Halyqtyń jady – kómbe. Osy kómbeden «sary maıdan qyl sýyrǵandaı» syr sýyrtpaqtata alsaq, ol – rýhanı azyq. Mańǵystaýda kómbe kókirek, quıma qulaq qazyna-qarttardan búginge jetken kóp áńgimeniń biri Tomırıs hanshaıymǵa qatysty.
Tarıhta Tomırıs hanshaıym qazaq arasynda, ásirese mańǵystaýlyqtar úshin kádimgi – Tumar qyz. Káriqulaqtardyń Kaspıı teńiziniń shyǵys betin mekendegen massagetterdiń aıtýly patshaıymyn «Tumar» dep erkelete ataýyna, ishtartýyna jáne arada qansha ǵasyr ótse de patshaıymǵa degen qurmettiń, mahabbattyń ózgermeıtindigine qaıran qalasyń.
Tomırıs taqyryby talaı shyǵarmanyń ózegi boldy – drama janrynda sahnanyń sánine aınalsa, poezııada irili-usaqty óleńder bolyp órildi, ádemi áńgimeniń jelisi, kelisti shyǵarmanyń órisi, mazmundy maqalanyń maǵyzy boldy. Olaı bolýy zańdy da, sebebi bir eldi tabysty basqarǵan, zatym áıel eken dep tómenshiktep-jasqanbaı, pasyq pıǵyldaǵy basqynshymen taısalmaı teń sóılesip, eli men jeri úshin qandaı qıyn isterge de belin bekem býyp, jaýyn batyrlarsha jer jastandyrǵan arýdyń erligi qalaı maqtanýǵa da laıyqty, qandaı qurmetke de osal emes, kerisinshe qalam men qaǵaz betindegi dáripteýlerden soń, sony sharalarǵa suranyp tur. Tomırıs týraly óleńinde Sabyr Adaı:
Bizdiń Tumar – Moıyndaǵy namys-ty,
Uly joryq tanys-ty.
Ata jaýǵa bizdiń elde oryn joq,
Kır patsha, olda kelip qan ishti.
Bizdiń Tumar – Kók Túriktiń tumary,
Bıiginde tur áli.
Bizdiń Tumar – bar erliktiń anasy,
Haqtan namys, elden jeńis surady.
...Bizdiń arý Mańǵystaýdyń túlegi,
Ulyqtaıdy balapanyn qyr eli.
Tomırısim – Meniń asyl Tumarym,
Saǵan tosyn, maǵan málim syr edi, deıdi.
Belgili jazýshy Ánes Saraı Tomırıs taqyrybynda beridegi kóp áńgimeni bylaı qoıyp, «tarıh atasy» – Tomırıs týraly derektiń «túp nusqa» qoljazbasynyń avtory atanǵan grektiń ǵulamasy Gerodot jazbalaryn oqýǵa keńes beredi. Derek bireý – ómirden ótken kúıeýiniń ornyna el bıligin qolyna alǵan áıel patshaǵa parsy patshasy Kırdiń sóz salýy. Kırdiń negizgi oıy, túpki maqsaty ózi, ózine degen sheksiz mahabbat sezimi emes, kóziniń qurty, kókeıiniń armany bolǵan massagetterdiń baıtaq jeri, baılyq-dáýleti ekendigin suńǵyla parasatpen ańǵara alǵan patshaıym oǵan kelisim bermeıdi. Rasynda, kóńiliniń túkpirindegi oıy basqa bolǵan jáne ony patshaıymnyń sezip qalyp, sózin aıaqasty etýi Kırdiń ashýyna tıip, jaýlasýǵa kóshedi. Eki araǵa habar tasyr júıtkigen elshi-jaýshylar arqyly munyń da mán-jaıy sheshilip, jospary aıqyndalady. Iаǵnı qaısar qyz ózenniń arǵy betinde ne bergi betinde soǵysýdyń Kırge tıimdisin tańdaýdy usynady. Keńesshileriniń alýan pikirlerine qulaq qoıyp, ári-beri oılanǵan Kır bergi betke ótýdi qolaı kórip, óziniń soǵys josparyn, aldaý-arbaýdyń amal-ádis, aıla-sharǵylaryn oılastyra bastaıdy. Jáne dál sol joly degeni kelip, oılaǵany bolyp Tomırıstiń uly bastaǵan dushpandaryn jer jastandyryp, alǵashqy jeńistiń dámin tatady. Kóńili jeldeı esip, erteńge degen alyp-ushqan senimmen qan maıdanǵa qulshyna kirisedi. Bul jospar, ıaǵnı Spargapıstiń aldanyp qolǵa túsip, qapııada qaza tabýy Kırdi qanattandyrsa, kerisinshe Tomırısti qataıta túsedi. Birinshiden, eli men jerine qyzyqqan dushpannyń ashkózdigi, ekinshiden ózin áıel basshy dep basynýy, úshinshiden soǵysta er-azamatqa tán erlikpen emes, aldaý-arbaýmen massagettik áskerdiń úshten bir bóligin óltirýi jáne sol arzan da arsyz jeńiske menmensip, dandaısýy, namystyń shoǵy ózegine túsip, aýzynan jalyn ata «ah» ura alasuryp, ókinishtiń ýy boıyna taraǵan uly Spargapıstiń májbúrlikpen ólim qushýy Tomırıstiń shynaıy ashýyn týdyrdy, qanqumar Kırden kek alyp, óz qanyna ózin qandyrýǵa ar-namysynyń bıiginen sert berdi. Solaı boldy da. Keshe ǵana jeliktirgen jeńis býy Kır úshin ótkinshi bolyp shyqty. Qııan-keski maıdan dalasynda eki jaqtan da ajal qushqan áskerdiń esebi joq, soǵystyń ár ádisine salyp – birese sadaqtan kerile tartqan jebeler jeldeı esse, birde naızalar sart-surt soqtyǵysyp, sońynda qolma-qol ustasyp, qanjarlaryn ońdy-soldy silteı órshelengen jaýyngerler bir-birine berispeı sońǵy kúsh sarqylyp, sońǵy dem qalǵansha tiresedi. Qan sýdaı aqqan shaıqasta Kır qaza taýyp, áskeri oısyraı jeńilip, tize búgedi. Umar-jumar qulap, úıindige aınalǵan kóp óliktiń ishinen Kırdiń denesin taptyryp, basyn kesip aldyna ákeldirgen Tomırıs ýádesinde turady – qan toly meske Kırdiń basyn salyp, «qanqumar Kır! О́z qanyńdy toıyp ish!» deıdi. Bul jeńiske mastaný nemese aqymaq áıeldiń astamshylyǵy emes, bul – erlik, kókeıin dúnıe qurty tesip, toıymsyzdyqpen talaı jazyqsyz jandardyń qyrylýyna sebepshi bolǵan patshany jazalaý, ári qan maıdanda emes, ýly sharap berý ádisimen qolǵa túsken uldyń kegi, ári qısapsyz dúnıe men baılyqty, sheksiz bılik pen mansapty ańsaǵandarǵa sabaq jáne sońǵy sátke deıin sabyrǵa shaqyrǵanymen, oǵan toqtaı bilmegen toǵysharǵa bergen sert-ýádesin oryndaý, áıel de bolsa aıtqan sózinde turý! Bul – úı arasyndaǵy daý-damaıdan týyndaǵan jaı ǵana áıeldik dolylyq pen kókbettik emes, el men jer taǵdyry talqyǵa túsken sáttegi naǵyz patshaıymǵa jarasatyn minez, batyrǵa tán márttik, patshaıym túgili kez kelgen patshanyń boıynan tabyla bermeıtin tabandylyq, qaısarlyq.
Saq taıpasynyń jaýjúrek jaýynger taraýy massagetterdiń, olardyń batyr patshaıymy Tomırıstiń erligi týraly derekti qazaqtyń kónekózderi oıdan shyǵaryp, elespen esilte aıtpaǵany anyq. Halyqtyń jadyna bul tarıh kimnen, qalaı kelse de – tarıhtyń ólmeıtindiginiń, erliktiń eskirmeıtindiginiń, shejireniń shertýsiz jáne aqtyń arashalanbaı qalmaıtyndyǵynyń dáleli. Á.Saraı jazbalarynda aıtylǵandaı, Gerodottyń b.d.d 530 jyly bolǵan qandy qyrǵyndy, ásirese áıel patshanyń erligin bir ǵasyr keıin qalamyna iliktirýiniń sebebi de tarıhı ómirsheńdiktiń, arada qansha ýaqyt ótse de túptiń túbinde aqıqattyń jeńip shyǵatyndyǵynyń kórinisi bolsa kerek. Qos patshanyń qyrǵynyna kýá bolyp arada jatqan Arakstyń Ámýdarııanyń Ýzboı tarmaǵy, sol kezeńdegi massagetterdiń mekeni búgingi Mańǵystaý, Ústirt ústi ekeni anyq.
О́zinen burynǵy jazba derekterge úńilgen «Tarıh atasynyń» nazaryn aýdaryp, qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan, oqyǵan jandy áserge bólemeı qaldyra almaıtyn Tomırıs erligi – urpaqqa naǵyz otansúıgishtiktiń, tabandylyqtyń, qaısarlyq pen namysshyldyqtyń úlgisi. Ulttyq erekshelikti saqtap, ar-namysyn eshkimge taptatpaıtyn urpaq tárbıeleý úshin tálimdi minez mektebi. Tumar patshaıymnyń erligine tánti bolyp, esimine rıza bolyp qana qoımaı, ony tól bastaýymyzda turǵan aıtýly tulǵalardyń biri retinde qarap, keń kólemde dáriptep, nasıhattaıtyn kezeń keldi. Sondyqtan talaı tarıhqa kýá bolǵan kári Kaspııdiń jaǵasynan, ádemiligin asyramyn dep alýan josparlardy aldyna qoıǵan Aqtaýdan eskertkish ornatý, ózge de taǵylymdy sharalar arqyly urpaq sanasyn jańǵyrtý jumystary qolǵa alynýy tıis. Tomırıs keýdesin ózgege taptatpaı, óz bıigin alasartpaı, ar týyn asqaqtatyp peshenesine jazylǵan fánıdi súrdi, tarıhta – tek qazaq arasynda emes, álem tarıhynda óshpeı máńgige aty qaldy, basqa eldiń áıel ataýlysyn aıtpaǵanda, qazaqtyń el úshin otqa da, sýǵa túsip, keýdesin oqqa tósegen Bopaı, Álııa, Mánshúk, Hıýaz syndy myńdaǵan qaısar qyzdarynyń mańdaı tiregen shamshyraǵy bolǵanyna daý joq. Demek, ol eskertkishke de, ózgege de zárý emes, alaıda alasapyran ýaqyt ótinde adaspaý úshin, urpaqty ultjandy etip tárbıeleý úshin ulylardyń ulaǵatyna qashanda biz zárýmiz jáne keshegi teńiz deńgeıinen tómen jatqan degen ataýdy tereń degen teńeýmen almastyrǵan, túbek degen túkpirlik sózdi dáliz degen ótkizgishtik maǵynamen aýystyrǵan, kómeskilengen kóne tarıhyn jańǵyrta jarqyratý jolyndaǵy Mańǵystaýda Tumar hanshaıymnyń esimi eldiń esinde bolǵanmen, alýǵa tıis baǵasy, orny olqy soǵyp kele jatqan syndy. Endeshe tórińdi tap, Tumar qyz!
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy