Mirjaqyp Dýlatov pen Beıimbet Maılın! Ekeýiniń esimin kúlli qazaq óz júregine ystyq qymtap, zor yntyqpen áldıleı berer... Olarǵa degen ańsarly sezim, qumarly qulshynys sátke báseńsimes! Qaıta, kún shyqqandaı jarqyraı túser, aıly túndegideı saǵynysh sazdaryn eseler...Dál qazir qasymyzda júrgendeı – masattanarmyz, marqaıarmyz.
Iá, Mirjaqyp – «Eńbekshi qazaq» gazeti redaktorynyń stılıstıka jónindegi kómekshisi bolsa, Beıimbet – redaktory edi.
...«Egemenniń» bastaýynda bolǵan osy qos qubylys– qalamgerler óz elin «aralaǵan» issapardan oralǵandaı kúı keshtirip edi taıaýda! Endi solardyń kózimen... Aqjarylqap sózimen... Qaǵazǵa túsirýshiniń О́zi – Men!
Jaqań elinde
Kenesary – Keıki – Mirjaqyp... Birinsiz biri joq. Bir-birimen irilengende ǵana – bári bar! О́ıtkeni bul úsheýdiń úkilegen úmiti, asqaq armany, mápelegen muraty – bir: El Táýelsizdigi! Alǵashqysynyń Azattyq úshin kúreste shabylǵan Basy tabylǵan joq! Biraq: «...Endi kúndelikti bizdiń jerlerimizdi basyp ala otyryp, bekinister salady da, turǵyndardyń narazylyqtaryn kúsheıte túsedi. Bul bizdiń bolashaǵymyz úshin ǵana emes, búginimiz úshin de qaýipti», –dep patsha bıliginiń ókilderine jazǵan hatynda aıtqanynan áli de jańylmaı turǵandaı. Ortanshysynyń Azattyq úshin kúreste kesilgen Bas súıegi týǵan jerindegi kesenege qoıyldy. Kezinde: «Atqa saldym terlikti, Jaýǵa qyldym erlikti», dep urandaǵan mergendiginen múlt ketpegenin ýaqyt taby áli sezdirip jatqan syńaıly. Sońǵysynyń Azattyq úshin kúreste «Oıan, qazaq!» degen Tilin kespek boldy, kese almady! Shette qalǵan múrdesi ákelinip, eline arýlap qaıta jerlendi... «Kókten teńdik kelmes, óziń kem bolsań, Meń-zeń bolmaı, talpyn, oıan, Alashym!» – degen bul bozdaǵyń amanat-murasymen halqyn túbegeıli oıatpaq bop boztorǵaısha áli shyryldaıdy...
Dúıim jurttyń júrek dúrsilimen atoılanǵan Torǵaı dalasyndaǵy Keıki batyrdyń bas súıegi jerlengen, jańa ǵana soǵylǵan mazarǵa zııarat etkennen soń Mirjaqyp aýylyna bet burýymyzdyń ózi de rýhanı jańǵyryqtyń shattyq dúmpýi ispetti edi...
Toqanaıdan Qyzbelge tartqan joldaǵy Asqar kúzdiginiń dál ótinde, Mirjaqyptyń qany tamǵan jerge qoıylǵan eskertkish-belgini sıpalaı muńaıyp, sonadaıdan qaraýytqan madııardyń apaıtós Qarsaq batyrynyń beıitine ishteı mináját etip, «e, Dýlat urpaǵynyń jaılaǵan jaılaýy ǵoı», dep qyratty-saıly, oıpańdy, keıde mańqıǵan jazyǵy jotalanyp jondanatyn kúreń belderge túrli oılarmen qumarta kóz súzip, Qońyraýly ózeniniń aspaly kópiriniń alqymyna ilikkenimizdi endi baıqadyq. «Táýelsizdik úshin janymyzdy pıda ettik!» degendeı, sol tustaǵy belgi-tastan keýde kere tura keletindeı bop qaharlanǵan О́teı batyrdyń susty júzi jarq etkendeı áserlendik... Qalmaqtarmen shaıqasta súıegi Atyraý óńirinde qalǵan bul batyrdyń óshpes rýhy endi óziniń Qyzbelinen ushqyndanyp jatyr...
Iá, osy qasıetti Qońyraýlynyń jaǵasyndaǵy sonaý bir qoıý ósken shoq terektiń baýyrynda qyltıǵan úıdiń mańynda kóń orny bar. Sol tómpeshikten Gúlnár Mirjaqypqyzy 1992 jyly «Bizdiń shańyraqtyń orny osy», dep kári saýsaqtaryn topyraqqa suqqylaı suǵyp, kirpish synyqtaryn salalap alyp shyǵyp, meıirlene ernin tıgizip, Almatyǵa shúberekke túıip alyp ketip edi-aý!
Baıaǵyda, kedeıdiń jerin tartyp alyp, kózi qaraýyta keýildenip kep qońyraýly páýeskesimen ózenge qoıyp ketip, arǵy betke shyǵa almaı sýǵa jutylǵan bátýasyz baıdyń sol qaraly oqıǵasynan soń Qońyraýly atanyp ketken-mys osy ózennen Torǵaı kóterilisi tusynda Mirjaqyp ásker attaryn sýǵarǵan... О́zenniń baldaı sýyna qulashtaı júzgen bala Mirjaqyp, sonaý Qyzbel men Qyzemshek taýlaryna qumarlana kóz tikkende, bozbalalyqtyń bula tańy azattyq kúresiniń almastaı jarqylyna bastyrylǵyp keterin sezbep edi. Ulttyq kúreske jaltaqtamaı, jalyndap dendeı bergen-tin.
Búgingi Qyzbel aýyly Mirjaqybymen tynystap turǵandaı. Onyń atynda orta mektep bar. Túrkistanda jerlengen Madııar Jaýǵashtyuly babasynyń meshiti de osynda. «Narkomıýstiń» bas zańgeri bolǵan, Mirjaqyptyń alashshyl seriktesi, Voronejde naqaqtan atylǵan Seıdázim Qadyrbaevtyń qabir topyraǵy osyndaǵy qorymda jatyr...
Syzdamaı júrek tura ma? Baıaǵyda osy aýyldyń kelini Roza Jamanova, tól týmalary Baqyt Qoshmuhambetov pen Abaı Baıtoǵaev tamyljyta án shyrqaǵan oqıǵasyna búkil aýyl kýá «Móldir mahabbat» (S.Muqanov) spektakli qoıylǵan kónekóz klýb joq búgin. Onyń basty keıipkeri Búrkit (Sultanbek) Mirjaqyptyń jıeni bop keledi. Oqyrmandary úzilmeıtin baı kitaphana kózden bul-bul ushty. Tipti onda latyn qarpimen jazylǵan eńbekterge degen suranys bertinge deıin aǵa urpaqtyń tutas kezinde báseńsimeıtin edi. Bári ótken shaqtyń qyzyǵy bop qaldy ǵoı. Jalpy, bul aýyl kezinde jıyrmadan astam moldanyń ýaǵyzyna uıyp, ımandylyq óristegen turaq edi... Ár úıdiń tórinde qasıetti Quran kitaby turatyn. Latynsha jazylǵan qıssa-jyrlar, maıdan hattary, t.b. qundy jádigerler sandyq túbinen túgesilmegendeı. Nesin aıtasyz, Mirjaqyp aýyly bilimdi, zııaly, jańalyqqa elgezek qoı! Búgin de rýhanı jańǵyrý demimen órkenıet kóshine ilesken syńaıly. Desek te biri kem dúnıe: Lenın jaryqtyq oń qolyn batys jaqqa sozyp, baıaǵysha janyǵyp tur eken.
Kóńil ańsary tym-tym alysqa eleńdetedi! Búgingi rýhanı jańǵyrýdyń shapaǵatynan taraıtyn shýaqqa aýyl kóńili jylynady, semiredi. Kógeredi, kókteıdi. Kókseıtini: osy aýyldyń alashshyl tulǵalary Á.Qasymov, A.Zakarın, M.Jurmuhamedov, fızıka plazmasynyń qazaqstandyq atasy, álemdik formýla ıesi, ǵalym F.Báıimbetov esimderiniń urpaq jadynda máńgilikke qaldyrylýy...
Mirjaqyptyń mektebinde mýzeıi bar, aýlasynda keýde-músini tur. Dáp osy jerge nemese Torǵaıdyń óz tósine 1992 jyly Karelııadan ákelingen Mirjaqyp múrdesin jerleýge «Egemen Qazaqstan» gazetiniń atynan usynys jasap edik, aýdandyq, oblystyq bılik jyryna almaı, Qyzbeldiń bir pushpaǵy – 40 shaqyrymdaǵy Bıdaıyq aýylyna tabystaýdy uıǵarǵan. Mirjaqyp máńgilik tynystap jatqan sol aýylǵa tartyp kettik.
Jurtta qalǵan otyzshaqty tútin jıyrmadaı balasyn mektepke berip, bilim oshaǵyn saqtap qap otyr. Endi eshkimniń bul óńirden ketkisi joq. Mal ustaýǵa jaıly, jaryq, jylýy bar. Qut mekenniń baıyrǵy turǵyny Naǵashybaı Araluly óziniń atalasy Mirjaqyp muratyna adaldyq tanytýdan tanbaıdy. Kesene-mýzeıin aqysyz-pulsyz qoryp keledi, jýyrda bular aýdandyq balansqa enip, kóńili jaılanypty. Qos keshen kúrdeli jóndeýden ótkizilip, syńǵyrlap tur.
Ala jazdaı qanshama adam bet burǵan bul keshenge. Aýyl soǵan máz. Semiz marqasyn soıyp tastap qonaq etýden tarynbaıdy. «Mirjaqypqa minájet etip kelý – tárbıe, ónege, eldik syny ǵoı!– dep meniń synyptasym Qabıden Ahmetjanov aptyǵyn áreń basady. – Biz Mirjaqyp babamyzdyń rýhy úshin osy jerge myqtap taban tiredik! Ketpeımiz eshqaıda!»
...Saǵat týra 07.30-da kún órtteı shapaǵyn shashyp kóterilip kele jatqanda, keseneniń mańynda júr edim, «Mirjaqyptyń tańy atty!» degen óz sózimnen ózim boıymdy tiktep, altyn nur tógile túsken shyǵysqa qumarlanyp kóz tiktim... Sol sátte Mirjaqyp mazarynyń ishine uıa salǵan qarlyǵash ytyryla sýyrylyp, shekemdi janap sýsyldaı usha jóneldi...
Bıaǵań jerinde
Taran aýdanynda Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵyna arnalyp ótken ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa qatysýymyz rýhanı mol oljaǵa keneltti. Ásirese táýelsiz Qazaqstan jolyndaǵy mádenı-aǵartýshylyq jáne saıası turǵydan «Alash» partııasy kóshbasshylarynyń halyqqa qyzmeti jan-jaqty qyrynan ashyp kórsetilýi búgingi shyqqan asýǵa toıattandyrmaı, erteńge eldik minezben, ulttyq tutastyqpen jumyla qarekettenýdiń jaı-japsaryna qanyqtyrǵandaı edi.
Alash arystarynyń biri – osy óńirdiń týmasy Beıimbet Maılın! Aýdan ortalyǵynan irgedegi kindik qany tamǵan Aqtóbe aýyly qazir onyń esimimen atalady. Árıne, ýaqyt bul qasıetti mekenniń áli de óziniń laıyqty tuǵyryna saıma-saı kóterilýine kýáger bolaryna senimdimiz. Ázirshe, aýdan barsań, aldyńnan Bıaǵań shyǵa kelgendeı bolady. Keýde músinin kórgende júrek ysıdy. Aıaq attasań dańqty ulǵa qatysty ataýlar jamyraı jóneledi. Onyń atynda Taran qazaq orta mektebi, Taran aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıi, bir tuıyq kóshe bar. Buǵan jaýapkershiligi shekteýli seriktestikti, bir beketti qosyp qoıyńyz.
Bul aýdanda jaǵalaı «Taransyz» Bıaǵańa qatysty ataýlardyń máni kirmeıtindeı kóńil kúptenetini taǵy ras. Taran keshegi qyzyl kóterilisshilerdiń shashbaýly shabarmandarynyń biri ekeni aıan. Ýaqyt bárine tóreshi desek te, Qostanaıdyń dál tórindegi onyń músini almaǵaıyp baıyzdap qalǵanymen, atyndaǵy kóshe «Táýelsizdikke» ózgertilgenine halyq shattandy. Al Taran esiminiń «qýattylyǵy» sondaı, áli kúnge jurtshylyq pikiri eskerilmeı, sol aýdannyń ataýynan ajyratylmaı keledi. Alashtyń arman-ańsaýyn tabanymen taptamaq bolǵan Tarandy aýdan ataýynan alastap, azattyqtyń jalaýgeri, óz perzenti Maılınge kóshirý turǵysynda bastamashyl bolǵan «Qazaq ádebıeti» gazetiniń dabyly da jeter qulaqqa jetpeı jatyr. Rýhanı jańǵyrýdyń da túpki mánisi eldik elgezektikten, jappaı órshildikten, ulttyq namystan, týǵan jerdiń ádildik týynyń jelbireýinen quralmaı ma?! Elbasy N.Á.Nazarbevtyń «Jalpaq jurtyńdy, ıisi alashyńdy qurmetteý, aldymen óziń turǵan ólkeniń tarıhyn, tabıǵatyn tanýdan, adamdaryn ardaqtaýdan bastalady» deýinen artyq qandaı sara jol syzylyp beriledi. Tek sanaly is-qımyl, naqty sheshim ǵana jetispeıdi, sirá. Tipti Bıaǵań ómirbaıanynda óz qolymen jazǵan Tobyl atanǵan aýdan bolsa she?
Bul ólke shejiresi – qazaq eliniń kúlli ǵumyrnamasymen astasyp jatqan júlgeli tarıh kómbesi sııaqty. Bilekti batyrlar, keýdesi kúmbir, sózi dana aqylgóıler, ult óneriniń sańlaqtary qııaǵa qalyqtady. Keńes Odaǵynyń Batyry S.Temirbaev, daraboz akter E.О́mirzaqov túlep ushty. Alash arysy Eldes Omarovpen maqtana alatyn urpaqtary ol týraly shyqqan qos tildegi kitaptyń tusaýyn taıaýda osynda kesti. Rýh jańǵyryǵynyń jarqyn mysaly osy bolar-aý!
Bir súrinip, bir tikteletin tirlik qoı. Myna qarańyzshy... Tarıhı tulǵa Jabaǵy batyrdyń basy kóterilgenimen, onyń týǵan aýyly Jýravlevka atalady... Kim túzeıdi? Álde bolashaq enshisine ysyryla bere me? Osy tusta Bıaǵańnyń: «Gúldense aýyl – gúldenemiz bárimiz, Aýyl – dene, biz – qozǵatar janymyz...» – degeni eske túsedi. Al aýyl ataýlarynyń ózi ejelden qalyptasqan tarıhı shyndyǵyna saı bolýy kerek emes pe?
B.Maılınniń mereıtoılary aýdanda áregidik atalyp júrgeni kóńil serpiltedi. Sondaıdan áıteýir bir iz qalady. Kerneıli estilgen eldik jańǵyryǵy búgingi shadyman táýelsizdigimizdiń túndigin jelpintedi. Tuǵyrly asýlarǵa samǵatady. Bıaǵańnyń shyǵarmalarynda keıipteletin obrazdardyń eski men jańa arpalysyndaǵy kúreskerligi naq búginigi qareketimizge jaraıtyndaı ilkimdi jınaqylyqqa, nyq qadamǵa úndeıdi.
Endi aýdanyna qarap ákimin tanıtyn kezeń ispetti ǵoı. Búgingi jańǵyrǵan, jaınaǵan, sharýashylyǵy bekemdenip, áleýmettik salasy sapalanǵan, mádenıeti qulpyrǵan aýdan týraly razylyq aıtylsa, árıne, onyń ákimi Baqbergen О́teýlınniń eńbegi laıyqty eskeriledi. О́zgesin bylaı qoıǵanda, onyń bıylǵy rýhanı jańǵyrýǵa naqty qosyp otyrǵan úlesi súısindiredi. О́zi qurǵan Maılın atyndaǵy qoǵamdyq qordyń atqaryp kele jatqan is-sharalary zor yqpaldy kúshke aınaldy. Osy «Alash» qozǵalysynyń 100 jyldyǵyna arnalǵan konferensııada da qor músheleriniń tapqyrlyq isteri tańyrqatty. Maılın urpaqtarynyń jan-jaqtan jınalyp kelip, aqjarma lebizderin bildirýi – zor ónegelik sıpatqa keneldirdi.
...Aýylynyń, aýdanynyń gúldengenin óz kózimen kórmek bop Bıaǵań bizben birge «saparlas» bop qaıtqandaı edi, óziniń «Egemenine»! Beý, shirkin, úzdiktirgen saǵynysh, osyndaı qımas sezimderge ǵaıyptan, lajsyz súńgitip jiberedi eken-aý!
Qaısar ÁLIM,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Qostanaı oblysy