Beken Ybyraıym. Vırtýaldy keńistik tutqyny nemese urpaqty óz diline qalaı qaıtaramyz?

Bizdegi balalar poezııasynyń eń negizgi kemshiligi – osy shartqa tolyq jaýap bere almaýynda. Aıtalyq, 2, 3, 4, 5 jastaǵy balalardyń uǵymynda, kórkemdik qabyldaýynda ózgeshelikter bary sheksiz. Alaıda balalarǵa usynylǵan bir óleńniń ózinde ár jastaǵylarǵa arnalǵan joldar, shýmaqtar retsiz aralasyp, josyqsyz jarysyp júredi. Sonyń saldarynan naqty kimge arnalǵany buldyr dúnıeler eresektiń kózimen qaraǵanda, jap-jatyq, mazmuny qajet, ıdeıasy aıqyn kóringenimen, baldyrǵanǵa qyzyqsyz, kúldibadamǵa aınalady.

Balalardyń aıtýyna ońaı, tilge jeńil bolmasa, jattalmaıdy. Al jattaý úshin oına­qy­lyǵymen, sýrettiligimen, áýezdiligimen qyzyq­tyrý qajet. Qyzyqtyrý kórkemdigine tikeleı qatysty. Álbette, «balalar jazýshysy bolyp týý kerek». Eresekterge arnalǵan ádebıetpen salys­tyrǵanda, balalar ádebıetiniń janrlarynda ózin­dik jańalyqtar da bar. 

Sóz arasynda aıta keteıin, kezinde balalarǵa arnalǵan shyǵarmalar úshin jarııalanǵan, sony­men birge jalpy ádebıetke arnalǵan konkýrs­tarǵa qazylar alqasyna múshelikke álde­neshe ret shaqyryldym. Konkýrsqa qatysqan shyǵarmalardy oqı bastaǵanda-aq, avtorlar nemese olar úshin basqalar telefon shala bastaıdy. Olardyń sózin jerge tastaı almaımyn, biraq sonyń saldarynan basqa shyǵarmaǵa obal jasaýym múmkin. Sol sebepti telefon soǵylsa, únemi bas tartamyn. Kózim jetkeni – báıge alýǵa nemese bas júlde, birinshi júldeni alýǵa laıyqsyz týyndylardyń «úzdik» atalýy, naǵyz úzdiktiń ilýde bir ushyrasatyny. Sońǵy birneshe jyl (buryn da solaı bolǵan kezder az emes) boıy kimniń qalaı «ozyp» shyqqanyn estip-bilip otyrmyz. 

Ras, ozyq shyǵarmalar kúnde nemese jylda dúnıe­ge kele bermeıdi. Onyń ústine, ásirese, bóbek­terge, baldyrǵandarǵa arnalǵan týyndylar jazý – qıynnyń-qıyny. Qandaı qyzyq, «myqty» shyǵarma bolsa da, baldyrǵandy 1-2 mınýt­tan artyq «ustap» turý múmkin emes. Kúshtep, qorqytyp nazaryn aýdarsa da, sana­syna sińbeı, syrǵanap kete beredi. San­syz salbókse sanamaqtar, eleń etkizbeıtin, shubaty­lyp bit­peıtin óleń-álippeler, qurǵaq ýaǵyz, qyzyq­syz, oıtanys, kóztanys sátter yǵyr qylady. Solardy qaraıtyn, qadaǵalaıtyn, tym qurysa bir aýyz lám deıtin, balalar basylymdarynda ne jarııalanyp jatqanyn baıyptap, túsinip taldaı alatyn syn joq.

Bul oraıda ádebıetimizdiń daryndy tulǵala­ry­nyń balalarǵa arnap, shyǵarmalar jazý tájirı­besi eske túsedi. Kezinde M.Áýezov, M.Dýla­tov, B.Maılın, S.Muqanov, S.Dónentaev, t.b. odan keıin Á.Tájibaev, A.Toqmaǵambetov, Ǵ.Ormanov, Q.Amanjolov, t.b. olarǵa ilese, Q.Myrzalıev, T.Moldaǵalıev, M.Maqataev, t.b. jetkin­shekter, baldyrǵandar úshin qalam tartqany málim. Bálkim, munyń bir sebebi, ásirese, balalarǵa laıyqty óleń, áńgimelerdiń múldem jetkiliksiz ekenin bilip nazar aýdarǵandyqtan shyǵar.

Balalar ádebıeti – memlekettik ıdeologııa­ny, otanshyldyq rýhty qalyptastyrýdyń, nyǵaıtý­dyń eń qajetti, eń alǵashqy baspaldaǵy. Balanyń dili qalaı qalyptassa, ult, halyq bolashaqta belgili bir dárejede solaı beıimdeletini dúnıe­júzilik tarıhı tájirıbede dáleldengen. Máselen, japondyq ǵajaıyp otanshyldyqtyń bastaýy – balanyń rýhyna pármendi áser etý tıimdiliginde. Olarda on jasqa deıin tek óz tilinde oqytady. On jastan keıin ǵana, onda da mektepte emes, mektepten tys, ár ata-ana óziniń nemese balasynyń qalaýymen ózge tildi nemese tilderdi oqytady. On jasqa deıin balanyń, sol arqyly ulttyń – halyqtyń dili qalyptasady. О́kinishtisi, osy másele, osy shyndyq bizde aıryqsha eskerilip, negizgi shamshyraqqa aınalmaýy sebepti balalar ádebıetine jetkilikti kóńil bólinbeıdi. Ár kezde talap nyshandary kóringenimen, naýqandyq, ýaqytsha sharalar shańynda qalyp qoıady. 

Sonymen birge Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bul máselege áli kúnge tıisinshe nazar aýdarmaı keledi. Balalar ádebıeti janrlaryn, tarıhı kezeńderin, kórkemdik qubylystaryn, poetıkasyn, jalpy sheberlik sıpattaryn saralaǵan zertteýler joqqa tán. Barmaq basty, kóz qystymen áldeqalaı shyǵyp qalǵan oqý quraldarynan azdap maǵlumatymyz bar. Biraq, ol – bólek áńgimeniń arqaýy. 

Balalar ádebıetiniń múldem óship qalmaı, ómir súrýine múmkindiginshe úles qosyp otyrǵan – balalar basylymdary. Olardyń ishinde eń laıyqtysy, eń tartymdysy – «Baldyrǵan» jýrnaly. Bul jýrnal bolmasa, balalarǵa ne usy­narymyzdy bilmeı, daǵdaryp qalar edik. Alaıda jýrnalǵa materıaldyq qoldaý baıqa­ýymyzsha, kóńil kónshitpeıdi. Daryndy aqyn-jazý­shylardy jan-jaqty yntalandyrmaıynsha, sol basylymdarǵa atsalysatyn qalamgerler qashanda jetpeıdi.

Bul oraıda, balalar dramatýrgııasy týraly da aıta ketsek, avtorlardyń jetpeıtinin taǵy da amalsyz eske alasyz. Bir kezde I.Jansúgirovten bastap, basqa da biraz belgili qalamgerler pesalar jazǵanymen, sahnada turaqtap qala almady. Búginde tájirıbeli, belgili dramatýrgterimizdiń balalarǵa arnalǵan pesalar jazbaýynyń ózindik sebepteri baryn bilemiz. Endeshe memlekettik deńgeıde jyl saıyn nemese jyl aralatyp, balalar ádebıetiniń barlyq janrlaryn, jas ereksheligin eskeretin konkýrstar ótkizý – ýaqyt talaby. 

Bul talap údesinen shyǵa almasaq, baldyrǵan­darymyz basqalardyń jeteginde ketedi. Máselen, «Masha men aıý», «Fıksıkı» sekildi mýltfılm­der serııasyn kúnde telefon, planshet arqyly ınternetten kórip, tamaq ishýdi umytatyn baldyrǵandardyń betin ádebıetke burý óte qıyn. Vırtýaldy keńistik balalardyń sanasyna, kórkemdik qabyldaýyna orasan zor áser etip otyr. О́tken ǵasyrdyń ortasynan asqanda-aq, japondar «teledıdardyń aldynda ósken urpaqta japondyq sezim, otanshyldyq rýh qalaı bolady?» dep memlekettik deńgeıde másele kótergen. Al biz úndemeımiz, sóıtip búgingi tirshiligimizdi, bolashaǵymyzdy basqalardyń tizginine berip, bótenniń aýzyna qarap otyrmyz. Reseıde «Masha men aıý» mýltfılmi «balalarǵa zııan, zııan emes» degen eki udaı pikir talasy júrip, aqyry keıingisine toqtaldy. Vırtýaldy keńistik ózge bir eldiń, ulttyń qundylyqtaryn, tirshiligin tanytatyn, sol arqyly sanaǵa ornyqtyratynyn, sol arqyly ózine tartyp beıimdeıtinin, óz ata-anasynan, Otanynan alystatýǵa kúsh salatynyn búgingi álemdik tájirıbe ábden dáleldep berdi.

Iýtýbtan (YouTube), Gýgldan (Google), Iаndeksten (Yandex) shyqpaıtyn balalardy óz jerimizde otyryp, óz eline «qaıtarý» kún tártibindegi kókeıtesti máselege aınaldy. Tyǵy­ryq­tan shyǵý joldaryn izdeý – memlekettiń min­deti, ár qalamgerdiń azamattyq paryzy. Aıdyń, kúnniń amanynda kózimizdi jumyp alyp, balalarymyzdy vırtýaldy keńistiktiń tutqynyna jibermeı, jarqyn, shyn ómirdiń jaısań, jalyndy azamaty bolyp ósýine bar kúsh-jigerdi jumsamasaq, kúnderdiń kúninde barmaǵymyzdy tistep, ókinishten ózegimiz órtenbesine kim kepil?!

Beken YBYRAIYM, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti janyndaǵy «Avtorlyq aýyzsha ádebıet» ǵylymı ortalyǵynyń dırektory