Úsh júzdiń úsh bıinen qalǵan úshbý hat

Mustafa Ysmaǵulovtan qalǵan qundy mura ishinde arab álipbıindegi kóne jazbalar da kóp. Solardyń birinde tórt betten turatyn shaǵyn jazbaǵa «Úsh júzdiń qazaqtarynyń «Úsh jol» jobasy» degen taqyryp qoıylypty. Ony 1959 jyly 7 sáýirde sol kezdegi Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynyń qyzmetkeri Mustafa Ysmaǵulov Almaty oblysy, Qaskeleń aýdany «Oktıabr» kolhozynyń múshesi Áshim Nurlybaıulynan jazyp alǵan eken. Qujattyń kirispesinde bul jobany úısin Tóle bı, arǵyn Qazybek bı jáne Múrseıit bı Qarabalauly arnaıy bas qosyp, bekitkendigi aıtylǵan.

Úsh júzdiń qazaqtarynyń «Úsh jol» jobasy úsh taraýdan: «Al­ty ereje», «Ulttyq ádep» jáne «Ulttyń qoǵamdyq tártibi» bólim­deri­nen turǵan eken.

I

Alty ereje:

1. Halyqtyń qonaǵasy, tústigi men sálemi satýsyz bolsyn. Odan bas tartýshylar ulttyq tártippen jazaly bolsyn.

2. Halyq ortasyna bálesi tıgen qasa dushpan bolsa da qorǵany bolsyn.

3. Erdiń quny eki júz jylqy bolsyn, munyń da mólsheri bólinbeıtin bolsyn. Qaranyń, hannyń, quldyń da quny osy bolsyn. Qaranyń da, qara kúńniń de quny osy bolsyn. Áıeldiń quny júz jylqy bolsyn. Hanshanyń da, qaranyń da, qara kúńniń de quny osy bolsyn.

4. Qyzdyń qalyń maly – segiz qulyndy bıe, on úsh boıdaq bolsyn. Hansha men qara, hany menen qara munan artyq almaıtyn bolsyn. Birin biri súıip qyz alysqanda qudasy dep qoı syılaıtyn bolsyn. Ol qyz berýshi qyz alýshy men ekeýine soıylǵan qoıdyń aty qosylsyn. Soıylǵan qoıdyń qany kepil bolsyn. Bularǵa «quda» dep qoıylǵan attyń sozymy myń jyl bolsyn. Bul qoǵamdyq tártiptiń súıenetin tııanaǵynyń biri bolsyn.

5. Urlyq penen barymtanyń arasynda shegi bolsyn. Urlyqtyń aıyby – moınyna qosaq, artyna tirkeý bolsyn. Ulttyń ádebin buzǵan úshin at pen shapan aıyp salynsyn, betine shirkeý ilsin. Barymta men urlyqtyń arasynda shegi mynadaı bolsyn: barymta maly aıypsyz qaıtatyn bolsyn, sebebi barymtada maldy jasyryp almaıdy, sol boıynda sińiremiz dep almaıdy. Ne namysy úshin, ne kegi úshin, ne maly úshin teńdik alý baǵytynda ǵana ala alady (Namys, mal, teńdik, jan kúıigi degender osylar).

6. Jer-qonys – Qudaıdiki. Kim buryn qonystansa, soniki bolsyn. Onyń burynǵy ataqonysyn tartyp alamyn deýshilerdi qoǵamdyq tártipke qarsy shapty dep eseptelsin.

II

Ulttyq ádep: halyqtyń bedelin saqtaý. Áıel men erdiń abyroıyn saqtaý.

III

Ulttyq qoǵamdyq tártip:

1. Qoǵamdyq jobaǵa moıyn-suný;

2. Adamdy quldaný, adamdy adam satý, at báıgesine jetimdi tigý – din­nen shyǵý, olar qoǵamdyq tártipke jatpasyn, aıaýsyz, mólshersiz jaza qoldanylady.

Mýzeı qoryndaǵy erekshe qujat «Úsh júzdiń osy jobasyn men de saqtaımyn degen basqa ulttar bolsa, qarsylyq etilmesin. Bul jobalarǵa baǵynbaýshylarǵa jol joq» degen sózdermen aıaqtalypty.

Árıne qazaq tarıhynda dál osyndaı qujat boldy ma, bolmady ma, anyǵyn Alla biledi. Tarıh­shylar Tóle bıdiń 1663-1756, Qazybek bıdiń 1665-1765 jyl­dar aralyǵynda ómir súrgenin anyq­taǵan, endeshe bul qujat XVIII ǵasyr­dyń alǵashqy jartysyna tıesi­li bolsa kerek. Demokratııalyq, teń qu­qyqtyq prınsıpteri qazirdiń ózinde tańǵaldyrarlyq kóne jazbany «Egemen Qazaqstannyń» oqyr­man­daryna usyna otyryp, tarıh úshin baǵasy ólsheýsiz qazynany muqııat saqtap otyrǵan mýzeı qyzmetkerlerine alǵys aıtamyz.

Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»

Oral