Sóz soıyl №51

Aýyl muǵaliminiń alty aýyzy (Altynbek Qorazbaevtyń «Qara shal» ániniń áýenimen)

Be-e-ý, jalǵan-aı! Qalqaıǵan qasiretti muǵalimmin. Bul kúnde muǵalimdi uǵady kim? Jaýtańdap bastyqqa da, balaǵa da, Dúnıe-aı, áreń-áreń shyǵady únim.   Kún qaıda terlep isher  qyzyl shaıdy, Ter emes, kózdiń jasy júzim shaıdy. Sabaqtan qashqan bala kezdeser me, Aralap qaıtaıynshy Qyzylsaıdy.   Oý-ý-ý, dúnıe-aı! Mektepke kelseńdershi, qaraqtarym, Izdeýmen kóshe kezip dalaqtadym. Qol jetken otyz jylda otyz myńdy О́kimet qaıta aldy ǵoı sanap bárin.   Baı qaıda, bala qaıda, úıim qaıda, Qasqaıyp tórde otyrǵan  kúnim qaıda? Qalada kúzetshi alǵan kóterme aqy Bizderge bul dúnıede buıyrmaı ma?   «Ustazdyq – uly ataq» jalǵan boldy, Saǵyndyq Ybyraı ata salǵan joldy. Kómilip kóp papkaǵa kúnim ótti, Shákirtpen jumys jasaý  arman boldy.   Aý-ý-ý, arman-aı! Bir jaqta UBT tur jandy qınap, О́mirim tolǵan úreı, tolǵan jumbaq. Tizim al, daýys jına, sanaq sana, Ketemin odan qalsa qıqym jınap.   Kún qaıda mise tutar qolda bardy, Oqýǵa muǵalimdik sorǵa bardym. Bul kúngi frontal men KRÝ-lardan Tergeýi Múńkir-Náńkir  jolda qaldy...

Qazaq edim degenshe... (Tabyldysha tolǵaý)

Qazaq edim degenshe, Qasqyr edim deseıshi. Túzde jortqan bórideı Tapty jemin deseıshi. Qazaq edim degenshe, Batyr edim deseıshi. Jaýyna da janashyr Ǵapyl edim deseıshi. Qazaq edim degenshe, Aqyn edim deseıshi. Serilik pen saldyqqa Jaqyn edim deseıshi. Qazaq edim degenshe, Ańǵal edim deseıshi. Kempirine orystyń Eki-ekiden úı berip, Pátershi bop endi oǵan Qalǵan edim deseıshi. Qazaq edim degenshe, Ańqaý edim deseıshi. Bir úı bitse basyna, Bir at minse astyna, Dúnıeden baz keshken Jalqaý edim deseıshi. Qazaq edim degenshe, Maqtanshaqpyn  deseıshi. Kredıtke toı jasap, Attan sappyn deseıshi. Qazaq edim degenshe, Kúıinishpin deseıshi. Qara jeleń jamylǵan, Qaba saqal ósirgen Aramzaǵa «Alla” dep, Syıynyppyn deseıshi. Qazaq edim degenshe, О́kinishpin deseıshi, Samogondy orystan О́tip ishtim deseıshi. Qara balta tárizdi Ketilippin deseıshi, Qaıraı-qaıraı bir kúni Jetilippin deseıshi. Qazaq edim degenshe, Janpıdamyz deseıshi, Qaryndastyń ary úshin, Qara bala qamy úshin, Atameken jer úshin, Jan qıǵamyz deseıshi. Qazaq edim degenshe, Qasiretpin deseıshi. Tirligimde tamuqty Basyp óttim deseıshi. Aıbókenniń sútimen Asyrap kim deseıshi, Qany shyqqan jaramdy Qasymaq kim deseıshi... Qazaq edim degenshe...   Ámına QURMANǴALIQYZY

Almaty

Sańlaq sazgerdiń jatypatar ázil-ospaqtary

Qurmanǵazy qaı oqýdy bitirgen?

Qyzyl ımperııanyń qylyshynan qan tamyp turǵan zamanynda «Joǵary oqý ornyn bitirmegender KSRO Kompozıtorlar odaǵynyń múshesi bolmaıdy» degen qatyp qalǵan qaǵıda bar-tyn. 

– Men tańǵalam, – deıdi eken Shámshi Qaldaıaqov. – Almatydaǵy konser­vatorııaǵa Qurmanǵazynyń aty berilgen. Sonda Qurmanǵazy atam qaı konservatorııany bitirdi eken?

Qara kástóm

Shámshige el-jurty erekshe qurmet kórsetip, sý jańa kástóm-shalbar kıgizedi. Almatyǵa kelgesin sol jańa kıimmen dostaryna soǵady da, túndeletip úıine kele jatsa kósheniń buzyqtary ustap alyp:

– Sheshin! – deıdi.

– Áı, jigitter, men Qaldaıaqovpyn ǵoı.

– Bizge Qaldaıaqov emes, qara kástóm kerek! – deıdi álgi áperbaqandar. Sonda jaryqtyq Shákeń:

– Aınalaıyn halqym, ózi kıindiredi, ózi sheshindiredi. Halqym aman bolsyn! – dep sheshine bastasa kerek.

Bir qap kúrish

Shardara aýdanyndaǵy «Qazaqstan» aýylynda bas agronom bop isteıtin dosyna Shákeń jyl saıyn at basyn buryp, on-on bes kún aýnap-qýnap qaıtady eken. Shámshi Qaldaıaqovtyń atyn estigesin aýyl-aımaq amandasyp, aq dastarqannyń basynda alqa-qotan otyryp, dámdes-tuzdas bolý dástúrge aınalǵan. Sondaı aǵyl-tegil sátte bir jigit:

– Shámshi aǵa, – depti birdeńesi ótip ketkendeı óktemdeý sóılep, – Esińizde me, byltyr sizge bir qap kúrish berip em ǵoı.  Shákeń estimegen raı tanytyp, úndemepti. Álgi jigit ádepsiz suraǵyn taǵy qaıtalap:

– Aǵa, – depti, – byltyr bir qap kúrishti mashınańyzǵa artyp jiberip em ǵoı, esińizde me?

Sonda Shákeń bedireıgen jigittiń betine qarap: – K... k... kúrish esimde, óziń esimde joq! – degende, jurt qyran-topan kúlipti. 

It ınfarkt bola ma?

«Ǵalymdardyń boljamy boıynsha, búkil jan-janýardyń ishinde ıt qana ınfarkt bolmaıdy eken...» degen sózdi gazetten oqyǵan Shákeń:

– Eger meniń kórgen kúnimdi kórse ıt te ınfarkt bolady! – depti qýaqylanyp.

О́tirik «Shámshi»

Bir zamanda ótirik «Shámshiler» kóbeıip, atyn paıdalanǵandar az bolmaǵan. Syrahanada Ábilahat Espaev ekeýi tursa, bir beıtanys jigit kelip:

– Men Shámshi Qaldaıaqovpyn! – dep ózin tanystyrady. Eki dos ne derin bilmeı, bir-birine qaraıdy. Ábekeń:

– Men Ábilahat Espaevpyn! – deıdi. Al, Shámshi ózin: 

– Akademık Ahmet Jubanovpyn! – dep tanystyrady.

Álgi jigit ketkesin Ábekeń:

– О́lgen kisiniń atyn aıtyp, ótirik tanysqanyń uıat emes pe? – deıdi. Sonda Shámshi: – Uıalsa anaý jigit uıalsyn, – deıdi. – Ol jigit tirini óltirdi, al men ólini tirilttim.

Kópen ÁMIRBEK

Astana  

Tiken- tirkes

 Qateni kóbirek jibergen saıyn, azy qalady.

 Adamda bılik az bolǵan saıyn ashýdy meıirimge jeńdire biledi.

 Qolynan kóp nárse kelmeıtin adam «uzaqqa» shabady. 

 Basqalar jaıly áńgimeleı otyryp ta óziń týraly kóp nárse aıta ketýge bolady.

 О́mir boıy keýdesin qaǵyp keldi, biraq onyń bul «qaǵysyna» eshkim jaýap bergen joq.

 Kúnniń astynan oryn taýyp, óz juldyzyńdy joǵaltatyn da sátter bolady.

 Senimiń myǵym bolý úshin qolyńda shegemen qatar balǵa da bolýy kerek.

 Eger qan qysymyńyz óte joǵary bolsa, durysy – qyzmet baspaldaǵymen kóterilmegenińiz. 

Úmit ZULHAROVA   Almaty

Qojanasyr hıkaıalary

Jas kezinde Qoja qaryndasyna óziniń úılengisi keletinin aıtady da, qaryndasy izdep júrip bir qyz taýypty. Qojekeń qaryndasynan: – Al jaqsy, kórip kelgen qyzyń­nyń jasy qanshada, sony aıtshy? – dep suraıdy. – Qudaı aqy, – deıdi qaryndasy, – men jasyn surap edim, ol «bilmeı­min» dedi. Biraq ózi jap-jas. – Joq, – deıdi aǵasy, – onda maǵan onyń qajeti joq. – Nege? – deıdi qaryn­dasy. – О́ıtkeni ol jas emes. – Ony qaıdan bildiń? – Otyzdan asqan áıelder árqa­shan da jasy qanshada ekenin ótirik bilmeı qalady. Demek, bul qyzdyń jasy otyzdan asyp ketken boldy.

*  *  * Qojanasyr úıin salyp jatqan ustaǵa tóbeniń taqtaıyn edenge, edenniń taqtaıyn tóbege qaǵýdy tapsyrypty. Usta ań-tań bolyp: – Munyńyz ne, nege bulaı isteısiz? – dep suraıdy. Qojanasyr mańǵaz qalpyn buzbastan: – Jaqyn arada men úılengen soń belgili ǵoı, úıdiń astan-kesteni shyǵyp, asty ústine túsedi. Mine sol úshin aldyn ala shara qoldanyp jatqanym ǵoı, – degen eken.

*  *  * Qojekeń bos ýaqytynda kóbinese tek kitap oqýmen bolsa kerek. Birde áıeli oǵan renjip: – Búgin túnde tań atqansha uıyqtamaı, «meni kitapqa aınaldyra gór» dep Allaǵa jalbaryndym, – depti. – E, jaıshylyq pa? – deıdi moldekeń. – Shynymdy aıtsam, – deıdi áıeli, – men seni ana kitaptaryńnan qyz­ǵanyp júrmin. Er­teli-kesh kózińdi almaı qaraý úshin meniń kitap bolǵym keledi. – Allaǵa syıynǵan kezińde, – dep qaljyńdapty moldekeń, – ózińdi kúntizbege aınaldyra gór dep jalbaryn. – O nege? – deıdi áıeli. – Kúntizbeden asqan jaqsy kitap­sha joq jáne ózi bir jylǵa ǵana jaraıdy, sosyn jańa kúntizbe alasyń, – depti Qojanasyr sonda.

*  *  * Meshittiń mol­dasy jıyl­ǵan qaýym­ǵa neshe túrli ýaǵyz aıtyp ja­typ áńgime áıelderge qaraı aýysady: – Áıel degenniń o basta jaratylysy solaı: olardyń shashy uzyn, aqyly qysqa. Qojanasyrǵa bul sóz unamaı qalady. – Ǵafý etińiz, moldeke, o ne degenińiz? Áıeldiń shashy uzyn bolsa, ol sulý, ádemi bolyp kóri­nedi. Al aqyldyń qysqa bol­ýyn men uqpaımyn. Ágárákı, men sizdiń ornyńyzda bolsam, onda tek óz áıelimdi ǵana jamandap, ózge áıelderge til tıgizbegen bolar edim, – depti.

Tanystyrý

Burynnan sińgen boıǵa, Jalpy jıyn-toıda, Jınalǵandardy ózara, Tanystyrý turady oıda. Toıdy bireý basqarady, Tanystyrý bylaı bastalady. Birinshi, Keshegi bolǵan kisini, Ekinshi, Keıingi tolǵan kisini, Úshinshi, Táp-táýir jerge, Tuǵyrǵa qonǵan kisini, Tórtinshi, Sosyn sypaıy, Sońynda «tońǵan» kisini – Solaı tanystyrady. Jasy men joly úlkendi, «Pohodý» jolaı tanystyrady. Keı jerde osy «salany», О́zgertý ońaı emes-aý, Sebebi, Bul – «zaman talaby».

Qazybek ÁShIRBEKULY

QYZYLORDA  

Polısııadaǵy «paı-paı»

– Nege osy jol polısııasy beketi­niń janynan kólikter aqyryn ótedi? – Jol polıseıleriniń bala sııaq­ty jolǵa júgirip shyǵatyn ádetteri bar emes pe? * * * – Allo, polısııa me eken? – Iá, kezekshi tyńdap tur. – Kórshim anasha satyp jatyr. – Qanshadan? – Býmasy on myń! – Qymbat emes, alýyńyzǵa bolady... * * * Aýyldaǵy polısııa araq jasap satatyn shalmen áńgimelesip otyr. – Kóke, araq jasaýyńyzdy toqtatyńyz! – Jasap keldim, jasaı beremin. – Otyrǵyzamyz! – Balam jasaıdy. – Ony da tyǵamyz! – Nemerem jalǵastyrady. – Nemereńizdi de!... – E, ol kezde men túrmeńnen shyǵamyn! * * * Polısııa jeńil júristi qyzǵa tónip otyr. – Ildebaıqyzy, bul qalaı-eı!? Ákeń ǵoı ýnıversıtettiń bildeı professory! Shesheń de sonda tálimger! Sen qalaı ǵana jeńil júriske túsip kettiń?! – Kól-kósir tabys. Jolym bolyp ketkenine ózim de tańǵalamyn.

Múıisti júrgizgen Berik Sadyr