Ensıklopedııalyq baspaǵa 50 jyl

Qazaqstanda tuńǵysh ensık­lo­pedııalyq ádebıetterdiń dúnıege kelýiniń ózi de bas­pa tusaýy kesilgen dál sol jyl­dardan bastaý alady. Bul ýa­qyt ishinde baspa táı-táı basyp qaz turýdan bastap, al­ǵash­qy qalyptasý, ósip-jetilý, aqyrynda tolysý men kemeldený kezeńderin basynan ót­kerdi. Elimizdegi baspa quryly­mynda ensıklopedııalyq áde­bıet­terdiń janry, ádebı, ǵyly­mı krıterııi men stıli, teh­nı­kalyq júıesi tuńǵysh ret jasalyp, qalyptasty. Ensık­lope­dııalyq ádebıetterdi paıdalanatyn, ony oqyp túsine alatyn oqyrmandardyń birneshe urpaǵy ósip shyqty. Ǵylym men bilim salalary boıynsha ensı­klo­pedııalyq maqalalar jazýǵa quqyqty ǵalymdar men joǵary bilikti maman avtorlar shoǵyry qalyptasyp, olardyń da birneshe urpaǵy dúnıege keldi.

Ensıklopedııalyq baspada jumys isteı alatyn jan-jaqty bilimi men qabileti bar redaktor, korrektor, tehnolog, operator kadrlardyń birneshe býynnan turatyn úlken toby tárbıelenip shyq­ty. Bul turǵydan alǵanda ensık­lopedııalyq baspa ózin­she bir erekshe mekteptiń rólin atqardy. Ensıklopedııa ózi­niń «bilimder jıyntyǵy» de­gen atyna laıyqty qyz­met atqaryp keledi. 50 jyl­dyń ishinde birneshe júz­degen ensıklopedııalyq jınaq­tar, qalyń-qalyń tomdar ja­ryq kórip, oqyrman ensık­lope­dııalyq aqparatpen barynsha tolyq qamtamasyz etildi. Ensıklopedııalyq bilim­derdiń kúndelikti tirshilik sura­nystarymen bite qaınasyp ketýiniń arqasynda halyqtyń burynǵy «qyzyq roman oqý» deńgeıinde ǵana kenjelep qal­ǵan rýhanı-ıntellektýaldyq bolmys-bitimi qaıta túlep, ǵyly­mı-kópshilik jáne tanym­dyq aqparattarmen emin-erkin aralasatyndaı bıikke kóterildi. Baspa «Qazaq sovet ensık­lo­pedııasynyń» (QSE) 12 tomyn 1978 jylǵa deıin shyǵa­ryp boldy. Ár tomy 40 000 danamen taralyp, 120 bas­pa tabaq kóleminde jaryq kór­gen 12 tomda barlyǵy 50 myńǵa jýyq maqala jarııalanyp, onyń 30 paıyzy ulttyq (jergilikti) termınder men uǵymdarǵa arnaldy. 13 myńǵa jýyq karta, sýret jáne basqa da kórneki mate­rıaldarmen bezendirildi. «Qazaq sovet ensıklopedııasyn» jasaýǵa Qazaqstannyń jáne burynǵy KSRO-nyń asa iri ǵylymı ortalyqtary men kór­nekti ǵalymdary, halyq sharýa­shylyǵynyń mamandary, mádenıet qaıratkerleri, par­tııa, keńes jáne basqa da qo­ǵam­dyq uıymdardyń ókil­deri, ǵy­lymı-zertteý meke­me­leriniń, mura­jaılar men muraǵat­tardyń, kitap­hana qyz­me­tkerleri, joǵary oqý oryn­darynyń oqytýshylary, taǵy basqalar qatysty. Olar bul jumystardyń barlyǵyn mem­lekettik turǵydan, qoǵamdyq negizde atqardy. Asa iri 50 ǵalym men mamannan qurylǵan Bas redaksııa jáne onyń kúndelikti jumys isteıtin ǵylymı-redak­sııalyq apparaty (130-daı adam) jemisti eńbek etti. Barlyq materıal 300-den asa ǵalym men maman tartylǵan 35 salalyq redaksııalyq keńes­tiń qaraýynan ótti; olar ǵylym men bilimniń 47 salasyn qamty­dy. Avtorlar sany 8000-ǵa tartty, ıaǵnı ár tomnyń maqalalaryn jazýǵa orta eseppen 600–700 adam qatysty. Oqyrman QSE tomdarynan barlyq qurlyqtar men muhıttar, elder men halyqtar, sheksiz de shetsiz aspan álemi men jer qoınaýy jaıynda tolyq túsinik aldy. Ǵylymdar, olardyń san alýan salalary, bir-birimen baılanysy, ózara kirigýi, jańa salalardyń paıda bolýy, adamnyń tabıǵatpen qarym-qatynasy, t.b. jan-jaqty baıandaldy. Qoǵamdyq óndiristiń barlyq salalary, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, mádenı qurylys, bilim men densaý­lyq saqtaý, halyqtyń ál-aýqaty, t.b. salalar ǵylymı jáne naqty derektermen sıpattaldy. Bas redaksııa 12 tomdyqtan keıin túrli sala­lyq ensıklopedııalar men anyqtamalyqtar, sózdikter shyǵara bastady.

Árıne «Qazaq sovet ensıklopedııasy» keńestik jáne sosıalıstik kezeńniń ónimi bolǵandyqtan, oǵan sol kez­degi saıası-ıdeologııalyq bir­jaqty kózqarastyń áseri bolǵa­ny sózsiz. Máselen kóp­tegen qoǵamdyq-saıası jáne jer­gi­likti ulttyq máseleler ensı­klo­pedııaǵa kirmeı qaldy, kir­geni partııalyq jáne taptyq turǵydan tujyrymdaldy. Mine, osy sebepten de, elimiz táýel­sizdik alǵannan keıin, ensıklopedııany jańartý qajet­tigi týdy. Osylaısha, 1998-2007 jyldar aralyǵynda 10 tomdyq «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasy dúnıege keldi. Ár tomnyń kólemi 140 baspa tabaq shamasynda boldy. 

10 tomdyq ensıklopedııa táýelsiz elimizdiń ulttyq múd­desine saı jáne ǵylymı turǵyda jazylyp, burynǵy 12 tomdyqtan túbirimen ózgeshe, jańa sapada jaryq kórdi. Mysaly, keńestik ensıklopedııanyń 5-tomynda Kenesary Qasymovqa «Qazaqstandaǵy feodaldyq mo­narhııalyq qozǵalystar basshysy» degen anyqtama berilip, ol negizinen handyq basqarý júıesin qaıta ornatýdy ǵana kózdedi, eńbekshi halyqtyń múddesin oılamady, áskeri de tek óziniń jaqyn týystarynan quraldy, «barlyq qazaq jerin Abylaıdan qalǵan óz muram» dep eseptep, ony sharýalarǵa bólip berýden aýlaq boldy degen syńarjaq teris tujyrym jasalǵan bolsa, al Ulttyq ensıklopedııanyń 4-tomynda ol (Kenesary) óziniń «memleket qaıratkeri, áskerı qolbasshy, qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysynyń kósemi, Qazaq handyǵynyń sońǵy hany» degen shynaıy mártebeli atyna ıe bolyp, onyń kúresi «Reseı ımperııasynyń Qazaqstanda júrgizgen otarshyldyq saıasatyna qarsy kóterilgen ult-azattyq qozǵalys» dep ádil de ǵylymı turǵydan baǵa­landy. Sondaı-aq keńestik ensı­klopedııa «jumǵan aýzyn ashpaǵan» nemese óńin ózger­tip kórsetken 1920-1930 jyl­dardaǵy qazaq jerindegi bol­shevıktik dıktatýraǵa, ashtyq, qýǵyn-súrgin, kúshtep ujym­dastyrýǵa qarsy turǵan 300-den asa kóterilister shyn­dyǵy men tarıhy ulttyq ensıklopedııa arqyly tuńǵysh ret jal­­ǵannyń jaryǵyna shyqty. Mundaı mysaldar az emes. 

Tuńǵysh tól ensıklopedııa­ny jasaý tujyrymdamasy sol kezde «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly kópshilikke jarııa eti­lip, sóztizbesi elimizdiń ǵylymı mekemelerinde, ob­lys­tarda, joǵary oqý oryndarynda ótken pikir alysýdan soń, Bas redaksııa keńesinde tanymal ǵalymdar­dyń qatysýymen talqylanyp beki­tildi. Talqylaý barysynda 5000-nan asa usynystar tústi. Ensı­k­lopedııa maqalalaryn jazý­ǵa otandyq jáne sheteldik bilik­ti ǵalymdar atsalysty. Daıyn­dalǵan maqalalardyń barlyǵy ǵylymı saraptaýdan ótkizildi. 10 tomdyqtyń tek 1-tomyna ǵana 40 myńdaı maqala, sýret, karta engizilip, ony akademıkterden bastap mektep oqýshysyna deıin paıda­laný múmkindigi eskerildi. Ulttyq ensıklopedııany túzý barysynda qazaq halqynyń, jalpy túrki jurtynyń adamzat órkenıetine qosqan ózindik úle­sin kórsetýge basa nazar aýda­ryldy. Osy maqsat­pen dalamyz­da saqtalǵan materıaldyq es­kert­kishter, otandyq jáne shet­el­dik murajaılar qorynda tur­ǵan jádigerler, aýyz áde­bıe­ti­mizdiń belgili úlgileri túgelge jýyq qamtyldy.

Sońǵy tomy 2007 jyly shyqqan Ulttyq ensıklopedııadan keıin «Qazaq ensıklopedııa­sy» baspasy ártúrli salalyq, aımaqtyq jáne tulǵalyq ensıklopedııalar shyǵarýmen aınalysyp keledi. Bul qatarda Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan, t.b. kóptegen oblystarǵa arnal­ǵan ensıklopedııalardy, 5 tom­dyq «Qazaqstan tabıǵaty», 2 tomdyq «Qazaqstan ǵylymy», 3 tomdyq «Balalar ensıklopedııalaryn», t.b. ataýǵa bolady. Taıaý jyldary jaryq kórgen «Qanysh Sátbaev» pen «Abylaı han» tulǵalyq ensıklopedııalary, sońǵy birer jylda shyqqan «Qazaq kóterilisteri», «Jambyl», «Qazaqstan halqy» ensıklopedııalyq jınaqtary elimizdiń kitap óndirisi men rýhanı mádenıetimizdegi eleýli qubylys boldy.

Ulttyq ortaq dúnıetanym, dil men til negizinde toptasqan halqymyzdyń ishki birligin saqtaý, biregeılený úrdisine, urpaqtar sabaqtastyǵynyń jalǵasýyna járdemdesý jańa ensıklopedııany jasaý kezinde ustanǵan basty baǵyttardyń biri boldy. Baspa bul baǵytyn áli de jalǵastyryp keledi. Buǵan dálel retinde ótken jyly shyqqan «Qazaqstan halqy» ensıklopedııasyn aıtsaq ta bolady. Bul kitap – osydan 22 jyl buryn Elbasynyń usynysymen qurylyp, shańyraq kótergen, ult birliginiń rámizi ispetti Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń tarıhı jolyn tarazy­laýǵa arnalǵan.

Ádette Ulttyq ensıklope­dııany 15-20 jyl saıyn to­lyq­tyryp qaıtadan shyǵaryp oty­ratyny málim. Barlyq ór­kenıetti elderde osylaı etedi. Onyń ústine, ulttyq ensık­lope­dııamyzdyń alǵashqy tomy shyqqannan beri 20 jyldaı ýaqyt ótti. Bul aralyqta búkil álemde, óz elimizde de úde­ris­ti úlken ózgerister men ja­ńarý­lar boldy. Osyny eskergende, Ulttyq ensıklopedııany jańar­typ, qaıtadan shyǵaratyn mez­gildiń jetkeni anyq. Elimiz táýelsizdik alǵan­nan keıingi alǵashqy ulttyq en­sık­lopedııa shyǵar kezde Elbasy­myz: «Álemde túbegeıli ózgeris­ter men jańarýlardan soń jańa ulttyq ensıklopedııa quras­tyrý dástúri burynnan bar. Sebebi jańa ensıklopedııa tutas ult­tyń dúnıetanymyn jańasha júıelep, sol eldegi ǵylym men bilimniń jańa arnamen damýyna berik irgetas qalaıdy» degen edi. Búgingideı rýhanı jań­ǵyrý kezeńinde bul mindettiń mán-mańyzy burynǵydan da arta túsetini sózsiz.

Janat SEIDÝMANOV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq kitaphanasynyń dırektory

ALMATY