Ekonomıkalyq ósim – el ıgiligi

Ekonomıkadaǵy turaqty ósim áleýmettik salaǵa da yqpalyn tıgizgeni baıqalady. Máselen, ótken jyldyń alǵashqy 9 aıynda jaldamaly jumyskerler sany 53,1 myń adamǵa artyp, bas-aıaǵy 6,4 mıllıon adamǵa jetipti. Sonyń arqasynda jumyssyzdyq deńgeıi 5 paıyzdyq kórsetkishten kóterilgen joq. Ekonomıkalyq ósimge serpin bergen basty salalar qandaı? Oǵan qandaı faktorlar yqpal etti? Osy tektes saýaldarǵa qatysty sarapshylardyń pikirin usynǵandy jón kórdik. 

Álemdegi oń ózgerister ıgi yqpalyn tıgizdi

Qýanysh BEISENǴAZIN, Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty Makroekonomıkalyq zertteýler ortalyǵy dırektorynyń orynbasary:

– 2017 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha, elimizdegi jalpy ishki ónim kólemi 4 paıyzǵa ósti. 4 paıyzdyń jarty­synan kóbin shıkizat óndirisi men óńdeý ónerkásibi qamtamasyz etti. О́t­ken jyldyń qyrkúıek aıynda «Qasha­ǵan» kenishiniń ıgerile bastaǵany óndiristiń ósýine yqpal etken mańyzdy faktorlardyń biri bolǵany baıqalady. Naýryz aıynda «Qashaǵannan» ónim alý kólemi joǵary kórsetkishke jetkeni belgili, ekonomıkanyń ósýine bul birshama serpin berdi.

Munaı óńdeý ónerkásibi men metallýrgııa salasy da qarqyndy túrde damyp keledi. Osy aıtylǵan úsh sektor búginde búkil óndiristiń 80 paıyzyn qamtamasyz etip otyr. Saýda-sattyq pen kólik salasy da ekonomıkalyq ósimge negiz bolǵanyn atap ótý kerek. El ekonomıkasynyń ósi­min­degi aýyl sharýashylyǵy men qurylys salasynyń úlesi 10 paıyz shamasynda.

Jalpy, ekonomıkanyń ahýalyn usy­nys pen suranys turǵysynan qarastyrýǵa bolady. Oǵan úı sharýashylyqtary, memleket, bıznes jáne syrtqy álem syndy tórt agent qatysady. Osy tórteýiniń de alatyn orny zor. О́tken jyly oǵan syrtqy álemniń qosqan úlesi erekshe. Eksporttyń úlesinen ımporttyń kólemin alyp tastaǵanda qalatyn kórsetkish taza eksport sanalady desek, taza eksporttyń róli zor. Ásirese, Qazaqstan sııaqty munaı-gaz ónerkásibi damyǵan el úshin. О́tken jyldyń qazan aıynan bastap munaıdyń baǵasy 60 dollardan asty, jyl boıy 50 dollardan joǵary bolyp turdy. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 23 paıyzǵa ósti. Sonyń arqasynda otandyq munaı ónerkásibi birshama damydy, oǵan qosa shıkizat eksportynda jaqsy kórsetkishter tirkeldi.

Investısııalyq kapıtal da aıtar­lyqtaı óskenin baıqaýǵa bolady. Oǵan qatysty jyldyń tolyq qory­tyn­dysy ázirge joq, qazan aıyndaǵy derekke súıensek 5,7 paıyzǵa ósipti. 2016 jyldyń osy kezeńinde ol 4,7 paıyz­ǵa ósken edi, demek, ilgerileý bar. Kásip­kerlik sek­tor­daǵy oń ózgerister men tu­raq­­ty­lyqtyń arqasynda 9 aı ishinde Qa­zaq­­stanǵa 15,7 mıllıard dollar ınvestısııa tar­tylǵanyn jetistik dep baǵalaǵan jón.

Saýda salasyndaǵy ósim birinshi kezekte nesıelendirý jumystarynyń jolǵa qoıyl­ǵanymen baılanysty. 2015-2016 jyldary nesıe berý toqyrap qalsa, ótken jyldyń naýryz aıynan bastap nesıelendirý qarqyn alǵanyn kórdik. Sonyń arqasynda saýda-sattyq kólemi de ulǵaıdy.

Saýda sektory azyq-túliktik jáne azyq-túliktik emes dep bólinetini belgili. Bir aıta keterligi, saýda sektorynda azyq-túliktiń úlesi ekinshisimen salystyrǵanda artyq eken. Bul negizi onsha durys úderis emes. Sebebi bul halyqtyń aqshasynyń kópshiligi azyq-túlikke jumsalyp jatyr degen sóz. Oǵan kerisinshe, azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlardy satý-satyp alý úlesi azaıyp bara jatqany baıqalady.

Ekonomıkalyq ósimge syrtqy prosesterdiń tıgizgen yqpaly aıqyn sezildi. Atap aıtar bolsaq, Reseı reses­sııa­dan shyqty, Qytaı 2017 jyly jos­par­daǵy 5 paıyzdyq ósimniń ornyna 5,7-5,7 paıyzdyq nátıje kórsetti. Osy fak­torlar bizdiń ekonomıkamyzǵa da oń yqpalyn tıgizdi. Qazir dúnıejúzi boıynsha ınvestısııalyq aǵymdar qaıta jandanyp, onyń kólemi ulǵaıýda. Biz vakýýmde ómir súrip jatqan el emespiz, jahandyq ekonomıkanyń quramdas bóligi bolǵandyqtan Reseı, Qytaı elderindegi, Eýropadaǵy oń ahýaldar bizge de jaǵymdy áserin tıgizip jatyr.

Syrtqy saýda kólemi ulǵaıdy

Nurlan QULBATYROV, «Saýda saıasatyn damytý ortalyǵy» AQ bas dırektorynyń orynbasary:

– Qazaqstannyń syrtqy saýdasynyń kólemi 2017 jyldyń 11 aıyndaǵy kórsetkishke súıensek 69,5 mlrd dollarǵa jýyqtady. Bul aldyńǵy jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 25,1 paıyzǵa artyq kórsetkish. Iаǵnı ótken jyly eksport 31 paıyzǵa, ımport 15 paıyzǵa ósken.

Jalpy, Qazaqstannyń syrtqy saý­dadaǵy basty áriptesterine Reseı, Qytaı, Italııa, Nıderland, Fransııa, Shveısarııa, О́zbekstan, Germanııa, Túrkııa, Ispanııa syndy memleketter jatady. Kórshiles Reseı jáne Qytaı ekonomıkalarymen qarym-qatynas myqty damyǵany belgili. Osy on memlekettiń ishinde sońǵy ýaqytta О́zbekstanmen aradaǵy saýda qatynastary keńigenin erekshe atap ótýge bolady. О́tken jyly О́zbekstanmen ózara saýda-sattyqta eksporttyń úlesi 30 paıyzǵa ulǵaısa, ımport kólemi 27 paıyzǵa jýyq kóbeıipti.

2017 jyly júzege asqan iri saýda-eko­no­mı­kalyq qarym-qatynastar aıasyndaǵy oqıǵalardyń qatarynda Qazaqstan men Qyrǵyzstan úkimetteriniń arasyndaǵy «Jol kartasyn» atap ótýge bolady. Eki el arasyndaǵy shekaradaǵy fıskaldyq-ákimshiliktendirýge, vete­rı­narlyq, sa­nı­tar­lyq-epıdemıologııalyq baqy­laý­larǵa baılanysty máselelerdiń barlyǵy ekijaqty sheshimin tapqany belgili.

Syrtqy saýda aınalymyna toqtal­ǵanda elimizdiń tranzıttik áleýeti týraly aıtyp ótken jón. Máselen, «Batys Eý­ropa – Batys Qytaı» tranzıttik kólik dá­li­zi nátıje bere bastady, ıaǵnı tran­zıt­tik tasy­mal kólemi birshama ulǵaıdy. Aq­taý teńiz porty, «Qorǵas» qurlyq porty ar­qy­­ly konteınerlik tasymal kólemi artty.

2017 jyldyń taǵy bir úlken jetis­tikteriniń biri – Qazaqstan Respýb­lı­­ka­synyń aıasynda, Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq aıasynda jańa Keden kodek­siniń bıylǵy jyldyń basynan kúshine enýi. Sonyń arqasynda «bir tereze» qaǵı­dasy boıynsha kórsetiletin kedendik qyz­metter qatary artty. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memlekettermen aradaǵy taýar aınalymynda oń ózgerister bar.

 О́tken jyly Úkimette qabyldanǵan «Ulttyq ınvestısııalyq strategııa» jáne «Ulttyq eksporttyq strategııa» da bir-birin tolyqtyratyn, elimizdiń eksporttyq áleýetin arttyratyn, birinshi kezekte kórshiles eldermen qarym-qatynasty keńeıtýge yqpal etetin mańyzdy qujat boldy. Bul strategııalar jańa naryqtarǵa shyǵýǵa da áserin tıgizýge tıis.

Daıyndaǵan

Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»