Baıypty saıasat – baıandy bolashaq kepili

Táýelsizdikti jarııalaǵannan keıin Syrtqy ister mınıstrliginde eńbek etken bizder Qazaqstan men AQSh-tyń arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanys ornatýdyń basy-qasynda júrdik. Ol kezde Syrtqy ister mınıstriniń min­detin atqarýshy bolyp jumys isteı­tin­min. Alǵash bolyp Qazaqstanda óz elshiligin ashqan Amerıka bolyp taby­lady. Qazaqstannyń Ortalyq Azııa óńi­­rindegi áleýeti men onyń kemel kele­she­­gine kóz tikken AQSh bıligi burynǵy KSRO quramynan shyqqan táýel­siz mem­leketterdiń ishinen birinshi bolyp Almaty qalasynda óz elshiligin resmı túrde ashty. Biz dıplomat retinde osyǵan tikeleı atsalystyq.

Áli esimde, 1992 jyly shilde aıyn­da S.Seıfýllın dańǵylynda bir qabatty ǵımaratta birinshi ret qazaq jerinde shet memlekettiń dıplo­ma­tııalyq mıssııasy resmı ashyldy. Shetelderdiń bizdiń táýelsizdigimizdi «de-ıýre» qaǵaz júzinde emes, «de-fakto» moıyndap, elshiligin ashýy úlken saıası halyqaralyq oqıǵa boldy. Qazaqstan Úkimeti tarapynan Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary O.Soskoves jáne Syrtqy ister mınıstriniń mindetin atqa­rý­shy – men qatystym. Bul úlken sharada basqa da Úkimet músheleri, depýtattar, qoǵamdyq uıymdar, baspasóz ókilderi boldy. Amerıka dıplomatııalyq mıssııasy basshysymen birge elshiliktiń aldynda AQSh-tyń týyn qazaq jerinde kótergende memleketimiz qaıta qalpyna kelgenin sezinip, qýanyshym qoınyma syımady. Sebebi mundaı tarıhı oqıǵa qaıtalanbaıdy, resmı túrde elshilik bir ret qana ashylady.

Al endi Elbasymyzdyń Ortalyq Azııanyń baýyrlas halyqtaryn tatý­lastyryp, ultaralyq tatýlyqty ny­ǵaı­tý baǵytyndaǵy jumystary álem­dik saıa­sat sahnasynda joǵary baǵalanady. Munyń bári de Nursultan Ábishulynyń alysqa kóz tigip, sarabdal saıasat ustana alatyn qasıetiniń aıqyn kórinisi. Bul sózimizge mynadaı derekter aıqyn dálel bola alady. Qazaqstan halyqaralyq quqyq negizinde Birikken Ulttar Uıymy­nyń Jarǵysy boıynsha álemdik arenada beıbitshilikti qoldaıtyn ári qorǵaı­tyn baǵyt ustanady. Osy arada N.Nazarbaevtyń halyqaralyq sheń­berde batyl bastamalar kóterip, Azııa­da­ǵy ózara yqpaldastyq jáne senim shara­lary keńesiniń qurylýy men onyń jumys isteýine tikeleı bastamashy bolǵanyn erekshe atap kórsetkim kele­di. Sondaı-aq resmı Qazaqstan 1947 jyl­ǵy 29 qarashadaǵy BUU Bas Assam­bleıa­synyń sheshimi negizinde Pales­tı­na memleketin moıyndaý jónin­degi usta­nymyn aıqyndady. Taıaý Shyǵys­taǵy tynyshtyq pen beıbitshilik bizdiń elge qajet. Bul jerdegi kóregendik te Memleket basshysynyń enshisine tıesili. Taýly Qarabaqtaǵy armıan-ázerbaıjan arasyndaǵy daýly máseleniń túıinin tarqatý isinde de Elbasymyz tikeleı ki­risti, tara­p­tardyń soǵysty toqtatýyna eleýli úles qosty. Bul jerde Ázerbaıjan eli ıs­­lamdyq dinı ustanym men túrkilik te­gi­miz jaǵynan bizge jaqyn el. Al Arme­nııa­­ny bizge KSRO kezindegi odaqtas res­­pýb­lıka retindegi baılanys­tarymyz ja­­qyndatady. 

Sol sekildi, aıryqsha atap ótýge turar­lyq taǵy bir eleýli oqıǵa TMD-nyń qurylýy men oǵan múshe-mem­le­ketter sanynyń artýy edi. 1991 jyl­­dyń 21 jel­toqsanynda Almaty qala­­synda Táýel­siz Memleketter Dos­tastyǵyna qatys­ty kelisimderge qol qoıyldy. Munyń aldynda Keńes Oda­ǵy­nyń quramynda bolǵan Baltyq jaǵa­laýynda ornalasqan úsh memleket «bizge Keńes Odaǵy da, TMD da kerek emes. Biz eýropalyq elder­diń sanatyndamyz» dep ashyq málimdeme jasa­ǵan edi. Endi qalǵan 12 eldiń ózara yn­ty­­maǵyn saqtaıtyn uıymdy qurý máse­lesi Almatyda óz sheshimin tapty. Onyń aldynda ǵana sol jyldyń 8 jel­toqsanynda KSRO-ny taratyp, TMD qurýǵa yntaly úsh memleket – Bela­rýs, Reseı jáne Ýkraına basshy­sy óz­a­ra kelisimge kelgen bolatyn. Iаǵnı Ke­ńes Odaǵy ydyraǵannan keıingi el­der­diń basshylaryn Almatyda bir ústel­­diń basyna jınap, olardyń TMD-ǵa múshelikke ótýine erekshe jaǵ­daı jasa­ǵan Nursultan Ábishuly edi. 

Bul jerde talqylanǵan negizgi taqy­ryp­tyń biri – memleket basshy­larynyń óz erikterimen Keńes Odaǵyn taratý má­selesi men onyń ornyna quqyqtyq shart­tar men bostandyǵymyz saqtalǵan ba­lamaly uıymǵa kirý jaıy boldy. Árıne, basqosýda memleketter arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynastar ornatý men sol ýaqyttaǵy shekaralardy moıyndaý, ózara saýda-sattyq pen barys-kelistiń jaı-japsary syndy máselelerdi jan-jaqty qarap, taraptar bir kelisimge kelgeni belgili. Mine, osyndaı ıgi isterge bastamashylyq etýde bizdiń Prezıdentimizdiń aldyna túsken eshkim bolmady.  Bul jerde eskere ketetin taǵy bir jaıt, bastapqy úsh memleket eýro­pa­lyq slavıan-hrıstıan elderiniń sanaty­na jatsa, Ortalyq Azııadaǵy tegi – túrik, dini – ıslam 5 memleket bul qaýymdastyqtan shettep qalatyndaı edi. Osy turǵydan alǵanda túrli el­ara­lyq jáne dinaralyq alaýyzdyqty ór­shi­týdiń aldyn alý maqsatyndaǵy aý­qymdy sharalar TMD-nyń qurylýy men Almaty Deklarasııasynyń qabyl­da­­­nýyna ulasty. Bul ister resmı túr­de halyqaralyq deńgeıde Keńes Oda­ǵy­nyń taraýyna sońǵy núkte qoıdy jáne Qazaqstandy barlyq kórshi memleketter moıyndady. Mine, osy bir aýmaly-tókpeli kezeńde kúrdeli istiń barlyǵynyń sátti júzege asyrylýynda Elbasynyń eńbegi eren ekeni sózsiz. Al endi TMD qurylýynyń eń aldymen Qazaqstan úshin paıdasy mol boldy. 

О́ıtkeni mundaı uıymnyń jumys is­teýi burynǵy KSRO aýmaǵynda ty­nysh­­tyq ornatý jáne saýda-ekono­mı­kalyq qarym-qatynastardy jandandyrýda óz mańyzdylyǵyn kórsetti.

Osy oraıda, aımaqtaǵy halyqaralyq turaqtylyq pen tynyshtyqtyń saqta­lýyna Shanhaı yntymaqtastyq uıymy­nyń da qosyp jatqan úlesi ushan-teńiz ekenin atap ótken lázim. Ásirese soń­ǵy jyldary Qazaqstannyń atalǵan uıym­men jumys isteý belsendiligi artqany sóz­siz. Al múshelikke Pákistan men Úndis­tannyń qosylýyna zor yqylas tanytqan mem­leketter basshylarynyń arasynda N.Nazarbaevtyń bedeli joǵary. Sońǵy eki eldiń uıymǵa múshelikke ótýi onyń aıasyndaǵy halyq sanynyń artýymen ǵana shektelmeı, qaısybir elderdiń bul uıymdy basqarýdaǵy basymdyǵyn azaıtty.

N.Nazarbaevtyń álemdik saıasat sahnasyndaǵy qarym-qabileti men abyroı-bedeli Reseı men AQSh arasyn­da­ǵy san qubylyp jatatyn shıele­nis­tiń she­shilip, ózara túsinistiktiń qalyp­ta­sýy­­na ózindik oń áserin tıgizetin múm­ki­n­dikteri bar.

Al endi BUU Qaýipsizdik Keńesine tóraǵalyq etýimizdiń Qazaqstan úshin bıik mártebe ekeni sózsiz. О́ıtkeni arǵy-bergi tarıhymyzda Ortalyq Azııa, Kavkaz respýblıkalarynyń syrtqy saıa­satynda mundaı mártebege ıe bolǵan el joq desek te bolady.

Bizdiń Prezıdentimizdiń álemdik de­ń­geıdegi aýqymdy taǵy bir erligi – ıad­ro­syz álem qurý bastamasy der edim. Jer jahanda qazirgi kezde ıadro­lyq qarý jasaý múmkindigi bar memle­ketter az emes. Al endi olar óz degen­derin iske asyryp, bas-basyna ıadro­lyq qarý saılap ala berse, Jer shary­nyń jaǵdaıy qalaı bolady? Álem bola­shaǵyn oılaǵan, bárimizge ortaq bir planetamyzdy qalaı aman-esen saq­tap qalý jolyn oılaǵan Qazaqstan bas­shysy BUU Bas Assambleıasynda ıadro­lyq qarýsyz álem qurýǵa usynys jasa­ǵan. Ony kóp memleketter qoldady. BUU Qaý­ipsizdik Keńesiniń turaqty emes mú­she­si Qazaqstannyń Prezıdenti reti­n­de N.Nazarbaev Nıý-Iorkte Uıymnyń Bas Assambleıasynda sóz sóılep osy ózekti máseleni búkil álem aldynda taǵy da kóterdi.

Osyndaı qaýip-qaterdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan Úndeýdi Nursultan Nazarbaevtyń jarııalaıtyndaı jóni bar-aq. Sebebi ol Qazaqstan óz táýel­siz­­digin alǵan sátten bastap ıadro­lyq qarýdan bas tartyp, Semeıdegi synaq polıgonyn japtyrdy. Osyndaı taǵ­dyrly sátte tańdaýly sheshim qabyl­daı bilgen Elbasymyzdyń dúnıe júzi halqyna ıadrolyq qaýipsiz álem qurý bastamasyn qalaı aıtsa da jarasymdy ári tolyq quqyly der edik.

Qorytyndylap aıtsaq, Prezıdent N.Nazarbaevtyń AQSh-qa resmı sapary, AQSh Prezıdenti D.Trampen ke­lissózi, BUU-nyń Bas Assam­bleıa­syn­da sóılegen mańyzdy sózi eki el ara­syndaǵy máselelerdi ǵana emes, ha­lyq­aralyq jaǵdaıdy retke keltirýge, yn­ty­maqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttaldy jáne bul maqsat tolyǵymen júzege asty.

Saılaý BATYRShA-ULY, Qazaqstannyń dıplomatııalyq qyzmetine eńbek sińirgen qaıratker, professor