Ordabasy – Táýelsizdikpen tamyrlas tarıhı oryn

Olardyń bizge jetken eń jarqyn úlgileriniń biri – 1726 jylǵy Orda­ba­sy bıigindegi qazaqtyń úsh júziniń ókilderiniń bas qosýy. Bul asa joǵary dárejedegi ókildi jıyn bolǵan-tyn. Jıynda qazaqtar bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, yntymaq pen birliktiń asqan úlgisin kórsetip, bas sardaryn saılap alyp, jońǵar basqynshylarynan jerimizdi azat etýdiń negizi qalanǵany málim. Bul buǵan deıin de bas qosyp kelgen – Dala Parlamentiniń erekshe bir kórinisi edi. 

Iá, osy bir tarıhı máni zor Orda­ba­sy jerinde 1993 jyly úsh eldiń – Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan Pre­zıdentterimen birge 150 myń adam­nan quralǵan 20 eldiń delegasııa­sy qatysqan basqosý naǵyz  birlikke ún­degen mańyzdy, tarıhı oqıǵa boldy. Aıta keterligi, aldaǵy jyly bul dataǵa 25 jyl tolady. Atalmysh jıynda Elbasy N.Nazarbaev «Bereke basy – birlik» degen baıandama jasady. Baıandamada el bolýdy kóksegen uly arman-maqsat, múddeler aıtyldy. Baspasózder sol kúnderi jıynda aıtylǵan «Ordabasy – qazaq rýhynyń qaǵbasy» degen Ábish Kekilbaevtyń,  «Ordabasy – el júregi, jer kindigi» dep óz oıyn tujyrymdaǵan Marhabat Baıǵuttyń sózderin jarııa etip jatty. Assambleıa qurý týraly ıdeıasyn da 1993 jyly Elbasy Ordabasyda aıtty. Sol ıdeıalar búginde júzege asyrylyp, óz nátıjesin berip keledi. Sondaı-aq Ata zańymyzdyń 15 jyldyq mereıtoı­ynda Memleket basshysy hal­­qymyzdyń bas qosyp, Dala Par­la­mentin jasaǵan  kıeli oryndardy da tilge tıek etip, eńseli eldiktiń irgesin be­kit­ken jerlerdi umytpaý qajettigin aıtty. «Konstıtýsııa – bizdiń araıly azattyǵymyzdyń aınymas aıǵaǵy, jarqyn bolashaǵymyzdyń buljymas baǵdary! Ol – eldigimizdiń altyn ar­qaýy, tolaǵaı tabystarymyzdyń bas­taý qaınary! Qasterli tarıhymyz­da túr­li el bıleý josyqtary bolǵan. Ata­ly kesimge, ádil sheshimge toqtaǵan dana halqymyz túrli jarǵyǵa, nızam men erejege baǵynǵan. Ordabasy men Uly­taýda, Mártóbe men Kúl­tóbe­de ke­leli keńes qurǵan. Zańdy bas­shy­lyq­qa alyp, ortalyqqa uıysqan saıyn berekeli halqymyzdyń birligi nyǵaıa túsken. Bular – sol tustaǵy eńseli eldiktiń erekshe belgileri edi», dedi Elbasy N. Nazarbaev.

Eńseli eldiktiń irgesin bekitken jer búginde qaıta jańǵyryp, abattana túspek. Jýyrda oblys ákimi Janseıit Túımebaev Ordabasyǵa arnaıy baryp, tıisti sala jetekshilerimen jańa jo­banyń nobaıyn talqylady. Usy­nys­tardy tyńdap, óz oıyn ortaǵa saldy. «Ordabasy taýy – halyq kelip rý­ha­nı tynyǵatyn, rýh jınaıtyn, oıyn tazartatyn oryn bolýy kerek. Sa­lynýǵa tıisti eskertkish  te eńseli bolýy qajet. Sonymen qatar ashyq aspan astyndaǵy amfıteatr bolýy tıis. Kelýshi týrısterge de jaǵdaı jasap, arnaıy estelik syılyqtar satatyn dúkenderdiń ashylǵany jón. Bolashaqta halyqtyń munda keń dalany tamashalap, taza aýamen tynystap, demalyp qaıtqany durys bolar edi. Halqymyzdyń jaratylysynda keń dala erekshe mańyzǵa ıe ekendigin bilesizder. Sondyqtan da osyndaı da­la­ǵa jáne bıiktikke shyqqanda janymyz aıryqsha jigerlenip, rýxtanyp ke­tedi. Bul ultymyzdyń ereksheleý bol­mysyn qaıta túletý úshin qasıetti Or­dabasy taýyn osyndaı rýx alatyn orynǵa aınaldyrǵanymyz abzal»,  dedi Janseıit Qanseıituly.  Son­daı-aq óńir basshysy 1 myń gektar aý­maqty alyp jatqan qasterli jerdiń kireberisine jol men demalys oryndary, dámhanalar salynatynyn atap ótti. О́tkennen maǵlumat beretin mýzeı salý da josparda bar. El úshin mańyzy zor tarıhı sátterdi eske túsi­re­tin arhıtektýralyq músinder orna­tyl­maq­shy.  Iаǵnı Ordabasy taýy óńir­de­gi iri týrıstik ári rýhanı orynǵa aı­na­lady. Bul ıgi isterdiń barlyǵy El­basy N.Nazarbaevtyń  «Bolashaqqa baǵ­dar: rý­hanı jańǵyrý» maqalasynda aı­tyl­ǵan mindetterdi júzege asyrý aıasynda atqarylatyn bolady.

Aıta ketelik,  Memleket basshy­sy­nyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyna oraı óńir­lik komıssııa qurylyp, «Qazaq­s­- tan­nyń kıeli jerleri», «Qazirgi za­manǵy Qazaqstandyq mádenıet ja­han­­dyq álemde»  is-sharalar jospary bekitilgen bolatyn. Nátıjesinde óńirlik karta jobasy daıyndalyp, «Qasıetti Qazaqstan» respýblıkalyq ortalyǵyna  oblysymyzdan 104 nysan usynyldy.  Qazirgi tańda respýblıka boıynsha 100 nysan iriktelinip alynsa, onyń ishine Ońtústik Qazaqstan oblysynan 23 nysan enip otyr. Qalǵan 81 tarıhı-mádenı eskertkishter jer­gilikti mańyzy bar qasıetti, kıeli jerlerdiń tizimine engizilgen. Oblys­tyq mádenıet basqarmasynyń máli­me­tine júginsek, Shymkent qalasyn­da­ǵy jergilikti mańyzy bar Qaratóbe qala­shyǵyna arheologııalyq zertteý jumystaryn júrgizý úshin 31 mln 436 myń teńge, arheologııalyq qaz­ba jumystaryn júrgizý úshin 40 mln teńge, Oba patshalyq qorymyna ar­heologııalyq qazba jumystaryn júr­gizýge  24 mln teńge, Qazyǵurt taý­yn tarıhı-mádenı ortalyqqa aı­nal­dyrýǵa 1 mlrd 513 mln teńge, Or­dabasy taýyna 1 mlrd 200 mln teń­ge qar­jy qarastyrý josparlanyp otyr. Bu­dan bólek, aldaǵy jyly Saı­ram aý­danyndaǵy  «Hanqorǵan» qala­shy­ǵyna arheologııalyq qazba ju­mys­taryn júrgizýge 31 mln, 436 myń teń­ge bólinbek. Bıylǵy jylǵa Shy­m­kenttegi  eski qala ornynyń aýma­ǵyn­da arheologııalyq  park-mýzeıi, ashyq aspan astyndaǵy mýzeı qurý úshin  jobalyq-smetalyq qujattama daıyndaýǵa jáne arheologııalyq ju­mystar júrgizýge qalalyq bıýdjet­ten  100 mln teńge bólinip, tıisti ju­mys­­tar atqarylýda. Sondaı-aq bıyl jer­gilikti bıýdjet esebinen 38 mln 500 myń teńgege, – al kásipkerlerdiń ese­­binen 219 mln 84 myń teńgege ob­lys­taǵy sáýlet eskertkishterine jón­deý jumystary, abattandyrý, kógal­dan­dyrý ınfraqurylymyn damytý jumystary júrgizilgen.

Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan»