Din salasyndaǵy zańnamalarǵa engizilip otyrǵan ózgerister men tolyqtyrýlar týraly alýan túrli pikir bar. Qujat qoǵam talqylaýyna túsken soń, árkimniń de oıy men usynysyn jetkizýge quqy bar. Bul bir jaǵynan demokratııalyq ahýaldy jańǵyrtsa, ekinshiden kópshiliktiń bılikke degen senimdiligin nyǵaıtatyny haq. Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi Din isteri komıteti tóraǵasynyń orynbasary, zań ǵylymdarynyń doktory Erkin Ońǵarbaevpen suhbatymyz da osyndaı oı tóńireginde órbidi.
– Erkin Ánýaruly, Din isteri komıtetindegi laýazymyńyzǵa taǵaıyndalǵanyńyzǵa da bes aıdyń júzi boldy. Sizdi osyǵan deıin zańger-ǵalym jáne bilim berý salasynda basqarýshylyq qyzmet atqarǵan maman retinde tanysaq, búginde ıdeologııa salasynan kórip otyrmyz. Endi osynda kelgen sheshimińizben jáne din salasyndaǵy basymdyqtarmen oı bólisseńiz.
– Rahmet, elimizdiń jetekshi baspasóz quraly bolyp tabylatyn «Egemen Qazaqstan» gazetine suhbat berip, oqyrmandarmen oı bólisý men úshin qashan da úlken mártebe. Saýal tórkinine oralsam, ózińiz aıtyp otyrǵandaı, meniń osyǵan deıingi ýaqytym zańtaný ǵylymymen jáne sol salada bilim berýmen baılanysty boldy. Zań salasy qoǵamdyq qatynastardyń barlyq tusyn retteýdi qamtıtyndyqtan, din salasy men úshin jat deýge kelme qoımas. Degenmen, mınıstrlik basshylyǵy tarapynan Din isteri komıtetin basqarýǵa usynys túskende biraz oılanyp-tolǵanǵanymdy moıyndaımyn. Uzaq jyldar ǵylym jáne bilim berý salasynda júrgendikten, qaı máselege bolsyn óte muqııat jáne jan-jaqty qaraı otyryp, sheshim qabyldaý, bylaıynsha aıtqanda, qanyma sińgen ádet jáne jeke prınsıpterimniń biri. Sondyqtan usynysty jan-jaqty tarazylap, osyǵan deıingi alǵan bilimim, jınaqtaǵan tájirıbem din salasyndaǵy memlekettik saıasatty iske asyrýǵa kómegi tıer dep oıladym.
Bul qazirgi kúnde elimizdiń ishki saıasatyndaǵy eń ózekti másele bolyp otyrǵan din salasynyń mańyzy men ózektiligin obektıvti túsinýden týyndaǵan oılaný bolatyn. Basqasha bolýy múmkin de emes, óıtkeni din salasy Memleket basshysy men Úkimet tarapynan únemi nazar aýdaryp otyrǵan óte názik salalǵa jatady. Bul, óz kezeginde, mınıstrlik basshylyǵynyń bizge qatysty myqty ári naqty talaptaryn týdyratyny zańdy qubylys.
О́zderińizge málim, mınıstrliktiń bıylǵy qyzmet basymdyǵy Din salasyndaǵy memlekettik saıasat tujyrymdamasyn jáne «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń jekelegen zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ázirleý men bekitýge deıingi mańyzdy jumystarǵa baǵyttalyp otyr. Búginde Tujyrymdama Memleket basshysynyń Jarlyǵymen bekitildi, ony júzege asyrý jónindegi is-sharalar jospary Úkimet qaýlysymen maquldandy. Endi zań jobasy Úkimet deńgeıinde qaralýda.
Meniń ómirlik tájirıbem osy eki úlken mańyzdy qujattyń daıyndalýyna kishkene bolsa da septigi tıdi dep úmittenem... Árıne, zań jobasy keń qoǵamdyq talqylaýlardan, san alýan aprobasııalardan ótti, nátıjesinde kóptegen ózgerister endi jáne áý basta zań arqyly sheshimin tabýy kózdelgen birqatar máseleler alynyp tastaldy. Jalpy, zań jobasyn ázirleýde bul qalypty jaǵdaı. Qoǵam, basqa da memlekettik organdar tarapynan ázirlený satysyndaǵy zań jobasyna qatysty usynystar kóptep túsip jatady – onyń keıbireýi qoldaý tapsa, ekinshi bir usynystarǵa qatysty pikir qaıshylyqtary boı kórsetip jatady. Máselen, zań jobasynyń bastapqy nusqalarynda búgingi qoǵamymyz úshin ózekti bolyp tabylatyn ekpe, dinı neke týraly tolyqtyrýlar engizý kózdelgen bolatyn. Degenmen, dinı birlestikter, qoǵamdyq uıymdar men azamattyq qoǵam belsendileriniń usynystary negizinde olar alynyp tastaldy.
Jalpy, Úkimetke engen zań jobasynda qoǵam men barlyq múddeli memlekettik organdardyń usynystary men eskertýleri kórinis tapty dep tolyq senimmen aıtýǵa bolady. Biz osy zań jobasy arqyly memleket pen dinı birlestikterdiń arasyndaǵy ózara árekettestikti kúsheıtýdi, el Konstıtýsııasynda kórinis tapqan zaıyrly memleket qaǵıdatyn ilgeriletýdi jáne din salasyndaǵy memlekettiń fýnksııasyn jetildire túsýdi maqsat ettik. Osynyń bári, saıyp kelgende qoǵamdaǵy turaqty dinı ahýaldy odan ári nyǵaıta túsetindigine senimdimin.
– Din salasyna qatysty zań jobasynda kórinis tapqan ózgerister týraly jalpy málimetimiz bar. Dese te, osy zań jobasynda kózdelip otyrǵan bir-eki ózgerister týraly aıta ketseńiz?
– Zań jobasynda josparlanyp otyrǵan ózgerister men tolyqtyrýlardyń barlyǵy mańyzdy. Máselen, men din salasyndaǵy ýákiletti organnyń dinı birlestikterdiń qyzmetin baqylaýyn kúsheıtýdiń zań jobasynda kórinis tabýyn quptaımyn. Qazaqstan qoǵamynda dindar adamdar sanynyń jyldan-jylǵa ósip otyrǵanyn eskersek, ekstremıstik jáne destrýktıvti ıdeıalardyń nasıhattalýyna, dinı óshpendilik pen kúsh kórsetýge shaqyrýǵa jol bermeý úshin dinı birlestikterdiń qoldanystaǵy zańnamalar men jarǵylaryn oryndaý bóligindegi qyzmetterine – dinı bilim berýge, dinı ádebıetter men BAQ-ta jarııalanatyn dinı materıaldardyń mazmunyna baqylaý ornatýdy iske asyrýdyń qajettiligi aıqyn. Osyǵan oraı, salalyq zańǵa sáıkes ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgeli jatyr. Sonymen qatar, zańnamalyq ózgerister qatarynda dinı salada jıi paıdalanylatyn birqatar uǵymdardy naqty aıqyndaýdyń kórinis tabýyn óte durys qadam dep bilemin. О́ıtkeni, termın-uǵymdardy naqtylap alý olardy qoldaný praktıkasynda birizdi túsiný men qoldanýdy qamtamasyz etedi. Osy turǵydan alǵanda, zań jobasynda «dinı ádet-ǵuryp», «dinı rásim», «dinı jınalys», «zııarattaý», «dinı ádebıet» jáne «dinı mazmundaǵy dinı aqparattar» túsinikteri keńirek ashyldy. Sonymen qatar «tákfirshilik» pen «jıhadshylyq» kórinisterin qamtıtyn «destrýktıvti aǵym», «radıkaldyq dinı aǵym» tárizdi uǵymdar naqty aıqyndalyp óz anyqtamasyn alyp otyr.
Osy rette, destrýktıvti dinı aǵymdy ustanýshylardyń belgilerin belgili bir normatıvtik quqyqtyq qujattarmen bekitip alý óte mańyzdy der edim. Zańnama jobasynda osy másele boıynsha ýákiletti organǵa múddeli quqyq qorǵaý organdarymen birlesken buıryq qabyldaý kózdelgen.
– Erkin Ánýaruly, qazirgi tańda BAQ betterinde dástúrli emes ıslamdyq aǵymdardyń ıdeıalaryn ustanýshylardyń meshitterde dórekilik kórsetip, meshit ımamy men jamaǵattyń shyrqyn buzatyn derekter bar degen aqparattar oqta-tekte kórinis taýyp otyrady. Zań jobasynda osy máseleniń retteý joldary bar ma?
– Shynynda, destrýktıvti dinı aǵymdardyń teris ıdeıalaryn ustanýshylardyń meshitterde ótetin dinı rásimder men joralar barysynda ózderin óte dóreki ustaıtynyn, meshit ımamdarymen sóz talastyratynyn, jamaǵattyń shyrqyn buzyp, namaz ortasynan basqalardy basa-taptap shyǵyp ketetinin jurtshylyq kórip te, aıtyp ta júr. Árıne, memleketimizdiń zaıyrly qaǵıdatyna sáıkes bul máseleniń memleketke esh qatysy joq tárizdi bolyp kórinýi múmkin. Dese de, memleket búkil el aýmaǵyndaǵy qoǵamdyq tártip pen turaqtylyqtyń saqtalýynyń kepili retinde bul máseleden ózin shet ustaı almaıtyny taǵy da anyq.
Bizdiń bul máseledegi ustanymymyz aıqyn: zańdy túrde tirkelip, qyzmet atqaryp otyrǵan barlyq dinı birlestikter memlekettiń qorǵaýynda bolady. Máselen, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń barlyq meshitteriniń ishki erejelerinde ǵımarattaǵy tártiptiń saqtalýyn mindetteıtin talaptar bar. Eger joǵaryda aıtylǵandaı dástúrli emes ıslamdyq aǵymdardyń ıdeıalaryn ustanýshylar meshittiń ishki tártibine baǵynbaı, dórekilik kórsetetin bolsa, meshit ımamynyń polısııaǵa júginýine tolyq erki bar. Osy oraıda, zań jobasynda ishki ister organdaryna destrýktıvti dinı aǵymdardyń ustanýshylaryna qylmystyq jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaýǵa jaǵdaılar týdyratyn áreketterge barmaý kerektigi týraly resmı eskertý jasaý quziretin berý qarastyrylǵanyn aıta ketý kerek.
Júrgizilgen taldaý jumystary radıkaldy jáne destrýktıvti dinı aǵym ustanýshylarynyń janjal shyǵarýǵa beıim ekeni jáne ózderiniń dinı ustanymdary men kózqarastaryn memlekettiń zaıyrly qaǵıdatyna qarsy qoıýshylyq tán ekenin kórsetti. Radıkaldy dinı aǵym ustanýshylarynyń zańǵa qaıshy áreketteri mindetti túrde ekstremıstik nemese terrorıstik qylmys retinde oryn alýy shart emes, ol paıdakúnemdik jáne zorlyq-zombylyq sıpattaǵy jalpyqylmystyq quqyq buzýshylyq túrinde de bolýy múmkin. Máselen, jyl basynan respýblıka boıynsha destrýktıvti dinı aǵymdardy ustanýshylardyń 744 qylmystyq deregi men ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵan 11 myńnan astam adam anyqtaldy. Bul – elimizde bar destrýktıvti dinı aǵymdardy ustanýshylardyń basym kópshiligi qylmystyq nemese ákimshilik quqyq buzýshylyq áreketterin jasaǵan degen sóz. Sáıkesinshe, osy derek destrýktıvti dinı aǵym ustanýshylary ortasynda qylmystaný úrdisiniń etek alǵanyn kórsetedi.
Elimizde qandaı da bir zańǵa qaıshy áreketter jasaǵanǵa deıin destrýktıvti dinı aǵym ustanýshylaryn qylmystyq esepke qoıý zańnamada osy kúnge deıin qaralmaǵan. Jalpy, destrýktıvti dinı aǵym ustanýshylaryn esepke alý shet elderdegi áskerı qaqtyǵystarǵa qatysý úshin elimizden shyǵyp ketken azamattarǵa, elden shyǵyp ketkenderdiń jalǵan qujattarmen qaıtyp oralǵandaryn nemese basqa elderde ustalǵan adamdardy tanýǵa jáne soǵan saı sharalar qabyldaýǵa múmkindik beredi. Osy oraıda, destrýktıvti dinı aǵym ustanýshylary sanatyna jatatyn «táýekel toptar» lańkestik uıymdar úshin taptyrmas orta ekeni únemi nazarda bolýy tıis.
Sońǵy jyldary Eýropa elderinde oryn alǵan teraktilerdi taldaý, mundaı lańkestik áreketterdi halyqaralyq terrorıstik uıymdardyń ınternet nasıhattarynyń yqpalymen buryn qandaı da bir terrorıstik uıymdardyń qyzmetine qatyspaǵan jeke adamdar men oqshaý toptar jasaǵanyn kórsetken. Destrýktıvti jáne radıkaldy dinı aǵym ıdeıalaryn ustanýshylardy krımınalıstik esepke qoıý asa qajet jáne kezek kúttirmeıtin másele ekeni aıqyndalyp otyr. Sondyqtan zań jobasy sheńberinde «Quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý týraly» Zańǵa quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý sharasy retinde resmı eskertý berý bóligine tolyqtyrýlar engizý dinı ekstremızm taralýynyń aldyn alý boıynsha qabyldanyp otyrǵan sharalardyń pármendiligin arttyrýǵa jáne destrýktıvti dinı aǵym ustanýshylaryn qylmystyq esepke qoıýdyń zańnamalyq negizdemesin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Mundaı qadamdar teris dinı aǵym ustanýshylaryna úlken oı salady dep esepteımin.
Elimizde berik ornyqqan turaqty dinı ahýaldy uzaq merzim aralyǵynda qamtamasyz etý memlekettik organdar tarapynan pármendi jumystar júrgizýdi talap etedi. Din salasyndaǵy ýákiletti organ – bizdiń mınıstrliktiń ózge memlekettik organdarmen, dinı birlestiktermen, qoǵamdyq ınstıtýttarmen jáne basqa da múddeli taraptarmen birlesken jumystarynyń nátıjesinde memlekettik-konfessııalyq jáne konfessııaaralyq qatynastardyń úılesimdi damýy qamtamasyz etilýde. Osy turǵydan alǵanda din salasyndadaǵy zańnamalarǵa engizilý kózdelip otyrǵan ózgerister men tolyqtyrýlar ómir súrip otyrǵan qoǵamymyzdyń múddesine qyzmet etetindigine senemin.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
Áńgimelesken,
Ashat RAIQUL
«Egemen Qazaqstan»