Hasan ustanyń tastan órgen myń baspaldaǵy...

Qara shal oıýly esikten ishke endi de qalt tura qaldy. Sosyn kúbirlegen kúıi uzaq aıaldady. Kúbir-kúbir áýezdi áýen kimdi de bolsa elite túsetindeı. Ál­den ýaqyttan keıin qarsy al­dyn­daǵy joǵaryǵa kóteriler bas­paldaqtyń eń alǵashqy bas­qyshyna alaqanyn tıgizip bir sıpalap ótti. Buny bizde qaı­taladyq. Baspaldaqtar qaıda ba­rady degen saýal kókeıdi ker­neıdi. 

Suraýǵa dátim jetpedi. Qa­ra shal osyny sezdi me, ala­qa­nymdaǵy appaq shańdy qaq­pyshtap jatqan maǵan zer sa­la qarady da, oń aıaǵymen jol bastaǵan. Ilese bergen en­digi sátte, «Jaryqtyq bul bas­paldaqpen kimder joǵary kóte­rilmedi deısiń», dep bir qoı­dy. Aınalma baspaldaq asa uqyptylyqpen, tastardy kirik­tire ádemi órilip qa­lan­­ǵan. Ismer sheberdiń ketik qaldyrmaı, ónerin tóge qııý­lastyrǵanyn ańǵarasyz. Bas­pal­daqtyń árbir basqyshyna qa­dam basqan sa­ıyn kóne tarıh kúmbir-kúmbir ún qatqandaı eken.

Bizge Shaýhar bolyp kóneden jet­ken shahar tarıhy ózine yntyqtyra túser. Sulý Syr men qart Qarataýdyń arasynda jaýhardaı kóz jaýyn alǵan qa­lalar biriniń sán-saltanatyn biri eńselendire tústi. Sharta­rapty Shaýhar dep tamsandyryp tańdaı qaqtyrǵan sát te kóńilden kómeskilene bergeni Iаssynyń kerim kelbetiniń ás­petti kórki eriksiz ózine tar­typ, san janardyń qımas qa­rasyn yryqsyz urlaǵany shy­ǵar da. Bul óńirdiń kıeli topyraǵynda dúnıege kelgen ǵulama uldary da Iаssynyń atyn jer-jahanǵa jarııa etse kerek.

Áziret Sultan… Shaýhar men Iаssynyń ataýyn kóńilde jattatyp, tarıhtyń qalyń qoınaýynan búginge jetkizgen osy ǵajaıyp saǵana bolar. Saǵananyń salynýy jóninde Sheref ed-dınniń «Zafar-na­mesinde» jazǵan deregin ǵalym­dar aldyńyzǵa tartady. 1397 jyly Temir óziniń bolashaq jary, shyǵystúrkistandyq Qy­zyr­qoja hannyń qyzy Tý­kel­hanymmen júzdesýge bara jat­qanda Samarqannan Shashqa baǵyt alǵan jolda tóteleı Iаs­syǵa burylady.

Ondaǵy oıy Ahmet Iаsaýıdiń mazaryna zııarat etý bolatyn. Paıǵambar jasyna jetkende jer baspaı, kún men aı kórmeı jer astyndaǵy qylýette on jyl ǵumyr keship, 1167 jyldar shamasynda 73 jasqa kelgende dúnıeden qaıtqan Qoja Ahmettiń rýhyna taǵzym jasap, qasterlegen Iаssy turǵyndary ony búkil el-jurt qasıetti qy­lýetiniń janyna jerlegen bolatyn. Ámir zııarattan keıin sol mańda turatyn adamdarǵa syı­lyq, sadaqasyn berip, bul jerge – Qoja Ahmettiń segiz qyr­ly qara tasty belgisi bar mazary basyna úlken saǵana salýǵa buıryq beredi.

Derek osyny aıtady, al, kórnekti jazýshy Sáýirbek Baq­bergenov el aýzyndaǵy ańyzdy bylaı jetkizedi: «Temirdiń tý­­ǵan sheshesi Saqypjamal osy balasyna júkti kezinde tús­ kóripti. Túsinde ol bala emes, jylan týypty. Sol jylan kóz aldynda úlkeıip, artynsha sol kezdegi Syrdarııa (bul ózenniń túrikshe ataýy, al makedondyqtar «Iаksart», arabtar «Seıhýn» dep ataǵan) bıleýshisi Toqalaqty jutypty. Bul túsin júkti kelinshek úıine kezdeısoq qonaq bolǵan jolaýshy kempirge jorytypty.

Kempir satqyndyq jasap, bul tústi Toqalaqqa aıtyp qoı­ǵan. Qatal han júkti áıeldi aldyrtyp, óz qolymen ishin ja­ryp, mazardyń ishine kómýsiz tastatqan. Saqypjamaldyń týǵan sińlisi Tekkene jeti aı­lyq, tiri jatqan balanyń kin­digin tisimen qıyp, balany alyp ket­ken. Áli beti ashylmaǵan, beıkúná on alty jasar qyzdyń emsheginen sút shyqqan. Balany ósirgen. Aqsaq Temir ómir baqı sheshem, anam Tekkene dep ketti. Biraq shyn tarıhyn óskesin estigen.

Demek Iаssy qalasynda, Qo­ja Ahmettiń shıki kesekten turǵyzylǵan mazarynyń qasynda Aqsaq Temirdiń óz sheshesiniń súıegi jatty, bul jer­ge onyń óziniń kindik qany tam­ǵan edi. Shyndyǵy az, jaı ańyz bola bermeıdi. Demek Qoja Ahmet basyna saǵana-ǵımarat salýdy oılaǵanda, ol bul jaıdy da eske aldy. О́ziniń dúnıege kelgen, kindik qany tamǵan jerge saǵana-ǵımarat ornatypty degennen góri, qasıetti Qoja Ahmet basyna ornatypty degenniń dárejesi halyqqa basqadan kóbirek unaıtynyn bilmeı qalǵan joq…».

Qara shal baspaldaqpen jo­ǵary kóterilip bara jatyr. Neshinshi aınalmada ekeni esimde joq, ol kisi oń tizesine qol tireı sál aıaldady da sońyndaǵy maǵan buryla qaraǵan. Azdap tynys alaıyn dedi me, basqyshtyń birine yńǵaılana jaıǵasty. Men de aıaq jaǵyna kelip tize búkkem. Derekterge zer salsaq, Túr­kis­tan shahary XVII ǵasyrdyń basynan qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan.

Hıýadan arnaıy úsh ret ke­lip, mol derek qaldyrǵan Abyl­ǵazy hannyń jazbalarynda sol kezde bılik júrgizgen Esim hannyń tashkenttik bı­leýshi Tursynmen kek ustasyp, ony óltirgeni baıandaldy. Túr­kistandy el esinde «Esim salǵan eski jol» bolyp jańǵyrǵan Esim hannan soń Jáńgir han bılik júrgizedi. Odan keıin Batyr han taqqa otyrady. О́z kezinde «Jeti jarǵy» atal­ǵan óte mańyzdy zańdardy qa­byl­dattyrǵan Táýke han bılik qurdy. Al shaharda astana retinde sońǵy ret Alash týyn jel­biretken Abylaı han edi.

Myna qyzyqty qarańyz, Tash­kentten Ýfaǵa barǵan saýdager Nurmuhamed degenniń elinen shyqqanda atpen bir jarym kúndik jerde Túrkistan atty shahardyń baryn málimdegen. Oǵan erekshe ynta aýdarǵan orys zertteýshilerine, sonymen qatar, Syr ózeniniń jaǵasynda Aqqorǵan, Saýran, Sýnaqata, Sozaq, Qarnaq, Ihan, Otyrar, Qarashyq sııaqty shaharlar qalmaq shapqynshylyǵy kezinde kóbiniń qırap qalǵanyn baıandaıdy. Jáne de saýdagerdiń áń­gi­mesi boıynsha olar sol Túr­kistannyń mańyndaǵy Qa­­­ra­­taýdyń qoınaýyndaǵy Sýyndyqta qazaqtardyń qor­ǵasyn qorytatyny jónin­degi málimetti qaǵazǵa túsirip alady.

Ol kezde bul derekterdi qa­ǵazǵa túsirip otyrǵan ǵalym­dar budan bir mıllıon jyl burynǵy alǵashqy ańshylar qaýymy paıdalanǵan tas quraldardyń Qarataýdan tabylatynyn, al, 50-45 myń jyl ilgeri sanaly adamdy qalyptastyrǵan jo­ǵary paleolıt ańshylarynyń tas quraldaryn jasaıtyn meken de sol mańdaǵy Ashy­saıdan kezdesetinin, bizdiń zama­nymyzǵa deıingi HII-H men III myńjyldyqtardaǵy mezolıt pen neolıt dáýirinde jasal­ǵan sadaq pen tasbalta, shot, keli jáne kelsaptyń Búrkitti, Úshbulaq, Qaraúńgir degen jerlerden shyǵatynyn bilgen joq edi.

Jyldar áletinde Túrkistan qoldan-qolǵa ótti. Jońǵar shap­qynshylyǵy kezinde shırek ǵasyr jaý qolynda qaldy. Áıt­­se de aspan tepken kók kúm­­bezdi kesene alystan kóz jaýyn alyp, saǵynyshqa aınal­dy. «Elim-aılaǵan» eldi birlikke, yn­tymaqqa úndegendeı jubatyp, aıbat berip turdy. Ol ol ma, 1864 jyly 22 mamyrda Pe­rovsk qalasynan polkovnık N.Verevkın bastaǵan Orynbor qaraýyndaǵy áskerden alǵan aýqymdy jasaq Túrkistandy baǵytqa aldy. Jer qaıystyrǵan bes rota jaıaý ásker, eki júz atty ásker jáne súıretken 10 zeńbiregi, 5 mortıri, eki ra­ketalyq stanogi bar patsha qosynyndaǵy 44 ofıser men 1593 soldat kele jatty.

Oǵan qosa Syrdarııamen keme de ilese shyqty. Negizgi baǵyty Sozaqty alý edi, ondaǵy garnızonnyń ketip qalǵanyn bilgennen keıin Túrkistanǵa tikeleı tartty. Mynadaı basym kúshke eshkim de shydas bermes edi. Barlyq jaǵynan úsh metrlik dýalmen qorshalǵan shahardy aıryqsha qaýip kútip turdy. Patsha áskeriniń zeńbirek oqtary dýaldardy shurq tesik etti. Qalanyń ortasyn órt jalmady. Verevkınniń buıryǵymen atylǵan zeńbirek oqtary kesenege týra baǵyttaldy. Sol oqtardan Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi de zaqymdaldy. Tóten­nen kelgen soqqyǵa tyrs etpeı shydas berdi.

Jaryqtyq, bul alyp saǵana-ǵımarattyń jobasyn jasaýǵa Aqsaq Temirdiń ózi tikeleı qa­tys­qan degen de derek bar. Kúm­bezdiń dıametrin 41 kez, al, aınalasyn 130 kez etip alýdy tapsyrǵan deıdi. Búginde 35 bólmeniń basyn biriktirip, talaıdy tamsandyrǵan es­kert­kish keshenniń eni 46,5 metr, uzyndyǵy 65,5 metr. Qabyr­ǵalary 18,2 metrden birdeı etip alynǵan qazandyq bólmesiniń ústin kómkergen ǵajaıyp kúm­bez­diń dıametri 24 metr bolýy ony naqtylaı tússe kerek.

Sonymen qatar, kóne tarıh qatparynan saǵanany salýda erekshe eńbegi bar ustalar Úbaıdýlla Sadyr, Hasan Ázız, Shems Ábdi-ál-Vahab esimderin aldymyzǵa tartady. Onyń syrtynda kún astynda mańdaıy terge malshynǵan myńdaǵan sheberler men qurylysshylardyń aıaýsyz eńbegin aıtyńyz. Túr­kis­tannan otyz bes shaqy­rym jerdegi Saýrannan qysh­qa to­pyraq alynǵanyn, kúıdi­rilgen qyshty qaz-qatar turyp Iаssyǵa qolma-qol jetkizgen myń san enbekkerdi kóz aldy­ńyzǵa ákelińizshi. Saǵanany ár­leý­ge paıdalanǵan sonaý Qo­tyr­bulaq qumy men Túıetas topy­raǵyn qosyńyz. Qara shal bir áńgime bastady:

 – Myna baspaldaqtardy Qarataýdyń jartastarynan túıemen tas aldyryp, bas sheber Hasan Ázızdiń ózi qalaǵan desedi. О́ıtkeni, saǵana qurylysynyń jaı-kúıin aýyq-aýyq kórip tu­rýǵa Aqsaq Temirdiń tórtinshi áıeli Tańsholpan hanshaıym nókerlerimen keledi eken. Soǵan yńǵaıly bolsyn dep, áspetteı qalaǵan deıdi. Bunyń rastyǵyn myna ańyz rastaıtyndaı.

Saǵana biter sátte bas sheber eń sońǵy qyshty qalaý us­ta­lar ustanǵan dástúr eken. Sol dástúrdi saqtaǵan sheberler saltanatty kez jaqyndaǵan tus­ta keý-keýlep osy óńirdegi eń alyp ǵımarattyń bas ustasy bolyp, árbir órnek, naqyshyn alaqanynyń tabymen aıalaı bilgen Hasan Ázızge jol be­redi. Bas sheber áspeti sán-sal­­tanatymen kógildir aspan as­tynda kúnge shaǵylysa kóz qaryqtyrǵan saǵananyń ushar basyna janaryn bir tastap, kóńildegi armannyń shyndyqqa aınalatynyna úlken senimmen marqaıyp, eki qyshty qolyna alady da myń baspaldaqqa qaraı jaqyndap joǵary órleıdi.

 Búgin baqytty kún bolǵaly tur dep ishteı kúbirlegen bas sheber kóńilindegi shattyq qııalyn sharyqtata túsedi. Shirkin, qýa­nyshty kezdiń kýágerleri qa­tarynda Tańsholpan hanshaıym kórse ǵoı degen oı terbetedi. Qu­rylystyń irgetasyna tas qalap jatqandaǵy qylań bergen oı, endi ádemi qaıyrymmen terbetip keledi. Bul oıdy Hasan Ázız irgetastyń alǵashqy tasyn nyǵyrlaı qoıyp jatqanda, hanshaıymnyń jylt etken janarynan da oqyǵandaı edi.

Kún-tún demeı qaınaǵan eń­bek­pen ótken qansha jyl, áıtse de ón boıyn selt etkize terge malshyndyrǵan jalt et­ken janardyń qarasy men jum­baq jymıys osy máýrittiń qýa­nyshyn sezdirgendeı bolǵan. She­ber ataýlynyń janyn sala kiriskeni, olardyń árbir isti yj­­daǵattylyqpen ári jyldam at­qarýǵa sebin tıgizgeni de sodan shy­ǵar. Asqan sulýlyqtyń bir sát­tik úzik sýreti bas sheberdi tol­qyta, erekshe dem bergen. Batyldyqpen erkin joǵary kóterilgen ol kúmbez basyndaǵy eki qyshtyń ornyn asyqpaı tazalaǵan desedi.

Bálkim, tómendegi qýanysh­tan esteri shyǵa ýlap-shýlaǵan nópir halyqtyń arasynan han­shaıym kórinbegen soń da asyq­paǵan shyǵar. Qolyna kos qysh­ty alyp, endi qalaı bergende baǵanadan qulaq etin jegen ý-shý sý sepkendeı basylady, bas sheber kóz qyryn salsa, qaq jarylǵan eldiń ortasynda han­shaıymnyń kózin kólegeıleı qa­rap turǵanyn kóredi.

Denesi dir etkendeı bolǵan Hasan Ázızdiń qolyndaǵy qysh jerge sýsyp túsip ketken eken deıdi. Sulý hanshaıymnyń kóz almaı qaraǵan janarynan taısaldy ma, joq álde qos qyshty qolynan túsirip, syndyryp alǵanyna namystandy ma – sol kúıi úlken kúmbezdiń qos qyshy qalanbaı qalǵan desedi.Qara shal ornynan qozǵalyp, ilgeri júrdi. Baspaldaqpen bıiktep kelemiz.

Tastan órilgen myń baspal­daq… Baspaldaqtar bizdi saǵa­nanyń tóbesine kóterdi. Kók kúmbezdi ǵımarattyń jaı­paq tóbesinen aınalanyń bá­ri alaqandaǵydaı kórinedi. Qa­rataý jaqtan esken samalǵa keý­de kere tynystadyq. Qara shal tolqyp tur. Sosyn bas kúm­bezge qaraı aıańdady.

– Saǵananyń qurylysy bitke­nine rızashylyq bildirgen han­shaıym bas sheberdi bir­neshe kómekshisimen qonaqqa shaqy­rady. Qonaqasy ústin­de Hasan ustadan úı-jaıyn suraıdy. Adal da aq kóńil usta alystaǵy elin­de jubaıynyń qalǵanyn jasyrmaıdy. Artynsha hanshaıym dastarqanǵa eki jumyrtqa aldyrtyp, Hasan ustanyń aldyna qoıady. Biri boıalǵan eken.

Ekeýinen de aýyz tııýin óti­ne­di. Eki jumyrtqany asyq­paı arshyp dámin kórgen ustaǵa «qalaı eken?», dep hanshaıym saýal tas­taıdy. Dáminiń birdeı ekenin bildirgen sátte, osy jaýapty kútken ol, «kórdińiz be, ózińizdiń súıikti jaryńyzdan artyq eshkim joq», deıdi. Astar­ly áńgimeni birden uqqan has sheber Aqsaq Temirdiń qa­ha­rynan qaımyǵyp, sol túni kó­mekshilerimen eline qashyp ketken desedi…

Qara shal únsiz oıǵa shomdy. Bunyń bárine – tóbemizden shaqyraıǵan kúıi dóńgelengen kún kýá, kún astynda kóz jaýyn alǵan kógildir kúmbez kýá, al, alǵashqy irgetasty qalaǵan­da sulýlyqqa yntyqqan bas sheber­diń kóńilindegi sezimdi ǵajaıyp ǵımarattyń árbir qalanǵan qysh, aıshyqtalǵan órnegimen jetkizýdi armandaǵan Hasan ustanyń tas­tan órgen baspaldaǵy myń birge jet­pegeni nesi?

 Bálkim, kesene turǵyzǵan alǵash­qy kúnnen ózi berilip tyń­daǵan «Myń bir túnniń» áserli yrǵaǵyn kóz aldyna ákelip, júrekti terbetken tolqyndy kúıdiń jetegimen oıyndaǵy armanyn qolǵa qondyra almaı ketti, kim bilgen?!

Myń baspaldaq – erekshe syrdy ishine búkkendeı sazara shań basqan tas órim baspaldaq.

Saparbaı PARMANQUL, «Egemen Qazaqstan»

Túrkistan