Ardyń júgi nardyń júginen de aýyr

Oryn jetpegen biraz adam zaldyń qos qaptaly men art jaǵynda túregelip tur. Minbege kóterilgen kezekti sheshen zal toly halyqqa qydyrta kóz tastady da qulaqqa jaǵymdy qońyr únmen sóılep ketti. Aqquba óńin kún qaqtaǵan, orta boıly, ashań deneli, aq shashty, oıly, muńly kózinen jylylyq, jyp-jyly júzinen nur tógilgen onyń sózin halyq berile tyńdap otyr. 

Aldyndaǵy qaǵazǵa oqta-tekte kóz qıyǵyn salyp, sý tógilmes jorǵadaı tógilte sóılep, tolymdy oı tolǵap turǵan aqıyq azamat akademık Kenjeǵalı Ábenuly Saǵadıev edi. Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń úlken zalynda ótip jatqan jıyn qazaqtyń áıgili batyry Shaqshaq Jánibekke arnalǵan halyqaralyq konferensııa bolatyn.

Shaqshaq Jánibektiń ómiri men erligin kóp jyl boıy zerttep, ol jaıly kólemdi kitap jazǵan ǵalym Erofeeva jáne de basqa da jan-jaqtan kelgen ǵulamalardan keıin sóılegen Kenjeǵalı Saǵadıevke aıtar sóz qal­maǵan sııaqty edi. Joq, olaı bolmaı shy­qty. Kenje-aǵam sóziniń basynda Shaqshaq Jánibek ómir súrgen orta men ýaqyt jaıly ári qysqa, ári nusqa aıtty da el qorǵaǵan erdiń erlikterin az sózine kóp maǵyna syıǵyzyp baıandaı kelip, ózi­nen buryn sóılegen aıtýly ǵalymdar aıtpaǵan oı aıtty. «Shaqshaq Jánibektiń qazaqtyń ózge batyrlarynan ereksheligi, artyqshylyǵy desek te bolady, – dep sózin sabaqtady akademık Saǵadıev, – aq bilektiń kúshi, aq naızanyń ushyna ǵana emes, aqyl men aılaǵa arqa tiregen memlekettik deńgeıde dıplomat bolǵany. Sonyń nátıjesinde kúrmeýi qatty kúrdeli talaı túıin qylyshpen emes, sózben sheshildi». Osylaı dep kemel oı, keń tynyspen kósilgen akademık osy sony pikirlerine Shaqshaq Jánibekti zertteýshi ǵalymdardyń ózine de beımálim tyń derekterdi alǵa tartty. Saǵadıevtiń sózin tyńdap otyryp men: «Bul aǵa­myz asa bilgir ekonomıst qana emes, óte bilimdi tarıhshy eken»­ degen oı túıdim.

Osydan birer saǵat buryn Qostanaı qalasyndaǵy úlken alańda boı kótergen Shaqshaq Jánibektiń at ústinde turǵan eńseli eskertkishiniń ashylý saltanatynda alǵashqy sózdi de Saǵadıev aıtyp edi. Onda aıtqan sózderin keıbir taıaz oılylar qusap qaıtalaǵan joq. Úlken alań toly qatary qalyń halyq Saǵadıevtiń qysqa da bolsa qyzýly sózin ystyq yqy­laspen tyńdap, satyrlata qol soǵyp, qurmet kórsetip edi. Mıtıngi aıaqtalǵan soń Saǵadıevti qorshaǵan top oǵan alǵystaryn jaýdyryp, aq­saqaldar aq batasyn berip jat­ty. Halyqtyń Saǵadıevke degen qurmetinde shek joq. Ol oryn­dy da. Bulaı deıtinimiz Shaq­shaq Jánibekke qoıylǵan es­kertkish Saǵadıevtiń tynymsyz izdenisi men tabandy eńbeginiń, akademıktiń el, halyq aldyndaǵy bıik be­deliniń arqasynda ornady. Memleketten bir tıyn qarjy almaı, demeýshiler tap­qan da, aqıyq, aqylman aza­mat, talantty jobalaý­shy, «Kazgor» prezıdenti Ábdi­saǵıt Táttiǵulov bastaǵan jobalaýshylar men músinshilerdi osy iske ju­myl­dyrǵan da, qashan es­kertkish jasalyp bitkenshe As­tanadan Almatyǵa san márte ke­lip, zııaly qaýymnyń basyn qosyp, aqyldasqan da Saǵadıevtiń ózi. Saǵadıevtiń ol eńbegi óz jemisin berdi. Shaq­shaq Já­nibek ózge batyrlar­daı­­ at ústinde tursa da bul­ es­kert­­­kishtiń ózgelerdi qaıta­la­maıtyn ózgelikteri kóp. Ony sózben jetkizý múm­kin emes, ony kórý, kóńilge toqý kerek!

Osy tusta basyn ashyp, qaı­talap aıtatyn bir jaı – keıbir jeńil oıly jelbýaz, qyzǵanshaqtar aıtyp júrgendeı Saǵadıev Shaqshaq Jánibek eskertkishin ornatýǵa ár mınýty esepteýli altyn ýaqyty men kúsh-jigerin jumsaǵanda ataǵyn shyǵarý úshin emes, elge paıdam tısin, qazaqtyń, elin, jerin qorǵaǵan batyr babamyzdyń rýhy asqaqtap, jastardy otanshyldyqqa tár­­bıeleýge septesin degen­ oı­da bolǵany anyq. Al ataq­qu­marlyq oǵan jat. Onsyz da­ bir kisige jeterlik, ataq, abyroı ony ózderi izdep tapty. Sebebi tabıǵı talant jáne ta­bandy eńbek deıtin qos qanat ony bıikterge alyp ushty. Osy tusta Pıfagordyń «Baqytty qýyp qara ter bolma, ony óziń­niń isiń men ishińnen izde» degen sózi oıǵa oralyp tur.

Akademık Saǵadıev búgingi bıi­gine op-ońaı kóterilgen joq. Syrt kózge joly bolǵysh kóringenmen, soǵys salǵan salmaq­ty bala bolsa da kóp­pen birge beli qaıysyp kó­terdi. Eńbek, eńbek, taǵy da eń­bek! Eńbek bárin de jeńbek eke­nin óz ómirimen dáleldedi. Muzafar Álimbaevtyń:

Men bilemin ne tabýdy, neni izdep,

Eńbek qana eldiń uly degizbek,

 – degen sózi búgin de onyń baǵ­darshamy, adastyrmas aq juldyzy, baq juldyzy. Shyn ǵalym men naǵyz jazýshynyń eńbekke aralasqan kúni bolady, zeınetke shyqqan kúni bolmaıdy. Olar úshin zeınetke shyǵý degen qaǵaz júzinde ǵana, is júzinde olar júrektiń oty jetkenshe, o dúnıege ketkenshe el úshin eńbek ete beredi. Bu­ǵan akademık Kenjeǵalı Sa­ǵadıevtiń búgingi tirshiligi aı­q­yn aıǵaq. Táýelsizdik tańy at­qaly Elbasynyń janynan­ tabylyp, kúni búginge deıin sertke berik bolyp, senimdi aqtap júr. Saǵadıevtiń aqy­syz, pulsyz eshkimge min­detsinbeı minsiz atqaryp júr­gen qoǵamdyq jumystary bas­tan asady.

Akademık Kenjeǵalı Áben­uly­nyń ǵylymı eńbekteriniń negizgi ba­ǵyty: materıaldyq-tehnıkalyq jab­dyq­taýdyń eko­nomıkalyq tıimdiligin art­­­­tyrý máseleleri, Qazaq­standaǵy ekonomıkalyq reforma teorııa­sy men ádisnamasy. 150-den astam ǵylymı eńbegi jaryq kórgen ǵalym Kembrıdj ómir­­baıandyq ortalyǵynyń «Jyl adamy-1992» ataǵyn alǵan. Elge sińirgen eńbegi ele­nip, kóptegen ordender men marapattardyń ıesi atandy.

Adam óz ómirinde kóp kisi­ler­men kezdesip, tanysady. Áıt­se de barlyq ózenderdiń muhıtqa quımaıtyny sekildi, barlyq kezdesýler este qa­la­ bermeıdi. Sol ondaǵan, júz­­de­gen, tipti myńdaǵan ushy­rasýlar ishinde erekshe este qalatyn kezdesýler de bolady. Akademık Kenjeǵalı Sa­ǵadıevpen kezdesýlerimdi men erekshe este qalǵan kezeńdi kez­desýler dep bilemin. Ǵulama aǵa­men ár ushyrasýdan alatyn úlgi, ónege kóp. О́te kóp.

Asqar taýlar alystan kóz tar­tady. Áıtse de, biz ádette eń aldymen taýdyń bıiktigin eskeremiz de, ol kóterer aýyr júk jaıly tym kesh oılaımyz, keıde tipti múldem umytyp ta ketemiz. Eń bastysy, halqy úshin qaltqysyz qyzmet etip, ultynyń ary ispetti azamattyń keıinge qaldyrǵan ónegesi az emes. Aka­demık Kenjeǵalı Saǵa­dıevtiń ómir­baıany ardyń júgi nardyń júginen de aýyr bola­­tyndyǵynyń aıqyn dáleli.

Sábıt DOSANOV,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty