Tártip pen jazý

Pol Valerı sekildi tań­sári­de bolsyn, keshki beste ıa tús­ten keıin ǵana tóseginen tura­tyn La­mar­tın­ge uq­sa, tipti kóp jazý­shy­nyń sú­ıik­ti ýa­qytyna aınalǵan tún or­ta­syn­da jazsań da turaqty bol­sań jete­di. Bizdiń zaman jazýshy­lardy tún­­de jazýǵa májbúrledi desek, qa­te­le­ser edik. Vigiliae noctae – tún­gi ser­gek­tik, refren sekildi kóp­te­gen jazý­shylardyń ómirinde qaı­talanǵan. 

Bıýffon, Gete, Valter Skott, Vıktor Gıýgo, Bodler, Flober­ler she­neý­niktiń jumysyna kel­ge­nin­­deı ýaqytyly jazý ústeli­ne oty­ra­tyn. Bulaı jumys isteý­di ádeti­ne aı­nal­dyrǵan jazý­shy­lardyń ti­zi­­­min jasa­­saq, tipti uzap keter edi. Bi­­raq solard­yń bári á degen­nen-aq tár­­tip­pen jumys iste­megen. Tu­­­raq­­­­ty jazý ýaqyt óte kele qa­lyp­­­­ta­­­syp, jazýshy qalamy tóse­­lip, klas­­­sıka­lyq shyǵarmalar kez­­­deı­­­soq, «ba­qytty» sátterde ja­­zyl­­­­maı­­­ty­­nyn tolyq sezingende bekı tús­­­­ken. Áde­bıet tarıhyndaǵy ár ja­ý­­­har týyn­­­dynyń ar jaǵynda tó­zim men eń­bekke toly mashaqatty jol jatyr.

Al eger josparlanǵan ýaqytta oıyń san-saqqa júgirip, jazýǵa qulyq ta, kúsh te joq bolsa ne isteı­siń? «Otyr» deıdi Meterlınk, jáne ózi de úsh saǵat boıy eshteńe jazbaı, teme­ki tartyp qana ýaqytyn ótkizse de, jazý ústelinen turmapty. «Al men bolsam, aq paraqty alyp al­ǵash­qy sóılemdi jazamyn. Meniń sóı­lem­derim mysyq sııaqty, qalaı jaz­sam da tórt aıaǵy teń túsedi. Al­­ǵash­­qy sózge oı tirkesip qalam júre ketedi», deıdi Teofıl Gote ózi týraly. 

Erekshe temperamentti, aryn­daǵan, eıforııaǵa ıkemdi jazýshy­lar da bolady. Alqynǵan bulaq sııaq­ty qalamdary múlgýdi bil­meı­di. О́kinishke qaraı bundaı jazý­shy­lardyń shyǵarmashylyq meıramdary jazǵan dúnıelerin salqyn aqyl­men qaıta oqyǵanda kóńilsiz aıaq­talyp jatady. Eger de osydan ke­ıin toqmeıilsýleri basyl­masa, óz shy­ǵarmasyna syn kóz­ben qaraı al­maǵany úshin jaqsy at­tan aıyrylyp tynady.

Eń nashar jazýshynyń ózi oıyna kelgen sóz ben keıipkerden bas tartpaıdy. Túnniń bir ýaǵynda turyp bol­sa da jazady. Tipti eshteńe jaza al­ma­ǵan kúnniń ózinde ke­ıin bárin ret­ke keltirý úshin, oı tap­­shyly­ǵy­nan, jutańdyǵynan quty­lý úshin tártibin buzady.

Jazýshylyqta qatyp qalǵan eshteńe joq. Dúnıede qansha jazýshy bolsa, jazýdyń sonsha ádisi bar. Jazý ádisi birdeı eki jazý­shyny tabýdyń ózi qıyn shy­ǵar. Eń jamany oqyrman qolyna da­ıyn kitapty alǵanda, onyń qa­laı dúnıege kelgeni týraly esh­qashan oılanbaıdy. Erteńin jazý­shy­lyqpen baılanystyratyn jastar­dyń da osy jazý eńbegi týraly oı­lan­baıtyny qıyn. Olardyń kóz aldyna bolashaq jupar ańqy­ǵan raýshan gúlindeı elesteıdi. Qol­y­na qalam alyp, eńbektenýge kiris­kende, eshteńeniń qııaldaǵydaı emes ekenine kózderi jetedi. Sol kez­­de álsizder beriledi de, jazý­shy bo­la­tyndar raýshan gúlin tike­nek­teri­men qosa qabyldaıdy. Birde jas Mopassan Floberdiń jazý ús­tin­degi kúıin kórip, ómirlik sabaq a­l­ǵan­daı bolypty. Qan qysymynan júzi surlanyp, qyzarǵan kózimen qoljazbaǵa ár sózben, tirkesti múlt jiberip almaıyn dep úńilgen qal­py oljasyn muqııat kózdep tur­ǵan ańshydan aınymapty, áripke de­ıin muqııat zer salýynyń ózi oıd­yń yrǵaǵyn buzǵysy kelmegen ǵajaıyp sezimtaldyqtan habar be­rip turǵandaı. Sosyn óte baıaý jaza bas­taǵan. Jazǵan, óshirgen, qaıta ja­zyp, syzǵan, bel ortasynan aıamaı syzylǵan joldyń ústinen basy­nan jazyp, unamasa syzýdan jalyq­paı, kóldeneń turǵan bos jer­lerge deıin oıyn túsirgen. Beti diril­dep, qabaǵynyń ústinen shym-shym ter aǵyp, moıny sozylǵan. Kári arystan oı men sózdiń arasynda arpalysyp otyrǵandaı. 

Mundaı tym aýyr kórinis psıho­logııa­­dan góri, shyǵarma­shy­lyq fızıo­lo­gııaǵa jatady. Bul taqy­ryptyń ózin­de óte qyzyqty traktat jazýǵa bo­lar edi. Tynym­syz, turaqty eńbek ús­tindegi jazýshy bolmysynyń, túr-sıpatynyń qalaı ózgerýi de bel­gili dárejede shyǵarmashylyqqa áser etetinin de aıtpaı ketýge bolmas. 

Iаn Parandovskııdiń «Sóz alhımııasy»  kitabynan aýdarǵan  Baǵashar Tursynbaıuly, «Egemen Qazaqstan»