Roman-epopeıanyń 75 jyldyǵyna arnalady
Ádebıette kezekti dúnıe kóp, qubylys sırek. Uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasy qazaq ádebıetindegi qaıtalanbas qubylys. Qubylysqa qatysty tarıh táptishteledi. Sóıtip keıingi urpaq qyzyǵýshylyǵynyń arqasynda kezinde ketken qate-kemshilikten sabaq túıiledi.
Qubylystan qubylys týyp, tarıhtan tarıh sabaqtalady sóıtip. «Egemen Qazaqstan» gazeti betinde «Abaı» /1942 j/ romanynyń redaktory, syrbaz aqyn Qýandyq Shańǵytbaevtyń «Abaı» romany jaryqqa qalaı shyqqan edi?» «Egemen Qazaqstan», 21.08.1992j dep atalatyn estelik maqalasy osy jaılardy sezindirdi bizge. Estelikte tabandy ǵalym Beısembaı Kenjebaevtyń uly shyǵarmanyń jaryqqa shyǵýyna qalaı septeskeni, ýaqyt qıyndyǵyna qaramaı qalaı jan aıamaı járdemdeskeni áńgime bolady.
Estelikke júginsek, kitap jaryqqa shyqqanda Beısekeń kózine jas alyp turyp habarlapty Muhtar Áýezovke. Beısekeńe qatysymdy biletin ádebı orta, gazet-jýrnal redaksııasy Q.Shańǵytbaev maqalasynan soń «arhıv ne deıdi, sen ne aıtasyń?» dep meniń júzime qaraıtyn ádet tapty, maqala jazyp berýimdi ótindi. Qıyn kezeńde ǵumyr keshken árýaqtardy mazalap, qatary seldirep qalǵan qarttardy qajaǵandaı bolmaıynshy desem de aqıqat aıtpasyma qoımady. Aqyry qolǵa qalam aldyrdy. Osylaısha áziz adamnyń kelesi rýhanı erlik syryn shertkim keldi. Alaıda áńgimeni sál keńirek alyp áńgimeleý kerek.
Zamandastary bul ultymnyń uly muraty dep sóıleýden bir tanbaı ótken eki oıshyl adamnyń qarym-qatynasyn qyzyǵyp eske alady, qyzyq-qyzyq etip eske alady. Ol – jazýshy Muhtar Áýezov pen ǵalym Beısembaı Kenjebaıuly araqatynasy, dostyq, syılastyq ǵıbrattary. Asylynda, tabıǵatta bir qyzyq qubylys bar. Tarıh iri tulǵalaǵan uly adamdardyń qarapaıym jandarǵa kóleńkesi túsýi, ómirdiń ár alýan salasy men qıly-qıly sátinde sebi tııýi árdaıym áńgime bolady.
Jáı áńgime bolsa bir sári-aý, úlken tulǵanyń qatardaǵy qarapaıym adamǵa jasaǵan jaqsylyǵy, atqarǵan bir azamattyq isi ańyzǵa aınalyp, el aralap, aýyzdan aýyzǵa tarap andyzdap kete barady. Al kerisinshe, qarapaıym qatardaǵy adamnyń uly adam taǵdyryna jasaǵan yqpaly kóbine kóleńkede qalyp qoıady. Bálkim, qatardaǵy qarapaıym adam atqarǵan kisilik, tipti batpandaı jaqsylyq ta badyraıyp kózge urmaı, tabıǵı zańdylyq isi bolyp qala beredi. Bireý bilip, bireý bile bermeýi múmkin ony. Aıtalyq zamandas jazýshylar, qatarlas kún keshken qalamgerler, qaýmalaı ákelip tyǵyryqqa tiregen Úkimet basshylary, Memlekettik qaýipsizdik komıteti bas shulǵı tize qosyp, qııanatqa den qoıǵan sátterdiń ózinde uly oıshyl quryqtan qutylyp, syryqtan sytylyp shyǵyp ketip, aman qalyp júrdi emes pe?! Tap solaı! Al osyndaı jan-jaqty qaýmalaǵan sheńberden, aınala qurylǵan tordan jazýshynyń din-aman qutylýy biryńǵaı aıla-sharǵyǵa ǵana baılanysty ma edi? Jurtyn súıgen jazýshyny jurty da súımedi, qıyn sátte qol ushyn bermedi dep aıta almasaq kerek. Muhtar Áýezov moınyna quryq myqtap túskeli turǵan aqtyq sátterdiń ózinde basyn báıgege tigip, ózin kútip turǵan zárli, qatal úkimdi, qanshama memlekettik qupııalyǵyna qaramastan, aldyn ala sezdirip, sytylyp qashyp ketýge jol ashyp, esesine ózi qaterge ushyraǵan adamdar sonaý da sonaý jaraly da qaraly jyldary az boldy deısiz be? Kóp bolǵan desedi Muhań úshin basyn báıgege tikken ondaı jandar, ilýde bir aýzy-murny joq dereksiz ańyzdar bolmasa, sonyń kóbi búginge naqty, zatty jetken joq qoı.
Muhtar Áýezov jáne Beısembaı Kenjebaıuly arasyndaǵy qylaýsyz dostyq, aǵaly-inideı senise syılasý taǵylymy osyǵan uqsas, alaıda bul rabaıdan sál bólekteý qubylys.
Zamandastarynyń eske alýyna den qoısańyz M.Áýezov únemi úzeńgiles júrgen bul ǵalymdy erkeletip, qurmettep «Beshim» atap ótken. Ata-anasy azan shaqyryp qoıǵan «Beısembaıǵa» kóp bara bermegen… Jaıshylyqta bala ósektese kónip qalatyn, syrtyńnan ǵaıbat aıtty dese senip qalatyn balakóńil dana adam ózine jaqyn júrgen, sózine den qoıǵyzyp, baýyryna kirgishtep júrgen jandardyń ózi Beısekeńdi jamandap sendire almas eken Muhańdy. Ekeýine birdeı ortaq dos bolyp júrgen bir jannyń pendeshiligi ustap, aralaryna ot tastamaq bolyp eki ezýi kópirip eki saǵat jamandaǵanda uly adam ornynan kóterilip baryp esikte jatqan galoshty alyp kelip jazý stolyna qoıyp: – Seniń áńgimeń tap osylaı áser etti maǵan – depti túnerip. – Qylaýdaı kináraty joq kisini bylǵama! Basqaǵa senbespin, Beshimge senemin. Uly adamnyń uıa syryn jazýshynyń jary Valentına Nıkolaevnanyń balasyn emizip júrgen tustarda Meńjamal anamyzǵa renjı aıtqan eken. /Meńjamal anamyz Valentına Nıkolaevnanyń sútsizdenýine baılanysty onyń bir balasyn emizgen. Q.E./ Anamyz bul áńgimeni keıin bizge eleýsiz ǵana áńgimelegen edi kezinde.
Uzaq jyldar Qazaqtyń Memlekettik ýnıversıtetinde qatar júrip dáris berip, shákirt tárbıelegende ne jaǵdaı, qandaı kóńilge kirbiń túsirer keleńsiz sátterdiń ózinde «Beshim» sózine toqtaǵan, «Beshim» sózine jadyraǵan. Talaı márte Beısekeń Muhańdy úgittep «Qazaq ádebıeti» kafedrasyna meńgerýshilikke kóndire almaǵan, Muhań úgittep, dáleldep bul qyzmetke udaıy «Beshimin» kóndirgen, oryn aýystyrtpaı talaı jyl tapjyltpaı kafedra basqartqan. О́zi Beısekeń qaramaǵynda professor bolyp qyzmet atqarǵan. Ánsheıinde talasyp, qazaq jaǵdaıynda múıiz qaǵysatyn, bet jyrtysatyn, domalaq aryz aıdap birin-biri domalatýǵa baratyn qyzmet, mansap ta asha almaǵan bul qos arys arasyn.
Beısekeń tartqan syı-búrkit jazýshy stoly ústinde turǵanyn, qaıtys bolǵanda jazý stoly ústinde qalǵanyn Alekseı Bragın «Ogonek» jýrnalynda jetpisinshi jyldary jarııalaǵan estelik-áńgimesinde jazdy. Jazýshy ómiriniń mán bergen, mańyzdy bir detali retinde jazdy, qos arystyń dostyǵyna mán bere jazdy.
О́mirdegi asa bir jaýapty máseleler bolmasa anaý-mynaýǵa elp etip jeńil kóterile qoımaıtyn jazýshy Ábdijámil Nurpeıisov te qos arystyń arasyndaǵy syılastyqqa súısine mán berip, «Tegeýrindi talant, mol bilim ıesi, uly ustazymyz Muhań kóńil kúıdiń kisisi de, janymen berilip jaqsy kórgen kisileriniń ózin keıde bolmashy áreketine bola unatpaı qalýy op-ońaı edi. Keıde bolmashy nársege baladaı burtıyp ókpelep júretin dana kisi. Sondaı adamnyń Beısekeńdi aınymaı jaqsy kórýi, sezim turaqtylyǵy meni qaıran qaldyrady», – degeni bar aýyzeki áńgimede. Sábıt Muqanov ádebı murasy jóninde arnaıy izdeniste júrgen kezimde – 1982 jyly Máskeý baryp, qaıtalanbas, qyzyq ádebıetshi Vıktor Shklovskııge jolyqtym. Qazaq eline, qazaq jerine erekshe qurmetpen qaraıtyn, ózi úı-otanymen soǵys jyldarynda Almatyda turǵan ádebıetshiniń «Bizdi Áýezov tanystyryp edi» deı kelip suraǵan adamynyń biri de Beısembaı Kenjebaıuly.
Taǵy da Muhtar Áýezov, taǵy da Beısembaı Kenjebaıuly. Zamandastaryn tańdaı qaqtyrǵan, keıingi urpaqty qyzyqtyrǵan bul qarym-qatynasta qandaı qımastyq, sezim turaqtylyǵynda nendeı tunyq syr bar?
Taǵdyry uly Abaıǵa táýeldi, sol sebeppen de Muhtar Áýezovpen sabaqtasyp jatatyn, uly adammen tirshiliginde qatty qadirlesip, ishteı-syrttaı da birdeı syılasyp júrgen ádebıetshi Qaıym Muhamethanov ta. Beısekeń Muhtar Áýezov degen isten aıanyp qalǵan jeri joq. Muhań úshin ne kórmekke de beıil edi. Ne hıkmetti Muhań úshin kórdi de. Akademık bolýǵa tıisti adam Muhańdy tabandy jaqtaıtyn «áýezovshildigi» úshin ol syıdan da qaǵyldy. Ondaı ataqqa eligetin, ondaıǵa ońaı beriletin Beısekeń be, táıiri. Sóıtip júrgen Beısekeńdi uly basymen Áýezov 1959 jyly «Ádebı mura jáne ony zertteý» dep atalatyn Qazaq KSR Ǵylym akademııasy uıymdastyrǵan konferensııada qazaq ádebıeti tarıhyn túrki halyqtaryna ortaq kóne dáýirlerden bastaý kerek dep kótergen bastamasyn, aıaqtan shalǵan dushpandarynan yǵyp, ashyq qoldap, qorǵaı almaǵanyna tańmyn dep ekinshi bir syrdyń ushyǵyn shyǵarady.
Kózi tirisinde uly adam, oıshyl jazýshy Muhtar Áýezov árbir jaryq kórgen jańa eńbegin kól-kósir tilegin aıtyp, qoltańbamen syılaıdy eken. Sonyń keıbirine kóz júgirtip kóreıikshi.
«Beısembaıǵa! Kitaptyń dúnıege shyǵýyna etken eńbegiń men dostyq, inilik kóńilińdi aıryqsha súısinip baǵalaǵan júrekpen syılaımyn. Muhtar. 31/VIII-42.» /M.Áýezov. «Abaı», 1942 jyl/.
«Asyl inim Beısembaıǵa, aınymas dostyq belgisine. /Qol qoıǵan/. 17/III-48 j.» /M.Áýezov. «Abaı», ekinshi kitap, 1947 jyl./ «Qadirli Beısekeńe, udaıy dos kóńilden. /Qol qoıǵan/. 10/VI-56 g.» /M.Áýezov. «Abaı joly», ekinshi kitap, 1956 jyl./
Iá, bul joldarda ýaqyt ótken saıyn baǵasy arta beretin, sonymen birge ǵalymnyń da abyroıyn, adamdyq beınesin keler urpaqqa kórkeıtip jetkizer qanshama kósem syrlar jatyr deseńizshi?! Muhań sekildi kirpııaz kisi qanattas Beısekeńniń ǵalymdyq bolmysy men adamdyq izgiligin qatar jaratyp, jaqsy kórmese osynshalyq kól-kósir kóńilin bildirmese kerek.
Qıylyp qoltańba surar kisiń Beısekeń emes. Demek, ǵalym kitaphanasyndaǵy qoltańbanyń qaısysy da jazýshynyń óz kóńil áýeni, júrekten shyqqan shyn qımas sezimi.
Qoltańbalarǵa synalaı qarap, syr ańdaýǵa tyrysaıyq. «Kitaptyń dúnıege shyǵýyna ótken eńbegiń» – tikeleı «Abaı» romanynyń taǵdyryna qatysty. Shyǵarma ári tart, beri tart – kókparǵa aınalǵan kezeń, joǵarydan qaharly buıryq berilip, mansap ıeleri sharasyz buǵyp-buǵyp qalǵan sátterde Beısekeń jasaǵan bir qaıratty eske salǵandaı. «Asyl inim» – adamdyq, kisilik bolmysyn unatý. «udaıy dos kóńilden», «aınymas dostyq belgisine» – kitaptan kitapqa kóship, qoltańbadan qalmaıtyn bul sózderde de tereń astar bar. Qazaq jazýshylary arasyndaǵy qasiretti aıtys-tartys zamanyn eske túsirgendeı. Tarazynyń basy aýǵan jaqqa qazaq jazýshylary japyrlaı aýyp júretin aýmaly-tókpeli kezeń. Tabandap turyp aıtysyp, aınymaı Muhań qasynda qalǵan Beısekeń beınesi kózge eles beredi. Jeńiste de, jeńiliste de bir bolǵan Beısekeńe Muhań da turaqtylyq tanytyp, «udaıy dos kóńilin» syılaıdy…
Uly Áýezov pen Kenjebaıulynyń dostyq, qımastyq syrlaryn ýaqytynda dos-jaran, qatar-qurby qyzǵanyp qarasyn, qyzyǵyp qarasyn – zamandastary qapysyz moıyndaǵan. Ǵalym kitaphanasyndaǵy ekinshi bir top qoltańbalar osyndaı oıǵa jeteleıdi. Endi sondaı qoltańba-jádigerlikke úńileıik:
«Uly Muqańnyń qımas dosy bolǵan, ǵylymı da ádebı murageri, aıaýly Beısekeńe, avtordan. /Qol qoıylǵan/. 9/V–1976». Bul – uly jazýshymen eldes, jerles, uzaq jyl saparlas, syılas, dos bolyp ótken jýrnalıst Ǵaısa Sarmýrzınniń «О́nege» atalatyn kitabyna jazyp syılaǵan qoltańbasy. «Qadirli Beıseke!
Muhańdy qandaı kórsem, Sizdi de sondaı kóremin. Myna bir jupyny eńbegimdi shyn yqylas belgisindeı qabyl alyńyz. /Qol qoıǵan/. 6/HI-1968 j.» Bul – jazýshy Ámen Ázıevtiń «Jez taýlar» kitabyna jazyp bergen qoltańbasy.
«Beıseke, v znak glýbokogo ývajenııa ı v pamıat mnogoletneı drýjby s nasheı semeı. Ot avtora. 14/1-70 g.». Bul – jazýshynyń qyzy, belgili ǵalym Láıla Áýezovanyń «Istorıcheskıe osnovy epopeı «Pýt Abaıa» /1969/ – atalatyn kitabyna jazyp bergen qoltańbasy. Qadirin bilmeıtin pendege ne ráýa, al Beısekeń qadirin biletin jandardyń bári osylaı ony uly jazýshynyń kózi tutady. Aıtary joq, qyzyq taǵdyr, qyzyq baılanys, qaıtalanbas sabaqtastyq.
Tirshiliginde sezdik pe eken, uly adamnyń Beısekeńe nazary aýǵanyn? Qos arys arasyndaǵy ádebıettik baılanys, tirshilik qatynastaryna zer saldyq pa? Áı, qaıdam… Sezgende, bilgende syr shertýin ótinip, júzine talaı telmirgende sheshilip sóılep, kósilip maqtanatyn kisi taǵy da Beısekeń emes.
Áýezovpen qalaı dos boldyńyz, – dep dobaldaı suraq qoıamyz ǵoı baıaǵy.
Aldymen tanys-bilis boldyq, keıin úıme-úı aralastyq, qyzmettes júrdik, basyn bult shalǵanda jalt bermedik, basyna kún shuǵylasy túskende qoınyna tyǵylmadyq, basynan qıqý, izinen ańdýshy, búıirinen shanshý ketpedi, satylmaı, satpaı qasynan tabylýǵa tyrystyq, dedi ǵalym tereń oılanyp, sarań sóılep.
Endi búgin ǵalym kúndeligin, ondaǵy uly jazýshy jónindegi estelik jazbalardy oqyp otyryp, birsypyra oıǵa qalamyz. О́z taǵdyrynan ótken, bastan keshken jaǵdaıattardy qoıyn kitabyna túsirip, este bardan esep berip otyratyn ádeti. Áıtpese, kózi tirisinde kemshiligin jasyryp, jetistigin dabyraıta kórsetip maqtanaıyn, jaǵynaıyn, paıda tabaıyn degen pendeshilikten ada.
Mine, sol esep derlik eske alý jazbasynda Beısekeń uly jazýshymen qashan, qandaı jaǵdaıda tanysyp, qanshalyq dostyq qarym-qatynasta bolǵanyn qysymdaı sóılep, óte sarań túsiripti qaǵazǵa. Kúndelik jazbasyna qaraǵanda Beısekeń uly jazýshymen Máskeýde – «KSRO Joǵarǵy Sovetiniń vedomstvosy» redaksııasynda qyzmet istep júrgen kezinde – 1939 jyly kúzde tanysqan. Bul joly Muhań Beısekeńniń Máskeýdegi páterine túsip, birneshe kún jatady.
Mine, sol joly syr alysyp, syr berisip, qapysyz dostasady. Bul dostyq shaıtan aralassa azbas, ázázil arapshy azǵyrsa jaryqshaq túspes qymbat ta, shynaıy qatynasqa aınalady. Ekeýara aǵa-inideı dostyq qarym-qatynastyń munshalyq tereń de beren qalyptasýyna Beısekeńniń ataq-dańqqa qulaı bermeıtin, jalǵan jaltyramaı boıyndaǵy barymen jarqyraıtyn, ne aıtsa da oılap aıtatyn, aıtsa qaıtpaıtyn tabandy kisiligi sebep bolǵan shyǵar dep oılaımyn. Sondaı-aq Beısekeń ómir jolyn da, shyǵarmashylyq jolyn da Táshkende bastaǵan adam. Temirqanat shaǵynda bilim alǵan, ár ráýaıatta tanys, bilis bolǵan adamdary – Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov, Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanov, Júsipbek Aımaýytov, Maǵjan Jumabaev, Zeınel-Ǵabı Imanjanov, Sádýaqas Ospanov, Ámın Júsipov – bári de Muhańnyń qatar syılasqan, birin aǵa, birin ini tutqan qımastary. Táshken – Beısekeńniń kózin ashqan jeri bolsa, Lenıngrad ýnıversıtetinen túlep ushqan Muhańnyń da aspıranttyq belesi ótken ystyq ta qımas ómir kezeńi ótken jer. Qazaq ǵylymy úshin áli ashylyp bolmaǵan uly adamnyń kóp jumbaǵy Táshkende jasyryn jatyr desek jarasady. Kúnshyǵys eńbekshileri kommýnıstik ýnıversıtetinde /KÝTV/ bilim alǵan Beısekeńniń stýdenttik shaǵy da tikeleı Maǵjan Jumabaevpen ustaz-shákirttik baılanysta ótken. Shákirt bala aqyn úıinde ósken dese jarasarlyqtaı jaqyn syılasqan. Á.Bókeıhanov, S.Qojanov, N.Tórequlov, T.Rysqulov, S.Sádýaqasov – Máskeýde ár tarapta tárbıesin kórgen qaıratkerler.
Al bulardyń qaı-qaısysy da M.Áýezovtiń balań shaǵynda mıdaı aralasqan adamdary. Qadir tutar qımastary. Qala berdi, otyzynshy jyldary Beısekeń qajymas qaıratker Mirjaqyp Dýlatovpen «Eńbekshi qazaq» gazetinde bir bólmede qatar otyryp, qalam qyzmetinde birge atsalysqan, aǵa, ini bolyp syılasqan jandar. Stýdent partasynda otyryp, jazǵan Abaı jaıly maqalasyn Máskeýde – Maǵjan Jumabaev oqyp, maquldasa, Qyzylordada – «Eńbekshi qazaqqa» Beıimbet Maılın qos nómirge jarııalap, tusaýyn kesken, Mirjaqyp Dýlatov «Qazaq ádebıetiniń kórsetkishine» ol maqaladan úzindi keltire sóılep, marhabatpen engizgen. Beısekeńniń kisilik aınymas asyl qasıeti – dúnıeni jaý shaýyp, jan alqymǵa alyp jatsa da óz pikirin ózgertpeıtini, belgili bir adam jóninde óz baılamynan qaıtpaıtyny. 1937 jyldyń qara quıyny soqqanda da óz pikirinen aınymaǵan, qaıtpaǵan Beısekeń «shash al dese, bas alatyn» qazaqy ortadan tysqary júrgendiginen ǵana oń ıyǵyndaǵy perishtesi qaǵyp aman qalǵan ǵoı…
Aıtyp ótken jaılardyń qaı-qaısysy da Beısekeń basynan tabylǵanda eki kózdiń biri-birine qastyq, jaýlyq jasaǵanyn qazaq elinen, qatar júrgen azamattardan kórip, bilip baryp otyrǵan Muhtar Áýezov qýanbady dep qalaı aıtaıyq?! 1939 jyly Máskeýde ekeýara ótken áldeneshe kúndik syrlasý qazaqtyń qos arysyn ajyramastaı etip osylaı tabystyrǵan edi.
Kúndeliginde Beısekeń bylaı dep jazady: «1941 jyldyń basynda bir barǵanynda Muhtar óte qýanyshty edi. Kezdesip, áńgimelese bastaǵanymyzdan-aq:
Men bıyl bir úlken jumys bitirdim. Abaı týraly biraz jyldan beri jazyp júrgen romanymnyń birinshi kitabyn bitirip, baspaǵa berdim.
Buǵan deıin irili-ýaqty birsypyra shyǵarma jazdym ǵoı. Myna romanym sonyń bárinen ózge, jazýshylyq qyzmetimniń bir bıik belesi… Adam óziniń ár jumysyna, birine az, birine kóp degendeı, ártúrli qanaǵattanady, túrlishe rıza bolady. Men burynǵy jazǵandarymnyń eshbirine romanyma qanaǵattanǵandaı qanaǵattanǵan, rıza bolǵan emes edim. Buǵan bir aıryqsha qanaǵattandym – degendi aıtty» /«Bastan ótkender, oıǵa kelgender men jıǵan-tergender» atalatyn kúndelik dápteri. Birinshi dápter, 36-37-better/.
Búkil búgilis-túgilisine oı jiberińkirep oılanyp oqyǵan kisige bul qarapaıym jazba kóp málimet berer edi. Demek, ataqty «Abaı joly» epopeıasynyń alǵashqy kitaby aıaqtalǵan. Jazýshy kóńil-kúıi shattyqty.
Alaıda, osynyń bári Muhańdaı kóleńkesiniń ózine kúdikpen qaraıtyn saýysqannan saq, zaman ábden zárezap etkendigi sonsha, bir qulaǵyn jastyqqa basyp, bir qulaǵymen tyń tyńdaýǵa, bir kózin uıqyǵa jumsa, ekinshisin qaraýyl qaratýǵa úırengen adam, baıqaǵan kisige, Beısekeńe jan syryn asha sóılep otyr. Uly adam jónindegi estelikterdiń birde-birinde – birde-bir zamandasy Muhań «Abaıdy» aıaqtadym» dep ańqyldap syr ashty, dastarhan jaıdy degendi aıta qoıǵan joq-ty. Sóıtken Muhań Máskeýde Beısekeńe syryn ashsa – sengeni, maqtana sóılese – dos aldynda mereılengeni.
О́te naqty, zatty sóıleıtin Beısekeń odan ári úlken týyndy úshin shampan atyp, sharap ishkenin, uly adamnyń qýanyshymen birge ýaqyt, zamana hám zamandastarynan kórgen quqaıyn, jegen pushaımanyn, estigen ǵaıbatyn aıtyp jatpaıdy. Odan ári ózin taǵdyr aıdap Almatyǵa aýysyp kelgeni, taǵdyr sabaqtap uly epopeıanyń jaryqqa shyǵý tarıhyna qalaı oraılasqanyn baıandaıdy. О́zin san tolqýǵa salyp, berekesin alyp, beınet shektirgen, aqyr-aıaǵy qyzmetten ketýge májbúr etken hıkmetti de meılinshe qarapaıym, meılinshe ustamdy áńgimeleıdi. Bireý esitip, bireý estimegen ǵalym syryna qulaq túrelikshi:
«1941 jyly, maı aıynda men Almatyǵa qyzmetke aýystym. Qazaqtyń memlekettik baspasynyń bas redaktory bolyp taǵaıyndaldym. Sol jyly, 22 ııýn kúni Uly Otan soǵysy bastaldy. Soǵys bastalǵan soń on bes-jıyrma kúnnen keıin baspanyń dırektory Ahmet О́teev pen meni Qazaqstan Ortalyq partııa Komıteti shaqyrdy. Onda bizdi Skvorsov pen Buzyrbaev joldastar qabyldady.
Biz, Buzyrbaev joldas ekeýmiz, Sizderdiń josparlaryńyzdy kórip shyqtyq. Ony búgingi kúnniń zárý qyzmetine yńǵaılaýdy oılastyrdyq, – dep, Skvorsov baspanyń soǵys jaǵdaıyndaǵy mindetterin aıtty. – Josparlaryńyzda Áýezovtiń «Abaı» romany bar eken. Ol baspahanada terýde jatqan kórinedi. Bizdińshe, sol romandy shyǵarýdyń qajeti joq. Bir jaǵynan, ol sonshalyq aktýaldy emes; ekinshi jaǵynan, avtory senimdi adam emes. Senderge partııalyq tapsyrma: biz, Ortalyq partııa Komıteti aıtty demeı Áýezovke ózderiń bir sebep aıtyp, onyń romanyn toqtatyńdar, shyǵarmańdar, – dedi Skvorsov.
Muny Buzyrbaev ta qostady. «Abaı» romanyn shyǵarmaý jóninde bizge ol da birsypyra keńes berdi.
Eki-úsh kúnnen keıin men Muhańdy shaqyrdym:
Baspahanalarda jumysshylar az qaldy. Jabdyq joq. Soǵysqa tikeleı baılanysty kitaptardyń ózin shyǵarý tipti qıyn bolyp jatyr. «Abaı» keshigetin kórinedi. Ol eski, latyn árpimen terilgen eken. Endi bir-er jyldan keıin ony latyn árpimen shyǵarý múlde qolaısyz bolady. Sondyqtan, Muha, «Abaıdyń» lıstalaryn alyńyz. Túzetýlerińiz, qosatyn, qysqartatyndaryńyz bolsa, sonyń bárin jasańyz. Sonan keıin ony jańa árippen shyǵaraıyq – dedim.
Muhań buǵan qýana-qýana kóndi. «Abaı» «toqtatyldy». Bul Buzyrbaevqa habarlandy, ol endi shyǵarylmaıdy delindi. Biraz kúnde Muhańa kitaptyń «lıstalary» berildi. Muhań olardy kóp ustamaı, túzetip ákeldi.
Bul kezde men Skvorsovtyń partııalyq tapsyrmasyn ary oılap, beri oılap, ol qate, partııalyq tapsyrma emes, partııa jolyn burmalaý degen qorytyndyǵa kelgen edim. Qoljazbany kidirtpedim: mashınkaǵa jańa árippen qaıta bastyryp, baspahanaǵa jiberdim… Kelesi, 1942 jyly ııýl aıynda «Abaı» baspadan shyqty. «Abaı» baspadan shyqqan kúni ol jóninde gazette bizdiń, Q.Shańǵytbaev ekeýmizdiń maqalamyz shyqty /«Sosıalıstik Qazaqstan» 26 ııýl, 1942 jyl/.
Maqalamyzda biz «Abaı» romanyn tıisinshe baǵalaýǵa tyrystyq: tarıhı roman dep tanyp, ony sovet ádebıetindegi belgili tarıhı romandarmen salystyrdyq. «Abaı» ol romandardyń birqatarynan jaqsy bolyp shyqqan… «Abaı» romany qazaq sovet ádebıetiniń úlken bir tabysy». Osy maqala shyqqan soń eki-úsh kúnnen keıin meni Qazaqstan Ortalyq partııa komıtetiniń sol kezdegi sekretarlarynyń biri Muhametjan Ábdihalyqov shaqyrdy. Bardym. «Abaı» týraly maqala stolynyń ústinde jatyr. Qyzyl qalammen shımaılanyp syzylypty. Muhametjan qabaǵynan qar jaýardaı, túnerip otyr. Men otyra bergende ol ornynan turdy. Ashýlanyp, meni búrip sóıleı bastady. Myna romandy saǵan kim shyǵar dedi? – dep, maqalany nuqyp qoıdy.
Men jaýap aıtpaq boldym. Ol: Toqta! Sen óziń kimniń kitabyn shyǵaryp otyrsyń? Kimdi, kimniń shyǵarmasyn maqtap otyrsyń? – dep bastyrmalata jóneldi. Men taǵy da jaýap aıtýǵa yńǵaılanǵan edim, ol taǵy kıip ketti. Sózge jol bergiń joq. О́ziń bir asaýsyń ǵoı!..
Áýezov buryn pálen bolǵan, túgen bolǵan… Ol qazir moınynda sottylyǵy bar, pálen adam, túgen adam… Erteńgi kúni… ol bizge pálen isteıdi, túgen isteıdi, – dedi.
Aıtqandaryna tánim túrshikti. Olardy endi, on bes jyldan keıin osynda jazýǵa aýzym da barmaıdy.
Sen maqalańda «Abaı» romanyn Stalındik syılyq alǵan «Petr pervyıǵa», «Shyńǵys hanǵa» teńeısiń. Sonda senińshe buǵan da Stalındik syılyq berý kerek qoı shamasy? Shirkinniń bilgishin, baǵalaǵyshyn!..
Joq, endi jaqsyny jaqsy deý…
Sandyrama! Jaqsyny senen basqa kisi tanymaı ma eken? Sen túk bilmeısiń. Munan bylaı tipti syn jazýdy qoı… Bar… dep shyǵaryp jiberdi. Eki-úsh jyldan keıin sol Ábdihalyqov «Abaı» romanyn Stalındik syılyqqa usynǵan qaýlyǵa qol qoıdy. Biraq «Abaıǵa» ol joly syılyq berilmedi, ekinshi kitaby kútildi.
Sol shyqqan soń, 1948 jyly Stalındik birinshi dárejeli syılyq berildi.» /Atalǵan kúndelik. 38-39-40-41-42-43-better/. Qandaı ǵajap erlik! Kisiniń oqyp otyryp, qaradaı áldekimderge zyǵyrdany qaınaıdy. Qazaq jazýshysynyń qazaqsha jazǵan romanynda qazaqsha bir aýyz sóz bilmeıtin Skvorsovtyń ne ákesiniń aqysy bar deseıshi? Bastyqtyń aıtqanynan shyǵa almaıtyn, qýyrshaq hatshylar Buzyrbaev pen Ábdihalyqov áreketi anaý. Mine, osyndaı qysyltaıańda qarańǵyda jol tapqandaı, múmkindik taýyp «Abaıdy» jaryqqa shyǵarǵan Beısekeń áreketine janyń jadyraıdy. Oılap qaraǵan kisige, bul árbir týyndy tusynda, árbir jazýshy taǵdyrynda qaıtalana berer jaǵdaıdan emes. Asyly, qaı dáýir, qandaı jaǵdaıda da tor shyn talantqa qurylǵan, kerme-kedergi zamanynan ozyq turǵan uly jazýshynyń qubylysqa aınalyp týǵan shyǵarmalaryna jasalǵan. «Shahnamany» Ǵaznaýı hanǵa «syılatqan» Ferdaýsı taǵdyryn eske alyńyz. A.S.Pýshkınniń tarıhı shyǵarmalary men memýarynyń qalaı jazyla bastap, orta jolda toqtatylǵanyn oıǵa túsirińiz. Alǵashqy shyǵarmasynyń uly V.G.Belınskıı maqtaýyna ilingeni úshin zamandastarynyń qyzǵanyshyna ushyraǵan jap-jas F.M.Dostoevskıı ómirine kóz jiberińiz. Qaıran da qaıran shermendeliktiń qyl shylbyrynan qutyla almaı, tutylyp qalyp jatatyn ulylyq. Ulylyqtyń qyr sońynan qalmaı ókshelep, izin ańdyp qultabandap dińkesin qurtatyn kóre almaýshylyq, qyzǵanyshtyń qyzyl ıti-aı deseńshi?!
Sonaý jıyrmasynshy jyldary uly Abaıdan qashqan, tapty jeleýletip halyqty uly Abaı jyrynan qashyrtqan qara nıet qyrqynshy jyldary da qartaımapty, qyrqynshy jyldary da saıasatty syltaý, zamana jelin jeleý etken keıipte ulylarǵa aýyz salǵan ádetinen jańylmapty. Áli jetken jerdi ózi jaıpap, áli jetpegen jerdi kezeńdik ákimder qolymen tunshyqtyryp úırengen qaıran qara nıettilik. Sonaý jıyrmasynshy jyldary uly Abaıdy arashalaǵan jas Beısembaı qyrqynshy jyldary aqyn jaıly romandy arashalap janushyryp júr.
Qaı ýaqytta da ádebıetpen, ónermen saıasattyń qolyna sý quıý, qaı ýaqytta da saıasattyń ádebıet pen óner isine aralasýy – ekeýi birdeı utylysqa shyǵady, keıingi urpaq aldynda ekeýi birdeı qarabettik kúı keshedi.
Búgingi ýaqyt bıiginen, búgingi kún túsinik jetegine ilese taldaı qaraıyqshy joǵaryda aıtylǵan jaılarǵa. Basqa emes, «Abaı» romanyn jaryqqa shyǵarmaý isine Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń kezindegi birinshi hatshysy Skvorsov aralasyp otyr. Ne túsinip, ne bilip aralasyp otyr deseńizshi?! 1937-38 jyldardyń qandy naýqanynda qazaq ıntellıgentterin aıaýsyz qyrǵynǵa ushyratqan basshy, eń bolmasa naýqan ótken soń, qatary seldirep qalǵan qazaq ıntellıgensııasyna tynym berseıshi, odan da qulaǵan ekonomıkany qalpyna keltirýmen aınalyssaıshy. Joq. Igi istiń biri joq. Endi kelip halyq janyna rýhanı yrys bolyp quıylǵaly turǵan «Abaıdy» jórgeginde tunshyqtyrǵysy keledi. Árıne, Skvorsov arqasynda Buzyrbaev, Buzyrbaev arqasynda taǵy bireý, bireý emes, bireýler, birnesheýler tur ǵoı tasalanyp. Jáne ol mindetti túrde qazaq! Zamandasynyń atyn ozdyrǵysy kelmeıtin, óz jaqsysynan jattyń jamanyn artyq kóretin qazaqy nadandyq. Áıtpese, qazaqsha álipti taıaq dep bilmeıtin Skvorsovtyń «Abaıda» ne ákesiniń quny bar deısiń?! Domalaq aryz jazdyrǵysh, yrqyna kóndirgish yqpaldy toptyń aıtaǵyna erip, sonyń sózin sóılep otyr ǵoı orys basshy.
Aıtaqqa ergen jortaq… Bir sátke mynadaı jaıdy kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi. Muhtar Áýezovtiń «Abaı» romany avtorynyń «saıası senimsizdiginen» jaryqqa shyqpaı qaldy delik. Negizinen Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy aralasqan is «oń» dese ońynan, «teris» dese terisinen buljymaı oryndalýǵa tıisti ǵoı ol kezde. Máskeýde júrip, 1937-niń qyspaǵyn kórmegen, ári óz degeninen qaıtpaıtyn ójet Beısekeń tas jutyp, táýekel etpese, kúshtilerdiń aıtqan sózine shybyndap bas ızeı beretin qazaq jaǵdaıynda, tap solaı, «Abaı» jaryqqa shyqpaı qalýǵa tıisti edi ǵoı. «Abaıdyń» alǵashqy kitaby jaryqqa shyqpasa uly epopeıanyń keıingi kitaptary jazylar ma edi, joq pa edi? «Abaı» jaryqqa shyqpaı qalsa, onsyz da ultshyl, alash aty qyr sońynan qalmaı, ıti qyryn júgirip, qyrsyq ıektegen jazýshy kezekti qýǵyn, kópe-kórineý shettetýdi kótere almaı ajalynan buryn ólip ketse qaıter edik? KSRO Memlekettik syılyǵyn alǵannan keıin, 1953 jyly QazMý-den shyǵarylyp, Qazaqstannan qýylǵanyn eske alsańyz, báriniń de múmkin ekenine kóz jetkizesiz. «Abaı» – A.Baıtursynov, J.Aımaýytov, M.Jumabaev eńbekterimen birge aqtalyp, oqyrman qolyna búgingi kúnderi tıip jatsa she? Oılasań janyń túrshigedi…
Jahandy jaýǵa aldyryp, kóńildi kúdikke shaldyra bermeı-aq, ońynan sóılegende «Abaı» Skvorsov pen Buzyrbaevtyń sol shettetýinen sheginip ketip onshaqty jyl keshigip baryp jaryq kórgenniń ózinde qanshama utylys bolar edi?
Jaqsyly-jamandy aıtylyp jatqan suraýly qaýipti jaǵdaılardyń biri oryndaldy-aq, shyǵarma avtory – M.Áýezovten bastap, búkil qazaq ádebıeti úshin úlken utylys bolaryna shák joq. Onda bir qazaq ádebıeti ǵana emes, búkil Orta Azııa ádebıeti kóp máselede kenjelerine de kúmándana almaısyz. Qarapaıym oqyrman qaýymnyń ádebı-estetıkalyq talǵamyn kóterýden bastap, jazýshylyq mádenıet, qalamgerlik deńgeı, ádebı sheberlik sabaǵy, ádebı dástúr… degendeı bir-birine kindiginen baılanyp jatqan ózara sabaqtas, ózektes máselelerdiń bári aqsar edi, bári kenjelep, keıindep mesheýlene berer edi ǵoı onda. Aıtarǵa aýzyń barmaıdy. Tfá-tfá…
1942 jyly «Abaı» jaryqqa shyqpasa, ekinshi kitaby jazylmaıdy, ekinshi kitaby jazylyp jaryq kórmese Muhtar Áýezovke 1948 jyly Stalındik syılyq berilmeıdi. Syılyq alǵan soń da talaı qýǵyn-súrgin kórgen Muhtar Áýezov eger syılyq almaǵan bolsa alashordanyń sarqyndysy retinde, ultshyl jazýshy degen aıyp taǵylyp aıdalyp kete barar ma edi?! Qalaı degende de qyrqynshy, elýinshi jyldardyń ishinde basyna san ret úıirilgen bulttardyń birinen bolmasa birinen jazym bolýy kádik-ti uly jazýshy. Demek, «Abaı» romanynyń der merziminde jaryqqa shyǵýy aıtýly shyǵarmany aman saqtap qana qoıǵan joq, sonymen qatar M.Áýezovtiń óz basyna jasalǵan saıası aıyptaý, dushpandyq shabýyldardan qorǵan boldy. Talaı tospa-tospalarda tutylyp qalmaı, qutylyp shyǵýyna «Abaı» dańqy, ataqty shyǵarmaǵa alǵan syılyq az septespese kerek. Áýel basta jazylmasa sóz basqa, asa daryndy jazyla bastaǵan kóp tomdy shyǵarmanyń alǵashqy kitabyna sanaly túrde jasalǵan myqty tosqaýyl. Sol tusta meımanasy tasyǵan ákimderdiń kózin aldap qapy soqtyrǵan baspager Beısembaı Kenjebaevtyń qarapaıym qolǵabysynyń sonshalyq qadirli bolatyn sebebi de, mine, osynda.
Mine, osyndaı qystalań, ózeksiz óńeze – tar kezeńde B.Kenjebaıulynyń táýekeli – basyn báıgege tigý, táýekeli – qaıtalanbas rýhanı erlik, qaıtalanbas kisilik.
Basyn báıgege tigý deıtin sebebimiz – «Abaıdy» shyǵarmaý, basqa emes, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń sol kezdegi birinshi hatshysy N.A.Skvorsovtyń, qatardaǵy hatshysy A.Buzyrbaevtyń nusqaýy. Al ony oryndamaý, eń jeńil degende qyzmetten alynyp, maıdanǵa jiberilý. Áıtpese, áli 1937 jylǵy qandy qyrǵyn sýyı qoımaǵan ol jyldary, odan da zoryn kútýge bolatyn. Tup-týrasyn aıtqanda, aıdalyp, atylyp ketýi de ábden múmkin edi batylsyǵan baspagerdiń. Ǵaıyp-eren, qyryq shilten qoldady ma, áıteýir ǵalym el, jurt baqytyna aman qaldy…
Sóıtip, qaıtalanbas kisilik qaryzyn ótep paryzǵa aınaldyrdy, uly jazýshy aldynda, keleshek urpaqtar baqytyna qaıtalanbas rýhanı erlik jasady. Janyn shúberekke túıe júrip jasady. Qoletinde júrgen balasyndaı balań aqyn Q.Shańǵytbaevty kitap redaktory etip taǵaıyndap, «Muhtar romanynyń terilip jatqanyn tisińnen shyǵarýshy bolma. Qazaqta kim kóp, qyzǵanshaq pen aryzshy kóp. Úlken shataǵy bar kitap bolyp tur. Eshkimge sezdirmeı tezirek shyǵaryp alaıyq» /Atalǵan estelik/ – dep ońashada sybyrlaı, taǵatsyz eskertýiniń ózinde qaýip-qatermen jaǵalasqan sezim jatyr ǵoı…
Kózdi jumyp nartáýekelge barǵan baspager Beısembaı Kenjebaıulynyń aqyldy istegen ekinshi bir isin qarańyz. Ádette, baspager kisige, onyń ishinde basshy qyzmetkerge ózi basqaryp otyrǵan baspa kitabyn ózi taldap, maqtap maqala jazý – partııalyq baspagerlik etıkaǵa jatpaǵany málim. Alaıda, Skvorsov, Buzyrbaev, Ábdihalyqov sekildi aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys bolyp turǵan ákimderdiń aıtqan sózin, bergen nusqaýyn oryndamaǵan baspa basshysy /Beısekeń/ endi qorǵanys amalyna kóshedi. Qorǵanys joly, áreket amaly – «Abaıdy» qaraǵaı men qorǵasyn ıisi seıilmeı turyp, súıinshi danasynan oqyp, merzimdi baspasóz arqyly dúıim jurtty qulaqtandyryp jiberý.
«Kóp qorqytady, tereń batyrady» – kópshilik pikirimen sanasar, keshirimdi bolar degen oıdy maldanǵan edi, baspager! Qarshadaı bala-redaktor, daryndy aqyn Qýandyq Shańǵytbaevty qabatyna ala «Abaı» romany jóninde «Sosıalıstik Qazaqstan» /«Egemen Qazaqstan»/ gazetinde maqala jazýy, maqalanyń shyǵarmamen bir qatar /bir kúnde/ jaryq kórýi – jaqsy oılastyrylǵan aıla. Ákimderdiń dińkesin qurtqan jarııalylyq. «Abaıdyń» myqtylyǵyn bile, seze tura qarsy bolyp, tosqaýyl qoıyp júrgen ákimder «bolar is bolyp, boıaýy sińip» el qulaqtanyp qalǵan soń sharasyzdan barmaǵyn shaınaıdy ǵoı baıaǵy. Zárin de, kárin de aıtqanyn tyńdamaǵan, «Abaı» toqtatyldy» – dep aılaly aqpar berip, jer soqtyryp ketken «alaıaq» B.Kenjebaıulyna tógedi. Oǵan qarsy daýyl turǵyzady, jaýyn jaýǵyzady. Biraq, taǵy da ony Muhtar Áýezov pen Beısembaı Kenjebaıuly bilmeýge tıisti. Bile qalsa Máskeýde Áýezovtiń de dos-jarany az bolmaýy kerek. Al, Kenjebaıuly Máskeýden – «KSRO Joǵarǵy Keńesi vedomstvosynan» jaqynda aýysyp kelip otyr. Búkilodaqtyq starosta M.I.Kalınınmen bir partııalyq ıacheıkada bolyp, qoıan-qoltyq qyzmet istegen /M.I.Kalınınge qazaq tilinde jazylǵan aryz-shaǵymdardy aýdaryp berip otyrǵan. Q.E./ Kenjebaıuly ilgerilep izdense shý shyǵýy múmkin. Otyrǵan oryndyǵy qymbat mansap ıeleri bul jaıdy bilmeıdi emes, eskermeıdi emes.
Endigi jaza, sharanyń bári Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń sol kezdegi hatshysy Muhametjan Ábdihalyqov qolymen atqarylatyn syry da, mine, osynda! Joǵaryda Beısekeń kúndeliginen keltirilgen ashý, yza, aıqaı sózderdiń qandaıy da M.Ábdihalyqov aýzymen aıtylǵanymen onyń arqasynda qazaqty – qazaqqa salǵan, ákimdi eńbekshige salǵan, shoqpardy izgilikke jumsaǵan zulym kúsh – M.Áýezov pen B.Kenjebaıulyna qarsy qaskóı top tyǵylyp tur ǵoı. Sondyqtan bul jerde qanshama qatty kelgenimen, aıtpas sózdi aıtqanymen Muhametjan Ábdihalyqovtyń jaǵdaıyn túsinip qabyldaý jón. Al biz keltirgen kúndelik sózderi /keltirilmegeni de bar/ qanshama qatty degenimizben, sol kezeńniń ámirshil ákimderi úshin qarapaıym qyzmet normasy ǵana.
Kózi tirisinde qadirli Beısekeńmen «Abaı» romanynyń jaryqqa qalaı shyqqany jóninde áńgimeleskenimiz bar. /Birde Qýandyq Shańǵytbaev sálemdese kelip, ekeýi roman jóninde jylap otyryp estelik aıtysqandary da este. Onyń bárin aıtyp jatý – artyq./ Endi sol syrlasý, áńgimelesýdiń keıbirin ortaǵa salaıyq.
Sizdiń basyńyzdy báıgege tigip, tosqaýyl qoıylyp qulatylǵaly turǵan «Abaı» romanyna janyńyzdy salyp, arasha túsýińizdiń syry nede? Bir respýblıkanyń birinshi basshysy, 1937 jyly «qazaq ıntellıgensııasynyń 99 prosentin qyrǵan» /S.Muqanov/ Skvorsov syndy qandy sheńgelge qarsy turýǵa kúsh-qaıratty qaıdan aldyńyz? – dep suradym birde qaısar ǵalymnan.
Bir kisiniń oı-qııalynan týǵanymen kórkem shyǵarma – halyqtiki. Eldi eseıtkimiz kelse esti shyǵarma jazaıyq. Eń bolmaǵanda jazylǵan esti shyǵarmany shyryldap qorǵamasaq torǵaı qurly bolmaǵanymyz, el retinde tozǵanymyz dá. «Abaıdyń» jaqsy shyǵarma ekenine sendim, sengen soń halyqqa jetsin dep, Qýandyq ekeýmiz qoldan kelgendi jasadyq. Árıne, Muhań rıza boldy ǵoı. Áıtse de soqyr senimdi ákimder kúrik taýyqtaı kúrildep bále boldy. Basymnan qıqý ketpedi. Aqyry, aryzymdy jazdym da, «óz erkimmen» baspanyń bas redaktorlyq qyzmetinen kettim. Ketkenime sirá da ókinben. Kerek bolsa aryzymnyń kóshirmesi ózimde saqtaýly…
Ǵalym ótken ómirine kúlip qarady. О́kinishi bolsa ishinde. Al ózi pende basshylarǵa kúle qarap sóıledi.
Iá, ǵalym aıtqandaı-aq, onyń Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń sol kezdegi hatshysy M.Ábdihalyqov atyna Qazaqtyń memlekettik birikken baspasy bas redaktorlyǵy qyzmetinen bosatý jóninde jazǵan aryzy saqtalypty. Aryz «Beseda s Vamı okonchatelno ýkrepıla moı myslı ı jelanıe ýıtı s vypolnıaemoı mnoı seıchas raboty…» – dep bastalady.
Uzyn sózdiń qysqa