Jaratqan tabıǵı baılyqqa jarytpasa da, negizinen týrızmdi damytý jolymen molshylyqqa kenelip otyrǵan elder bar. Tipti, keıbir memleketterdiń IJО́-niń teń jartysynan astamyn osy saladan túsken tabys quraıdy. Mysaly, Makao degen araldyq memlekette bul kórsetkish 89,5%, Maldıvte – 61,3%, Bagam araldarynda 53,6%-ǵa teń kórinedi.
Elimizde osy salaǵa meılinshe kóńil bóletin ýaqyt ábden jetti. Týrızmdi damytý arqyly ekonomıkalyq jetistiktermen qatar, halyqtyń el men jer tarıhyn tereńirek bilýine jol ashýǵa bolady. Bul máseleni Elbasy Nursultan Nazarbaev «Týǵan jer» baǵdarlamasynda atap kórsetken edi.
Prezıdent qazaqstandyq patrıotızmge tárbıeleý úshin arnaıy baǵdarlama engizý týraly usynysyn byltyr sáýir aıynda jarııa etti. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda atap kórsetkendeı, «Patrıotızm kindik qanyń tamǵan jerińe, ósken aýylyńa, qalań men óńirińe, ıaǵnı týǵan jerińe degen súıispenshilikten bastalady... Týǵan jer – árkimniń shyr etip jerge túsken, baýyrynda eńbektep, qaz basqan qasıetti meken, talaı jannyń ómirbaqı turatyn ólkesi... Týǵan jerge, onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri... Bilim berý salasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgizýdi, ekologııany jaqsartýǵa jáne eldi mekenderdi abattandyrýǵa basa mán berýdi, jergilikti deńgeıdegi tarıhı eskertkishter men mádenı nysandardy qalpyna keltirýdi qolǵa alý kerek. Patrıotızmniń eń jaqsy úlgisi orta mektepte týǵan jerdiń tarıhyn oqýdan kórinis tapsa ıgi...».
Qaraǵandy óńiri tarıhı jádigerlerge kende emes. Bir ǵana Ulytaý aýdanyndaǵy kóne eskertkishterdiń tarıhı joǵary mańyzyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Aıtalyq, HIII ǵasyrdaǵy sáýlet óneriniń eskertkishi dep tanylyp, memleket qamqorlyǵyna alynǵan Joshy han kesenesi Qarakeńgir ózeniniń boıynda tur. Osy mańdaǵy Alashahan kesenesi de týrısterdi qyzyqtyrary sózsiz.
Ulytaý aýdanynda týrızmniń ekologııalyq, etnografııalyq, taǵzym etý, tarıhı, mádenı baǵyttaryn damytýǵa mol múmkindik bar. Atalǵan kesenelerden bólek, bertinde tabylǵan kóne Basqamyr, Aıaqqamyr qalalarynyń orny jeke bir saıahatqa negiz bola alady. Áýlıetaýdyń ásem tabıǵaty da kez kelgen qonaqty qushaq jaıa qarsy alady.
Aýdanda respýblıkalyq mańyzdaǵy «Ulytaý» murajaı-qoryǵy, Jezdi kentinde ken jáne mys balqytý isi tarıhynyń murajaıy jumys isteıdi. О́ńir tabıǵatynyń bıologııalyq alýandyǵy tabıǵı aýmaqtardyń únemi baqylaýda ustalyp, erekshe qorǵalýy arqasynda saqtalyp otyr.
Ulytaýda qonaqtardy qarsy alyp, kútetin úsh qonaq úı, eki demalys aımaǵy jáne tórt qonaqjaı shańyraq bar. Aýdanda týrıstik salanyń damýyna osynda 2014 jyly Qazaqstan geografııalyq qoǵamynyń uıymdastyrýymen ótken keshendi ekspedısııa aıtarlyqtaı serpin berdi. Oǵan qatysýǵa belgili tarıhshy, sáýletshi, geograf, bıolog, botanık mamandar shaqyrylǵan bolatyn. Qaraǵandydaǵy «Avalon» tarıhı-geografııalyq qoǵamy ekspedısııa qorytyndylary boıynsha túrli materıaldar, sonyń ishinde GPS-trekter, fotojınaqtar ázirlep, solardyń negizinde Ulytaýdyń baspahanalyq jáne elektrondy týrıstik karta-syzbalary jasaldy. «STV» telearnasy «Beımálim Qazaqstan» serııasy boıynsha eki serııaly fılm jasap shyǵardy. Al Google Earth júıesi «Torap tehnologııalary zerthanasynyń» mamandary alǵash ret áýeden túsirgen Ulytaý mádenı-tarıhı eskertkishteriniń 3D-modelderimen tolyqty.
«Avalon» qoǵamy 2016 jyldyń sáýir aıynda Sarlyq aýylynda jergilikti turǵyndarǵa arnap semınar ótkizgen bolatyn. Onda ekotýrızmdi damytý úshin qonaqjaı úılerdi jumyldyrý máselesi sóz etildi. Nátıjesinde, jergilikti tórt otbasy kelisimin berip, syrttan kelgen saıahatshy qonaqtardy kúte bastady.
Qonaqtardy tartýǵa Ulytaýda 2012 jyldan beri jyl saıyn ótkizilip kele jatqan «Terisaqqan kóktemi» etnofestıvali de septigin tıgizip keledi. Dástúrli sharany qyzyqtaý úshin sheteldik týrıster, oblystyq, respýblıkalyq buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi keledi. Máselen, festıvalǵa 2013 jyly AQSh, Reseı jáne Fransııadan kelgen týrıster, 2015 jyly IýNESKO ókilderi jáne Reseı men Bahreınnen kelgen týrıster qatysty. Al 2016 jyly IýNESKO ókilderi festıvalǵa «Mergen» jáne «National geographic Qazaqstan» stýdııalarynyń túsirilim tobymen birge keldi. Olardyń maqsaty IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı muralar tizimine engizý úshin qazaqtyń bıe baılaý, aıǵyr qosý, qymyzmuryndyq sııaqty ulttyq dástúrlerin foto jáne beınetaspaǵa túsirý bolatyn.
2017 jyldyń shilde aıynda «Týǵan jer» baǵdarlamasynyń aıasynda «Ulytaý qymyzy» etnofestıvali uıymdastyrylyp, ótkizildi.
Eske sala ketsek, byltyr Túrki akademııasy halyqaralyq uıymynyń (TWESCO) uıymdastyrýymen qazaqstandyq jáne sheteldik bir top ǵalymdar men zertteýshiler, jýrnalıster «Kentaıdan Ulytaýǵa deıin: tarıhı jadynyń jańǵyrýy» III halyqaralyq ekspedısııasyna shyqty. Mońǵolııadaǵy Kentaı aımaǵynan bastaý alǵan ekspedısııa 15-16 qyrkúıek kúnderi Ulytaýdaǵy Alashahan men Joshy han keseneleriniń basynda óz jumysyn qorytyndylady. Eki kúndik ekspedısııaǵa shyqqan top quramynda Túrkııa, Mońǵolııa, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Reseıdiń (Bashqurstan, Tatarstan) bir top ǵalymdary, zertteýshileri men BAQ ókilderi boldy. Munyń ózi, birinshiden Altyn Ordanyń 750 jyldyǵy qarsańynda sátti aıaqtalǵan mazmuny zor, aýqymy keń shara bolsa, ekinshiden ekspedısııa Ult uıasy – Ulytaý syndy qasıetti ólke tarıhynyń tórtkúl dúnıege tanyla túsýine ıgi yqpalyn tıgizdi dep senimmen aıtýǵa bolady.
Qaraǵandy oblysynyń ákimdigi «Ulytaý» ulttyq parki men Ulytaý-Arǵanaty qoryna jalpy kólemi 202 419 gektar jer bólý týraly qaýly qabyldady. Ulytaý aýdanyn damytýdyń 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan jospary jasalyp, onda basqa máselelermen qatar týrızm salasyna qatysty ınfraqurylymdy, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý jaıy naqtylandy. Osy qujatqa sáıkes, bıyl aýdanda tarıhı-ólketaný murajaıy ashylmaq.
Mádenıet jáne sport mınıstrligi 2019 jylǵa deıin Ulytaý aýdanynda respýblıkalyq bıýdjet esebinen sapar-ortalyq pen «Hanshatyr» etnokeshenin ashýdy josparǵa engizgen.
Qaraǵandy oblysynda týrızm salasyn damytý boıynsha atqarylǵan jumystardyń mundaı mysaldar barshylyq. Kásipkerler týrıs- terge arnalǵan nysandar salyp, tamaqtandyrý, saýyqtyrý oryndaryn ashyp, basqa da mamandandyrylǵan qyzmet túrlerin usyný arqyly «Týǵan jer» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa óz úlesterin qosa alady. Barymyzdy baǵalaı bilsek, tórtkúl dúnıege tanylýdyń da, tolaıym tabysqa kenelýdiń de úlken bir joly osy.
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy,
Ulytaý aýdany