Bir sýrettiń syry: Sultanbekke serik bolǵan Eskendir

Keńesbaı 1937 jyly aýylda 80 jasqa kelip qaıtys bolady. Osy áýletten bı de, bolys ta,­ iri-iri ǵalymdar da shyqqan. Olar­dyń birazy jazyqsyz jala­men ustalyp, 1937-1938 jylda­ry qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Ol­ azamattardyń qaı-qaısysy da «ultshyl», «halyq jaýy» degen jalamen ustalyp jazalan­ǵandyqtan, kezinde olar týraly aıtylmady, jazylmady. Elbasy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy aıasynda tulǵalar týraly da tereńirek, tolyǵyraq jazýǵa múmkindik týyp otyr.

Tileý áýletinen qýǵyn-súr­ginge ushyraǵandardyń biri qa­zaq­tan shyqqan alǵashqy zańger Eskendir Erimbetuly edi. Esken­dir 1904 jyly naýryz aıynda Oń­tústik Qazaqstan oblysy, Sozaq aýdany, Janys ata aýylyn­da dú­nıege kelgen. 1917 jylǵa deıin aýyl mektebinde oqıdy. 1917 jyly ákesi ony Túrkistan qalasyndaǵy ınternatqa aparyp ornalastyrady. Bul jerde 1920 jylǵa deıin bilimin jal­ǵas­tyrady. Budan soń 1922 jyl­ǵa deıin Tashkenttegi qazaq-qyr­ǵyz ınstıtýtynda oqıdy. 1923-25 jyldar aralyǵynda Tashkent ýnıversıtetiniń zań fa­kýltetinde dáris alady.

Oqý­yn bitirgen soń Shymkent, Qyzylorda gýbernııalyq sotynda prokýror bolyp isteıdi. Jazýshy Sábıt Muqanovtyń «Adas­qandar» («Móldir mahabbat») romanyndaǵy bas­ty keıipkerdiń biri Búrkittiń proto­tıpi Sultanbek Ábýov ekeni oqyr­man qaýymǵa keńinen tanys. 1928 jyly 29 sáýirde Mustafany óltir­gen Sultanbekke qatysty Qyzyl­ordanyń jazǵy klýbynda ótken ashyq sot prosesine sot aǵasy Es­ken­dir Erimbetuly bolǵan. Ol týra­ly «Eńbekshi qazaq» gazetinde (29 sáýir, 1928 jyl) jazylǵan. Mine, osyndaǵy sot aǵasy bolyp otyrǵan Erimbetuly Eskendir Ismet Keńesbaevtyń aǵasy. 

 Astana Almatyǵa aýysqan soń 1930-1932 jyldar aralyǵynda Almaty gýbernııalyq jáne qala­lyq prokýrory boldy.

1932 jyldyń shildesinen 1933 jyldyń qazan aıyna­ de­ıin Máskeýdegi sot jáne pro­kýratý­ra isi boıynsha basshy qyzmet­kerler daıyndaıtyn joǵary kýrs­ta oqıdy, sonymen qatar bul aralyqta RSFSR Joǵarǵy Soty­nyń múshesi boldy. Bul 1 jyldyq kýrs bolǵanymen, baǵdarlamasy joǵary oqý ornyna jatqan bolý kerek. Eskendir atamyzdyń qaıtys bolarynan 8 aı buryn, 1952 jyly 22 sáýirde óz qolymen jazylǵan ómirbaıany Tashkent arhıvinde saqtalǵan. Sol ómirbaıanda: «Obrazovanıe ıýrıdıcheskoe-vysshee. Okonchıl vysshıe kýrsy rýkovodıashıh rabotnıkov sýda ı prokýratýry g. Moskva v 1933 g.» dep jazylǵan.

Máskeýdegi zań qyzmetkerlerin daıyndaıtyn joǵary kýrsty támam­daǵan soń Almatyǵa oralyp, burynǵy prokýrorlyq jumysyna qaıta kirisedi. «Qyzmet babynda qatelikter jiberdi» degen sııaqty ártúrli jeleýmen 1937 jyly tamyz aıynda partııa qatarynan shyǵarylady, al osy jyldyń jel­toqsanynda qyzmetinen de alynady. «Keńes ókimetine karsy uıymdastyrylǵan ulttyq uıymdarmen baılanysy bar» de­gen kúdikpen NKVD organdary baqylaýǵa alady. «Tyqyr taıan­ǵanyn sezgen bolýy kerek, osy kezde ol ebin taýyp biraz ýa­qyt Más­keýge ketip qalady. Ol jaq­ta da ańdymady deısiń be, 1938 jy­ly Tashkentke ótedi. «Ańdyǵan jaý­ almaı qoımaıdy». Tashkent qala­syndaǵy bir tanysynyń úıin­de otyrǵanda ustaıdy da, eshqan­daı dálelsiz 3 jylǵa sottaıdy», deıdi qyzy Maǵrıpa apaı.

Eskendir 3 jyl merzimin ótep, 1941 jyly 18 sáýir kúni úıine qaıta oralady. «Bir jyl jeke kamerada ustaldy. Uryp-soqqan bolý kerek, kelgende bir qulaǵy estimeıtin edi. Júregi de nasharlaǵan, 37-den aman kalǵanyna shúkirshilik ettik, deıdi Maǵrıpa apaı. – О́kinishtisi sol, – ákem aqtalǵanyn ózi kóre al­maı armanda ketti. «Halyq jaýy­nyń balalary» atanǵan biz de ákemiz aqtalǵanǵa deıin eńse­mizdi kótere almaı júrdik emes pe? Kórgen quqaıymyz da az emes. 1937 jyl. Ákem sebepsiz jumys­tan alynyp, izdenbekshi bolyp Máskeýde júrgen kezi bolatyn. Bireý esik qaqsa, úreılenip otyramyz. Bir kúni sheshemiz shashymyzdy retke keltirmek bolyp, shashtarazǵa alyp ketti. Qaıtyp kelsek, qara kıim kıgen bireýler zattarymyzdy syrtqa shyǵaryp jatyr eken. Ol kezde Krasına kóshesindegi 43-úıde turatynbyz. Verandasy bar 4 bólmeli jeke úı edi. 1935 jyly áıgili Sultanbek Qojanov otbasymen Almatyǵa kelgende, sol úıde kútken edik. Keıin buzylyp, ornyna «Otyrar» qo­naq úıi salyndy»,  dep aıaqtady áńgi­mesin.

Eskendir 1941 jyly 13 tamyzda Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylyp, 1943 jyldyń 15 maýsymyna deıin qyzmet etedi. Áskerı boryshyn ótep kelgennen keıingi kezeńde oǵan óz mamandyǵy bo­ıynsha jumys bermeıdi. Bir jyldaı Ashysaı jáne Myrǵalymsaı rýdnıginde dırektordyń orynbasary bolyp júredi de, 1944 jyl­dyń qyrkúıeginen bastap aýyl sharýa­shylyǵy salasyna jiberiledi. So­dan osy salada ártúrli kishigirim qyz­met­ter atqara júrip, 1952 jy­ly jeltoqsan aıynyń 26-sy kúni júrek aýrýynan Shymkent qala­­synda qaıtys boldy. Súıegi Arys ózeniniń boıyndaǵy Temirlan aýylynda jatyr.

Eskendirdiń bes balasy bol­ǵan. Úlkeni Qasymbek 1925 jy­ly týǵan. Ashǵabadtaǵy áske­rı mektepti bitirip, ofıser ata­ǵyn alǵan. Vzvod komandıri qyz­metin atqara júrip, 1943 jyly Belarýs maıdanynda sheıit bolady. Kishi balasy – Ulyqbek mılısııa polkovnıgi, Shymkentte. 1927 jyly týǵan qyzy Maǵrıpa apaı qazir Almatyda turady. Qudaı qalasa, bıylǵy jeltoqsan aıynda 90 jasqa tolady. Uly Otan soǵysy jyldarynan keıin Shymkenttegi muǵalimder daıyndaıtyn ınstıtýttyń qazaq jastaryna orys tilin oqytý fakýltetin bitirip, mektepte ustazdyq etti. 

Maǵrıpa apaıdyń úıine bir barǵanymda ol kisi shkaftaǵy albom arasynan 8 adam túsken bir sýretti aldyma ákelip qoıdy. Ekinshi qatarda túregep turǵan úsheýdiń ortasyndaǵy murtty ji­git­tiń Sultanbek Qojanov eke­nin birden tanydym da, kalǵan­daryn aıyra almadym. Apaı sýret tarıhyna baılanysty bylaı dedi: «Sultanbek Qojanov pen meniń ákem jerles bolǵandyqtan ba, álde rýhanı jaqyndyqtan ba eken, áıteýir, bir-birimen aralasyp, jaqyn qarym-qatynasta boldy. 1935 jyly Qazaqstannyń 15 jyldyǵy toılandy. Toıǵa Sultanbek Qoja­nov Tashkentten óz mashınasymen keldi. Bala-shaǵalaryn da ala kelipti. Munda kelgen soń ol kisi­ni meniń ákem alyp júrdi. Otbasymen birge úıde de kúttik.

Myna sýret sonda túsirilgen. Turǵandar: sol jaqtan birinshi – ákem Eskendir, ortada – Sultanbek Qojanov, kasynda turǵan shoferi Polıshýk, otyrǵandar: sol jaqtan birinshi Sultanbektiń zaıyby Kúlánda, ekinshi – qyzy Zıba. Ortadaǵy – uly Arystan. Ǵylym kandıdaty edi. Marqum bolyp ketti. Odan keıin otyrǵan Kúlándanyń týys apaıy. Al eń shette otyrǵan Kúlándanyń ápkesi Látıpa apaı. Belgili kınorejısser Sultan Qo­jyqovtyń anasy. Ákem О́zbek­standa ustalyp, sonda sottalǵan ǵoı. 1959 jyly «aqtaldy» dep О́zbekstan Joǵarǵy sotynyń tóraǵasy Ý.Ibragımov qol qoıǵan anyqtama qaǵazyn aldyq. Bir papka etip tigilgen isin de qa­rap shyqtym. Túgel oqýǵa dátim jetpedi. О́ıtkeni japqan jala­larynyń bári – jalǵan. Qoıǵan suraqtarynyń birazy Sultanbek Qojanovpen aradaǵy qarym-katynasyna baılanysty bolyp keledi. Isinen eshqandaı kiná taba almaǵan ǵoı, sondyqtan amalsyzdan baptaryn kórsetpeı, eńbekpen túzeý lagerine 3 jylǵa sottapty».

Sultanbektiń qyzy Zıba Tash­kenttegi medınstıtýtta­ oqy­ǵan. Instıtýttan 4 ret shyǵa­ryl­ǵan. 8 jyl oqyp, Almatyda bi­tir­di. Qýǵyndaýdan qashyp, Más­­keý­ge ketken eken. Sonda tu­ryp qalady. Bul kúnde marqum Maǵ­rıpa apaı ekeýi dos, syılas, syrlas, muńdas bolǵan. Ákesiniń 100 jyl­dyq mereıtoıyna qatysý úshin 1994 jyly Almatyǵa kelgen. Sol joly Maǵrıpa apaıdyń úıin­de eki kún qonaq bolypty. Myna sýretti sol joly alyp kelgen eken. Bir danasyn Maǵrıpa apaıǵa qaldyryp, ekinshi danasyn Sozaq aýdanynyń ortalyǵy – Sholaqqorǵanda ashylǵan ákesiniń murajaıyna tapsyrmaq bolyp alyp ketken eken.

Eskendir aǵamyzdyń ónerge de, óleńge de jaqyn júrgendigi baı­­qalady. 1952 jyly 20 jel­toqsanda áskerde qyzmet etip júr­gen balasy Altaıdyń mezgilsiz qaı­tys bolǵany týraly habar alady da, anyq-qanyǵyn bilý úshin Orynborǵa ózi sýyt júrip ketedi. Biraq jerleýine úlgere almaıdy. Balany jer qoınaýyna berip qoıǵan eken. Qabirin súıip qoshtasyp, 23 jeltoqsanda keri qaıtady. Jolda kele jatyp, ishki sherin, muń-zaryn arab álipbıimen marjandaı etip qaǵaz betine túsiripti. «Arman» degen óleńi baýyr­larymen baquldasý túrinde jazyl­ǵan.

 Dushpan kúlip, dos jylar qaıǵy tústi,  Eshkimge kez qylmasyn mundaı isti.  Taǵdyrǵa tán berýmen júremiz de,  Dert-qaıǵy tus-tusynan qonǵan kúshti, – deıdi. ‒ Ne bolǵanyn, qalaı bolǵanyn aıtýǵa da murshasy kelmedi. Kele qulady. Sol kúni túnde, 26 jel­toq­sanda júregi soǵýyn máńgi toq­­tatty. Jolda jazǵan myna óleń­­derin de bertinde anamyzdyń san­­dyǵynyń túbinen aldyq, – dedi qyzy Maǵrıpa apaı muńly únmen.

Mine, osylaı Sultanbek Qo­janov, Temirbek Júrgenov, Ilııas Qabylov syndy taǵy basqa da zııa­lylarmen úzeńgiles júrgen atpal azamat Eskendir Erimbetuly erdiń jasy elýge de jete almaı, kóz jumdy, armanda ketti. 

Týǵan jerge qyzmet etken aza­mat­tardyń ómiri jas urpaqqa ósh­pes ónege. Tulǵalardy dáripteý – rýhanı jańǵyrýdyń bir salasy. Bul is zııaly qaýymdy, bizdi qýan­tady. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Sozaq aýdanynda kóshelerdiń birine armanda ketken Eskendir syn­dy asyl aǵamyzdyń esimi be­rilse degen usynys bildirgimiz keledi.

Ájibaı KERIMULY, fılologııa ǵylymdarynyń  kandıdaty, dosent