Uly Dalaǵa – ultjandy urpaq

Sondyqtan «El bolamyn deseń besigińdi túze» degen uly jazýshy M.Áýezov aıtqan ǵıbratty eske ala otyryp, rýhanı jańǵyrǵan jańashyl urpaq qana elimizdiń erteńi, ultymyzdyń bolashaǵy bolatyndyǵyn eskergenimiz jón. Qazirgi bizdiń mektepterimizde oqýshyny bilimine qaraı baǵalap, onyń tártip, tárbıesine asa kóńil bóline bermeıdi. Sonymen qatar joǵary synyp oqýshylarynyń muǵalimdi tyńdamaýy, oǵan qarsy sóıleýi, syılamaýy kóbeıip barady. Bul, árıne muǵalim tájirıbesiniń azdyǵynan emes, ıaǵnı oqýshy sanasynyń tómendiginen jáne rýhanı tárbıeniń jetispeýshiliginen. Mine, osylaısha shákirt aldynda ustaz bedeliniń tómendep ketkendigin kóremiz. Osy tusta uly aqynymyz M.Jumabaevtyń «Alashta tór kimdiki dese, muǵalimdiki der edim» degen sózi eriksiz eske túsedi. Árıne muǵalim mártebesi óte joǵary bolýy kerek. Bolashaq prezıdent te, mınıstr de, qaısybir tulǵalar bolsyn muǵalimniń tálim-tárbıesinen, dáris-biliminen nár alyp baryp, jańa ómirge qanat qaǵady. Qazirgi qoǵamda osy máseleni de shuǵyl qolǵa alyp, báriniń sheshimin tabatyn rýhanı dúnıeniń qaınar kózin ashýymyz kerek dep oılaımyn. Osy oraıda ál-Farabı ǵulamanyń «Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe berý kerek, tárbıesiz berilgen bilim adamzattyń qas jaýy, ol keleshekte onyń ómirine apat ákeledi» degen sózin eskergenimiz jón.

Ulttyq rýhty, til men dildi kúsheıtýdiń joly bastaýysh mekteptegi oqý josparyn meılinshe durys qalyptastyra bilýimizde. Álemdik tájirıbege súıensek, japondyqtar bastaýysh mektepti «ana mektebi, ult besigi» dep ataıdy. Olardyń 6 jyldyq bastaýysh mektebinde óz ultynyń tili men dilin bo­ıyna sińirip, tek ana tilinde ǵana oqytady. О́ıtkeni keıin qaı tilde oqysa da «uıada ne kórse, ushqanda sony iletindigine» bekem senedi. 6 jastan bastap 6 jyldyq bastaýysh mektepte oqyǵan japondyq balanyń jasy on ekige kelgende ońy men solyn tanyp, ulttyq qundylyqtaryn boıyna jıǵan, ulttyq sanasy tolyq qalyptasqan bolyp shyǵady. Mine, bul bizdiń ata-babalarymyzdyń «on úshte otaý ıesi» degen ulttyq sanasymen sáıkes edi. Árıne bul ata-babalarymyzdyń on úsh jasqa deıin balalaryna ońy men solyn tanytyp, ulttyq qundylyqtaryn boıyna sińirip, ózindik jaýapkershiligi qalyptasqan, bolashaq ómirge qadam jasaýǵa daıyn azamat tárbıelep kelgendigin tanytady emes pe? Endeshe bizdiń danyshpan ata-babalarymyzdyń ómirlik qaǵıdasy japonnyń osy zamanǵy ozyq úlgilerine para-par deýge bolady.

Elimizde erteńgi óskeleń urpaqqa, ulttyq sana men ulttyq tárbıege tereń mán beretin «Rýhanııat» pánin engizý qajet dep oılaımyn. Bul rýhanı jańǵyryp jatqan jańashyl kezeńde ósip kele jatqan jas býyndy ulttyq qundylyqtardy tanýǵa, durys dúnıetanym qalyptastyrýǵa, ulttyq turǵydaǵy tálim men tárbıege baýlıtyn, mán-maǵynasy zor, pikir alýandyǵyna jol ashatyn rýhanı dúnıe bolmaq. Munda balanyń oılaý qabiletiniń damýyna, óz oıyn erkin aıta bilýge, qoǵamdyq durys kózqaras qalyptastyra otyryp, óz boıyndaǵy kemshilikti joıýyna, jaqsy qasıetti damytýǵa jeteleıdi. Jalpy alǵanda, sanasyn ósirip, ózin-ózi tanýǵa kómektesedi. Oqýshyny ylǵı bir saryndy oqyta bermeı, onyń oılaý qabiletin arttyryp, ynta-jigerin oıatatyn, burynǵylarǵa, tipti uqsamaıtyn, kitaptyń jattandy sózin emes, óziniń oı-pikirin bildirýi rýhanı pán bolmaq. «Rýhanııat» pánindegi berilgen ár taqyrypty aqıqatyn ashyp, shyndyǵyn shymyr dáleldeı otyryp oqytýymyz kerek. Sonymen qatar ultymyzdyń rýhanı qundylyqtaryn urpaq boıyna sińirý úshin mádenı tárbıe (mádenıettaný) pánin de bas­taýysh synyptarǵa engizgen jón. Bul ulttyq tilin, dinin, dilin, quqyǵyn, dástúrin, ádebin tanyp ósýge, ári syılaýǵa úıretedi. Mine, biz osyndaı rýhanı tanym arqyly ǵana otanshyldyq rýhtaǵy, rýhy bıik ultjandy urpaq tárbıeleı alamyz.

Elbasymyz «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­la­masynda «Básekelik qabilet degenimiz – ulttyń aımaqtyq nemese jahandyq naryqta baǵasy, ıá bolmasa sapasy jóninen ózgelerden utymdy dúnıe usyna alýy. Bul materıaldyq ónim ǵana emes, sonymen birge bilim, qyzmet, zııatkerlik ónim nemese sapaly eńbek resýrs­tary bolýy múmkin» dep atap ótkendeı, aımaqtyq nemese jahandyq naryq bolsyn básekelestike tótep bere alatyn ulttyq qundylyǵy zor bilim men tárbıe júıesindegi birden-bir rýhanı dúnıe bolary sózsiz. «Bilimmen biliktiligińdi kórsetesiń, tárbıemen tektiligińdi tanytasyń» dep óte oryndy aıtylǵan. О́rkenıetti el bolamyz desek, qoǵamdaǵy bolyp jatqan keleńsizdikterge toıtarys berýimiz kerek. Atap aıtatyn bolsaq, sybaılas jemqorlyq, kisi aqysyn jeý, tas­tandy bala, ata-anany syılamaý, muǵalimdi syılamaý, qarttar úıine ótkizý, ózge dinderge kirý degen sııaqty keleńsiz jaıttar bizdiń qoǵam azamattarynyń jan dúnıesiniń rýhanı jutań ekendigin kórsetip otyr. Abaı atamyzdyń «Ar men uıat oılamaı tánin asyrap, erteńi joq búgin­ge bolǵan qumar» degenindeı, ulttyń erteńin, urpaqtyń bolashaǵyn oılaıtyn azamattarymyz azaıyp bara jatqandaı. Árıne bilimmen bıik belesterdi baǵyndyrýǵa bolady, biraq ultjandylyq, otansúıgishtik, kishipeıildilik, meıirimdilik tálim-tárbıemen kelse kerek.

«Rýhanııat» pánin orta mektepterdiń 6-7-synyptarynyń oqý josparyna engizý qajet. Sonymen qatar 10-11-synyp oqýshy­laryna «Abaıtaný» pánin engizsek óte oryndy bolar dep oılaımyn. «Abaıtaný» páni dúnıetanymy durys qalyptasqan árbir azamatty qazaqtyń fılosofııasyna, psıhologııasyna tereń boılatpaq.

«Rýhanııat» rýhanı jańǵyrý aıasynda oqýlyq quralyna engen asa mańyzdy ulttyq qundylyq bolary sózsiz. О́ıtkeni ony «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyndaǵy alty baǵytty da qamtıtyn, úlken rýhanı dúnıe desek qatelespeımiz. Ulttyq jańǵyrý barysynda, ulttyq sana-sezimniń kókjıegin keńeıtip qana qoımaı, ony belgili dárejede aıshyqtaı túseri anyq. Ulttyq qundylyqtarymyzdy saqtaı otyryp, básekege qabiletti, jahandyq jáne aımaqtyq naryqta oqý pániniń ozyq úlgisin jasamaqpyz. Qasań qaǵıdalar men kertartpa uǵymdardy janyshtap, ulttyq qasıetterimizdi jańǵyrtpaq. Ysyrapshyldyq pen nemquraıdylyqqa jol bermeı, kerisinshe, ustamdylyq pen qanaǵatshyldyqqa, qarapaıymdylyq pen únemshildikke tárbıeleıtin taǵylymy mol dúnıe. Ulttyq biregeılikti saqtaý barysynda da ulttyq bolmysty ashyp, mádenıetimiz ben salt-sanamyzdy jańǵyrtýdyń jańa bir úlgisinde damıtyn bolmaqpyz. Bilimniń saltanat qurǵan jańa dáýirinde, bilim salasyna tyń ıdeıalar men jańa baǵyt-baǵdarlar engizýdiń ózi ulttyń jańasha órleý sıpatyn kórsetedi. Elimizdiń XXI ǵasyrdaǵy evolıýsııalyq damýy ultymyzdyń órlep ósýine, ozyq elderdiń kóleńkesinde qalyp qoımaı, solardan qalyspaı órkendeýimizge jol ashatynymyz aıryqsha mańyzǵa ıe. Osyn­daı bilimniń aıasynda ózgelerden tájir­ı­be ǵana alyp qoımaı, olardyń eń ozyq jetis­tikterinen úlgi ala otyryp, rýhanı qasıetke baı, ulttyq qundylyqqa tereń boılaıtyn, zerdeniń ashyqtyǵyn kórsetetin, sananyń keńip kemeldenýine alyp keletin, keleshektiń kemel damýyna, abyroıy asqaqtaǵan el bolýǵa birden-bir kúsh-jiger beretin rýhanı dúnıe «Rýhanııat» páni bolmaq.

Rýhanı jańǵyrý aıasyndaǵy jasalyp jat­qan qandaı da bir is-sharalar bolsyn, zııat­ker­lik ónim, aǵartýshylyq materıaldar bolsyn ár azamatqa rýhanı nár berip, rýhyn kóterip jigerlendire túsýi kerek dep oılaımyn. Árbir azamat rýhanı túlep, rýhanı sýsyndap, sanasyna tereń oı salyp, jan dúnıesin jańǵyrtyp otyratyn qundylyǵy zor rýhanı dúnıeler qajet. Rýhanı jańǵyrý árbir qazaq azamaty úshin paryz dep bilemin. Solaı sezingende ǵana, biz bolashaq urpaq boıyna rýhanı jańǵyrýdyń dánin sebe alamyz. Sol dánnen ósken urpaq qana rýhanı baı, rýhy bıik, ultjandy, patrıot azamattar bolatyndyǵyna kámil senemin. Ultyń ulylyǵyn aıshyqtaıtyn onyń tarıhy men mádenıeti, óneri men erligi desek, ol da osy uǵym men qasıettiń tereńinde rýhanı dú­nıe­den sýsyndap nár alyp jatqandyǵyn aıt­paı-aq moıyndaımyz. Endeshe «adam rýhanı baı bolmaı, materıaldyq baılyqpen tolyq baqytty bola almaıdy» degen qaǵıdany esker­genimiz jón. «Rýhanııat» páni bizdiń qoǵamǵa aýadaı qajet rýhanı dúnıe bolary sózsiz, aǵaıyn!

Nurjan BEKSULTANOV,

«Ejelgi Taraz eskertkishteri» tarıhı-mádenı qoryq mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri