte keńese kele babadan taraıtyn urpaqtar shejiresin jınaýdy Aýbaı aǵamyzǵa júktedik. О́ıtkeni ol kisi otyz jyldan beri babalar shejiresin jınap júretinin jaqsy biletinbiz.
«Báıdibek baba – alyp báıterek» atty atatek shejire jınaqtyń kóptomdyǵynyń jospary jasalyp, qyzý jumys bastalyp ketti. Ol kezde men halyqaralyq Jambyl qoryn basqaratynmyn, bul jumysqa belsene aralasyp barlyq jınaqtalǵan qujattardy kompıýterde tergizip, súzgiden ótkizip turdym. Mine, sonyń nátıjesinde az jylda «Báıdibek baba – alyp báıterek» atty serııamen birneshe tom kitaptar shyqty. Al shapyrashty eliniń shejiresin alǵashqy bolyp, Aýbaı aǵa shyǵaryp, keıin tolyqtyryp, ómiriniń sońynda baspaǵa ekinshi basylymyn tapsyryp ketip edi. Ataqty batyr, aty bir elge uran bolǵan qolbasshy Qarasaı babamyzdyń 400 jyldyǵy jaqyndap kele jatqanda Aýbaı aǵam «Qarasaı batyr izimen» atty mádenı-tarıhı ekspedısııa uıymdastyryp, eki jarym jyl elimizdiń túkpir-túkpirin aralap, qasıetti jerlerge táý etip, mol materıal-qujat jınadyq. Eń úlken oljamyz – Qarasaı batyrdyń beıitin taptyq. Bul iste sol Kókshe óńirindegi jazýshy, qoǵam qaıratkeri Jabal Erǵalıevtiń eńbegi ólsheýsiz.
Qarasaı batyr beıiti jatqan Soltústik Qazaqstan oblysy, Aıyrtaý aýdanyndaǵy Aıyrtaý taýynyń etegine arnaıy bir top urpaqtaryn bastap Aýbaı aǵa Baıǵazıev ertip baryp, belgitas ornatyp qaıtqan edi. Keıin sol jerde qazaqtyń qos batyry – shapyrashty Qarasaı men arǵyn Aǵyntaı batyrlarǵa úlken keshendi keseneni halyqtyń joǵyn joqtaýǵa beıim turatyn Qaırat Satybaldy baýyrymyz turǵyzdy.
Aýbaı aǵa respýblıkalyq «Qarasaı batyr» qoǵamdyq qoryn basqaryp, alty alashqa aty ketken Qarasaı batyrdyń 400 jyldyq mereıtoıyn ótkizýge erekshe atsalysty. Almatyda jáne Tarazda batyr babamyz jaıly ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizildi, Uzynaǵashta atyna zaty saı bıik tuǵyrly aıbarly eskertkish ornatyldy, birneshe kitaptar shyqty. Mine, osynyń bárin basqaryp, uıymdastyryp, basy-qasynda Áýkeń júrdi. Aıtqanyn istetpeı, oıǵa alǵanyn oryndatpaı tynym tappaýshy edi jaryqtyq. Oǵan qosa basqalarǵa da qozǵaý salyp, kóńilge jaqpaǵanyn tike aıtatyn almas qylysh edi-aý, qaıran Aýbaı aǵa. О́zi týyp-ósken Qarasaı aýdanyndaǵy Áıteı aýylynda meshit saldyryp, onyń saltanatty ashylýyn uıymdastyrdy. Áıteı batyrdyń erligi men ómirin tereń zerttep, «Áıteı batyr» atty tarıhı kitap jazyp shyǵardy. Áıteı batyrdyń beıitine kesene turǵyzdy. Shapyrashty Naýryzbaı batyrdyń 300 jyldyq merekesine oraı Qazaqtyń ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtetinde ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizýge, Almaty oblysy, Jambyl aýdanyndaǵy Qozybasy taýynyń Basbatyr asýyndaǵy bıik Qaraýyltóbege arnaıy eskertkish turǵyzýǵa erekshe yntasymen kiristi. Qurtqa táýip, Kóshek, Medetbek batyrlar, Andas datqa, Medeý myrza jáne basqa da tarıhı tulǵalardyń beıitterin tarıhı turǵydan naqty anyqtap, basyna belgi qoıýǵa da kóp eńbek sińirdi.
Qaıran, Aýbaı aǵa!
Kaıyspas qaısar, qara nardaı jigerli edińiz. Kelinińiz ben balańyz, nemerelerińiz oqystan opat bolǵannan kúıik ishińizge túsip, aıyqpas dert aınaldyrǵanda da syr bermedińiz. «Aýrý – nar atandy da shóktiredi» deıdi ǵoı. Biraq siz ıilmedińiz, búgilmedińiz, aýrý-syrqaýyńyzdy emes, el-jurt qamyn oılaýmen boldyńyz. Aıaǵyńyzdy qara sannan kesip tastap, baldaqpen júrip qalǵanda da moıymaı, kópshiliktiń kókeıkesti máselelerine belsene aralasyp, ıgi isterdi sheshýmen aınalystyńyz. «Arystannyń belgisi – artyna qarap aqyrmaıdy, Qas batyrdyń belgisi – qos ókpeden oq tıse de, dushpanyna syr berip baqyrmaıdy», demeýshi me edi burynǵy ótken danalarymyz. Siz tik júrip, túp-túzý qalpyńyzda dúnıeden ozdyńyz. Ǵıbrat ǵumyr, shejire kóńil, darııadaı aqyl-ónege, elaǵalyq qadir-qasıetińiz – artyńyzǵa ańyz bolyp qaldy, aǵa. О́zińiz ósken Qaskeleń qalasyndaǵy uzyn da ádemi bir kóshege esimińiz berildi. Sizsiz mine, ýaqyt zyrlap ótip jatyr. Siz ornyńyz da, isińiz de bólek, erekshe tulǵa edińiz. Tiri bolsańyz búginder 80 jasyńyzdy máre-sáre toılap jatar edik-aý... Qaısybirin aıtaıyn aǵa, siz jınaǵan maqal-mátel, óleń, ańyzdar, shejireler – urpaqtan-urpaqqa qalar kıeli dúnıeler, máńgilik ǵıbrat.
Aýbaı aǵamyz qaıtpas qaısar alyp kúsh ıesi, úlken qaıratker azamat edi. «Jaqsynyń aldy – keń» demekshi kóp, óte kóp adamdarǵa shapaǵatyńyz tıdi. Elimizdiń tanymal aqyny Náziken Alpamysqyzy kitabynyń tusaýkeserin qalaı ótkizerin bilmeı aldyńyzǵa barǵanda bar máselesin sheship, kelistirip turyp aqyn keshin ótkizip berip edińiz. Kóptegen óleńderin jatqa oqıtyn jáne ózińiz jaqsy kóretin Jarylqasyn Amanulynyń kitabyn shyǵarýǵa da qolushyn berdińiz. «Keńesip is basqarý – keleli eldiń belgisi, Jumyla jumys atqarý – óreli eldiń belgisi». Adam ǵumyry – onyń azdy-kópti jasaǵan jasymen emes, istegen isimen ólshenedi emes pe?!
Aýbaı aǵanyń azan shaqyryp qoıǵan aty – Ábýbaı. Ol kisi 1937 jyly qarashanyń jetisinde Almaty oblysy Qaskeleń (qazirgi Qarasaı) aýdany Áıteı batyr aýylynda dúnıege kelgen. Ákesi Baıǵazy Uly Otan soǵysynan oralmaı jastaıynan jetimshilik kórip ósken Aýbaı, Qaskeleńdegi balalar ınternatynda tárbıelenip, Abaı atyndaǵy qazaq orta mektebin 1956 jyly bitirdi. Otan aldyndaǵy tórt jyldyq áskerı mindetin áskerı-teńiz flotynda ótkergen soń, 1965 jyly Qazaq memlekettik aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń elektr fakýltetin bitirip, Qazaqstan Respýblıkasynyń energetıka jáne elektrlendirý mekemelerinde eńbek etti. 1975 jyldan partııa jáne keńes organdarynda laýazymdy qyzmetter atqardy. Almaty qalasynyń Áýezov, Medeý aýdandary ákimshiliginde bólim bastyǵy, aýdandyq halyqtyq baqylaý komıtetiniń tóraǵasy, Qazaq memlekettik Josparlaý komıtetinde bólim basqardy. Qazaqstan Respýblıkasy Damý (Eksımbank) bankinde ákimshilik departamentiniń bastyǵy boldy.
1972 jyldan bastap qazaqtyń túp-tarıhyn, shyǵý tegin, tarıhı geneologııalyq damý tarmaqtary men atatektik shejiresin zerttep, jınastyrýmen aınalysty. 1998 jyly Mekke-Medınege baryp, qajylyq paryzyn oryndap qaıtty. «Aýyl shejiresi», «Demalys», «Áıteı batyr», «Báıdibek baba – alyp báıterek», (1-tom), «Shapyrashty» atty kitaptardy jaryqqa shyǵardy. Qandaı isti qolǵa alsa da aıaǵyna deıin jetkizip, tııanaqtap bitirgenshe jan tappaıtyn. Ásirese «Báıdibek baba – alyp báıterek» atty shejire kitapty jınap, kitap etip bastyrýdaǵy jankeshti, orasan izdenimpazdyq jumysyna tań qalmasqa bolmaıdy. Uzaq jyldar boıy tirnektep jınaǵan eńbegin odan ári jalǵastyryp, Báıdibek urpaqtarynan keıin jalaıyr, qańly, shańyshqyly, sirgeli, sodan keıin búkil qazaqtyń birtutas shejiresin jınap, jeke-jeke kóptomdyq shyǵarsam degen armany bar-tyn. Oǵan daıyndalyp, kóptegen derek, málimet, qujattardy jınap ta qoıǵan bolatyn. Búkil elimizdiń shejiresi jaıly qandaı suraq berseń de egjeı-tegjeıli tereń biletin keremet shejireshi-tarıhshy edi Aýbaı aǵa. Sońǵy jyldary ol kisi ártúrli ańyzdar men ǵıbratty áńgime, maqal-mátelderdi jınaýǵa aıryqsha den qoıdy. О́zi aqyldastar alqasynyń múshesi bolǵan «Qazaq batyrlary» gazetiniń ár sanynda tanymdyq-tarıhı materıaldar jarııalap turýdy ádetke aınaldyrdy.
Aı – túnde kerek bolsa, aqyl – kúnde kerek. Aýbaı aǵa aspandaǵy jarqyraǵan kúndeı kópshilikke meıirimin tógip, shapaǵatyn shashyp turatyn aqylman tulǵa edi. Jasyǵandy qaırattandyryp, jylaǵannyń kóz jasyn súrtip, el-jurtyna jaqsylyq istesem degen izgi maqsatty pir tutqan, tabıǵat erekshe jaratqan asyl jan bolatyn. Aılar da óter, jyldar da jyljyr, ýaqyt kerýeni bir áýenmen alǵa júre berer. Áıtse de halyq júreginde, el esinde Aýbaı Baıǵazyulynyń esimi máńgi qalary aqıqat. Siz búgin bıik-bıik taýlardyń ar jaǵynda appaq buıra bulttardy asyp, tákappar basy máńgi muz-qardan dýlyǵa kıgen ǵajap shyńǵa aınalyp kettińiz Aýbaı aǵa! Siz tym bıikte, shyrqaý kókte myna bizderge, jeti qat jerdegi qarapaıym tirshilik ıelerine qıyrdan kóz salyp, baǵyt-baǵdar berip turatyn uly rýhqa aınaldyńyz. Sizdi qansha saǵynyp, ańsap, kórgimiz, júzdesip, dıdarlasqymyz kelse de tym bıikke shyrqap ketkensiz. Sizdi bult jasyryp kórsetpeıdi.
...Mine, tań atpaı jumysqa keldim. Telefon da únsiz. Sizdi oılap otyrmyn. Sóılespeı, pikirlespeı bir kúnimiz ótpeýshi edi. Kóńilim sherli, kózimde jas, kókiregim toly saǵynysh... Áli siz jóninde aıtylar, jazylar dúnıeler, estelikter kóp, óte kóp, aǵa...
Naǵashybek QAPALBEKULY, jazýshy
ALMATY