– Álibek Qalıuly, Siz sońǵy birer jyl kóleminde Jazýshylar Odaǵynyń Shyǵys Qazaqstan oblystyq fılıalyna jetekshilik etip kelesiz. О́ńirdegi aqyn-jazýshylardyń neni jazyp, neni jaza almaı júrgeni de ózińizge málim. Áńgimemizdiń álqıssasyn aımaqtaǵy qalam ıeleriniń búgingi tynys-tirshiliginen bastaǵanymyz oryndy sekildi...
-Durys-aq. Alaıda, áńgimemizdi óńirdegi shyǵarmashylyqpen aınalysyp júrgen jankeshtilerdiń kúldi-kómesh tirliginen emes, jalpy Qazaqstandaǵy Jazýshylar Odaǵy deıtin aty bar da, zaty osydan shırek ǵasyr buryn kelmestiń qaıyǵyna otyryp, tumandy kókjıekke sińip ketken qasiretti kezeńnen bastaǵanymyz jón shyǵar. Bizdiń sonaý bala kezimizde, bertinirektegi jelkókirek jastyq shaǵymyzda Jazýshylar Odaǵy, jazýshy degen ataýdyń ózi abyroı men dańqtyń, bet-bedel men ar-ojdannyń keremet úlgisindeı kórinetin. Qalyń jurt jazýshyǵa asa bir kıe qurmetpen, áýlıe izetpen qaraıtyn. Almatydaǵy Jazýshylar Odaǵy ǵımaraty kepeshtigindegi qyzyl jalaý Alataý shyńdarymen básekege túsip, oıhoı, nesin aıtasyń, Kúnge uıalǵannan kúlimsirep, Aıǵa qarap ashyqtan-ashyq túkirip turǵan shaqtar keshe ǵana emes pe edi. Jazýshylardyń da iship-jemi aldynda, ishpegeni taǵy bir jyqpylda, qalamaqy degen ózen bop sarqyrap, Odaqty qoıyp, kez kelgen qyzyl týly sheteldiń kýrorty men demalys oryndaryna joldamalardy kertip alyp, kelinshekterin ertip alyp saıran salǵandary ótirik pe? Aıta almaısyz. Aıta almaıtynyńyz – osylardyń barlyǵy da qııal-ǵajaıyp ertegisi emes, kádýilgi ómirde bolǵan jaıttar edi. Sonan keıin be... sonan keıin baq qaıtty, bazar tarqady. Kúıis ketti, kepıet atty. Ýaqyt ozdy, zaman tozdy. Keshegi kúni tabaldyryǵynan áýlıeler attaǵan, tórinde ultymyzdyń abyzdary tórelik soqqan kıeli shańyraqtyń kıesi qaıda búgin?!... Keıbireýler Odaqtyń kúıisi ketý sebebin Úkimetke japqysy keledi: ekonomıkalyq daǵdarys kezeńinde Odaqty qorǵamady, jeldiń ótine, daýdyń betine tastady, ulttyq ıdeologııasy ekinshi qatarǵa ysyrylǵan memleketke qalamger-ıdeologtardyń qajeti bolmady, t.b. Múmkin, degenmen basty sebep birlik pen berekeniń ketýinde jatqandyǵyn pendelerden jasyrǵanmen, Alladan jasyra almaıtyn shyǵarmyz. Árıne, óz-ózderi qyryq pyshaq bop, jik-jikke bólinip ot basy, oshaq qasynyń kúldi-kómesh ósek-aıańyn úlken sharýaǵa balap, qandala-tirlikke kóshken ujymnyń aıaq alysyn kórgen bılik qıys qaramaǵanda qaıtedi?! Josparly jumys jaıyna qaldy, óńirlerdigi bólimsheler taǵdyr talqysyna tastaldy. Bereke-birlik ketken kezde aramzalar men aıarlardyń asyǵy alshysynan túsetini belgili: qarǵa – qyranǵa, saýysqan – suńqarǵa aınaldy, tún balasynda jalpyldap ushar jarǵanattardyń topany molaıdy, qara tanıtyn on qazaqtyń toǵyzy kitap jazdy, buryndary kórkemdik keńestiń ruqsatynsyz kitap basýǵa quqy joq baspalar jyrǵady da qaldy, áı, ne qylasyń, naǵyz sen ish, men ish maıshelpek zaman keldi...
Tirlik osy. Jazýshylar Odaǵyna uly tóńkeris qajet. Áıtpese, ary qaraı múmkin emes. Al Tór Altaı ne zamannan talanttylardan qarajaıaý emes ekendigin alty alash biledi.
Ádebıetke tym kesh keldim– Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda rýhanııatqa, ónerge, elge, jerge qatysty talaı dúnıelerdi aıtqany belgili. Ásirese eki dúnıege erekshe toqtaldy. «Ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı da jańǵyrý bolmaıdy, alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń keritartpa tustarynan bas tartý kerek», - dedi. Osy rette qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi, tamyrshysy sanalatyn zııaly qaýym ókilderine, aqyn-jazýshylarǵa da júkteler jaýapkershilik júgi salmaqty. Sizdińshe, «Rýhanı jańǵyrýǵa» olar qalaısha úles qosýy kerek? «Rýhanı jańǵyrýdy» aıtys, músháıra ótkizýmen, eskertkishter ashýmen shektep tastaǵan joqpyz ba?
– Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy túsingen, tereńine boılaǵan adamǵa úlken mindetter júkteıtin dúnıe. Árıne, sál erterek qolǵa alǵan kúnde barmaq shaınaýymyz ben átteńderimizdiń topany da az, birer ýaıymymyz da kemdeý bolar ma edi, qaıter edi. Meıli, «eshten de kesh jaqsy». Ulttyq mádenıet degende jat jurttyqtarǵa kórseter, urpaǵymyzǵa amanattar salt-dástúrimiz ben ádet-ǵurpymyz, ónerimiz ben ádebıetimiz, ultymyzdyń tabıǵı izgiligi men ımandylyq bolmysy eń aldymen tilge oralary shyndyq. Árıne, san ǵasyrlyq bodandyq, táýelsizdikpen ere kelgen áleýmettik júdeýshilik, ash-aryq, kóterem kezeń, jan-jaǵymyzdan albastydaı búrgen jahandaný biraz qundylyqtarymyzdy jym-jylas jutyp qoıdy. Mahambetshilesek, «tamaǵynda qylqany da qalǵan joq». Bodandyq eń aldymen rýhymyzǵa tisin ońdyrmaı batyrypty: quldyq tanym men quldyq túsinik qanymyzǵa sińgeni sonshalyq, jańa ǵasyrda týǵan urpaqtarymyzdyń ózderi dastarhan basynda tóńiregine úreımen jaltaqtap otyratynyn qaıtersiń. «Bodannan qul týady, quldan jetesiz ul týady» degen ras shyǵar. Tilimiz ben dilimiz, dástúrimiz ben ǵurpymyz kókpar-serkeshke, qazaqtyń tól óneri ne batys, ne shyǵys emes, áıteýir bir dúbárá dúnıege aınaldy. Ádebıetimizdiń tirligin basynda aıtyp ketkenmin. Mine, osyndaı kereǵarlyqty kórip-bilip otyrǵan Elbasy óz ultyna ashynbaǵanda, ashylmaǵanda qaıtedi?! Qaıtalap aıtamyn: Qazaqqa! Maqalanyń tek qazaqsha jazylýy da sony meńzeıdi. Al «Rýhanı jańǵyrýdy» qalaı qabyldap, qalaı túsinip, qalaı júzege asyryp jatyrmyz, bul ózi bir jaǵynan qyzyq, bir jaǵynan shyjyq áńgime. Biraz tatymdy dúnıeler qolǵa alynyp, júzege asyrylyp jatqany ras ta shyǵar. Tek jınalystarmen ǵana «jańǵyryp», ile-shala máńgirip, dóıdalaǵa qańǵyryp jatqandar qanshama. Ádebıet tóńireginen men áli sony ózgeristerdi baıqaı almaı júrmin. Al jańaǵy óziń aıtqan aıtys, músháıra ótkizýden «Rýhanı jańǵyrý» esh zııan kórmeıdi. Aıtys aqyndary asaýlaý, órkeýdeleý, «buzyqtaý» keledi, sondyqtan oqys ta batyl oılar, ıdeıalar solardan shyǵady. Jurtymyzdyń: «Tentektiń bir aıaǵy segiz, bir aıaǵy toǵyz» dep, aıqulaqtarǵa advokat bop jatatyny sondyqtan. Qazaq úshin aıtys - ıdeologııa minberi, qalǵyp ketken el rýhyn qamshylaıtyn on eki taspa buzaýtis!
– Jazýshysyz, aqynsyz, jýrnalıssiz. Drama janrynyń jalyna da jarmasyp kórdińiz. Alaıda Sheraǵań aıtpaqshy, sizdiń «bir kem dúnıeńiz», ókinishińiz desek te bolatyn shyǵar, naǵyz burqyratyp jazatyn, shabyttyń shańyn qaǵatyn shaǵyńyzdy aýylda, mektepte qaldyryp, biraz ýaqytyńyzdy joǵaltyp alǵan sekildisiz.
– Myna qý tirliktegi kem dúnıeni esepke alyp, shotyn qaǵystyratyn bolsaq, birdi qoıyp qolymyzdaǵy on saýsaǵymyz tentirep, tezek terip keteri ras. О́kinishterimiz ben óksikterimizdi, barmaq shaınap qan túkirgen shaqtarymyzdy eske alyp, sanamyzdy «qaǵyp-silkýdiń» ózi júıkemizge biraz júk artyp ketetini taǵy da shyndyq. Meniń tabıǵatym bylaı: mendegi saǵynysh sezimi erekshe. Balalyǵym men jelbir jastyǵymdy úzile, úzdige saǵynamyn. Alaıda, óksikti shaqtarymdy jańǵyrtýdy unatpaımyn. Topany tym mol bolǵandyǵynan shyǵar. Áıteýir suraǵan ekensiń, eń bastylaryna toqtala keteıin. Shyǵarmashylyq basty muratym edi, alaıda ádebıetke tym kesh keldim. Ákeme balalyǵymmen qoshtaspaı jatyp topyraq saldym. Sol kisiniń qamqorlyǵynan qaǵylý - meniń qalǵan ǵumyryma, taǵdyryma ústemdigin júrgizdi. Ul balaǵa áke sábı kezinde emes, jigit bolǵan shaǵynda aýadaı qajet kórinedi. Sony uqtyrdy ómir. Joǵarǵy oqý ornyn bitire sala, esigi men úshin aıqara ashyq turǵan shyǵarmashylyq ortaǵa sanaly túrde kire almadym. Aýylǵa qaıttym. Januıamyzdaǵy ákesiz qalǵan on bir balaǵa, jesirliktiń julqa-julqa, qap-qara shálisin jamylyp yqylyq atqan anama qanatymen sý tasıtyn qarlyǵash syndy kómektesýim kerek edi. Paryzym bolatyn. Bes-on jyldan soń ádebı ortaǵa oralarmyn degen úmit-armanym bedeý qaldy: Tór Altaıdyń qoınaý-qolatyndaǵy kóterem aýyldardy shıyrlap shırek ǵasyr júrip qalǵanym – jeke basymnyń emes, shyǵarmashylyǵymnyń tragedııasy. Meniń ot shaınap, jalyn búrikken, naǵyz jazatyn shaqtarymdy izdegen jan, olardy Katonqaraǵaıdyń jyqpyl-jyqpylyndaǵy júdeý mektepterdiń tabaldyryǵynan terip alatyny aqıqat...
– Qazir ne jazyp jatyrsyz?
– Maqtana alatyndaı dúnıe joq. Usaq-túıek. Onyń ústine «Bergenimnen bererim kóp» dep synyqsıtyn, kólgirsıtindeı jasta da emespin. Men negizinen prozashy bolsam da, kórkem ádebıettiń barlyq janrlaryna qarmaq salyp kórgen janmyn. Jarylqap tastadym deýden aýlaqpyn, árıne. Jas kezde poezııa qyzyq sekildi kóringen. Árıne, bizdiń jas kezimizdegi qazaq poezııasy jalyna qol tıgizbeı, aýyzdyǵymen alysyp, kók pen jerdiń arasyn shańdatyp turdy. Ol - Muqaǵalı, Qadyr, Jumeken, Tólegen syndy azý tisteri qaraǵaıdaı shaıyrlar beınesinde kórinis tapqan. Tórde «Men qazaqpyn...» dep Juban kókemiz kósh jalaýyn shalqytyp otyrdy. Jalpy, ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysy kórkem ádebıettiń naǵyz ózegi ot pen jalyn, demi órtti, jumaǵı jyldary eken-aý. Prozamyzdyń da tolysqan, ósken kezi, basqa ulttardyń ádebıetimen boıy da, oıy da taıtalasqa túse bastaǵan shaǵy – sol kezeń. Aıtty ne, qoıdy ne, bári qazir saǵynysh...
Qazaqtyń kóz jasynan kól jasaýǵa bolatyn shyǵar...– Ádebıet jaıyndaǵy bir tolǵamyńyzda qazirgi synymyz óziniń negizgi mindetin umytyp, ishtarlyq pen merezdik dertine shaldyqqanyn, áldekimderdiń qas qabaǵyna qarap qyzmet jasaýǵa baǵyt alǵanyn, Táýelsizdikten keıin on qazaqtyń toǵyzy aqyn bop ketkenin, poezııamyzdyń da qadiri qashyp turǵanyna ókinish bildiripsiz. «Tyńdap otyryp, kórip otyryp, ózińnen óziń shashyńdy julyp ókirip otyryp jylaǵyń, qasqyr bop ulyp mynaý suraqsyz dúnıeden bezip ketkiń keledi» depsiz. Nege sonsha túńildińiz?
– Synymyzdyń keteýi baıaǵyda ketken. Men baǵana sóz etken bodandyq, quldyq sanadaǵy synshydan táýir dúnıe dámetý – absýrd. Bul es-aqyly durys synshylar ádebıetimizde joq, qazaq ádebıetiniń syn qazany qańsyp jatyr degen sóz emes. Syn aıta alatyn, shyn aıta alatyndar, ásirese, jastar arasynda barshylyq. О́sip keledi. Desek te álgi shyndyqtyń jaryq kórýi qııamet. Qazir bir jas synshy kókeleriniń bireýine, onyń bir tatymsyz shyǵarmasyna shyn syn aıtyp kórsinshi, erteńinde-aq ákesine tanytady. Ony eshkim qorǵamaıdy. Jazýshylar Odaǵynan qaıyr shamaly: jik-jikke bólinip alǵan, óz «qyzyqtary» ózderinde. Sondyqtan, erteńgi tańnan úmiti bar esti synshy «artyn qysyp, baı bolý» jolyn tańdaıdy. Qazirgi tańdaǵy qazaqtyń kórkem ádebı syny tek kóre almaýshylyq pen ishtarlyqtyń, anaý jaman, men jaqsy deıtindeı ózin-ózi dáripteýdiń minberi syndy. Sol úshin Qazaqstan Jazýshylar Odaǵyna túbegeıli reforma qajet. Sonda baryp bizdiń ádebıetimiz de, synymyz da ońalady. Sonda baryp bizder álemdegi aldyńǵy qatarly 50 eldiń qataryna ilinemiz. Rýh jańǵyrmaı áleýmettik, ekonomıkalyq deńgeıimiz jalǵanda kóterilmeıdi. Rýhanı jańǵyrýdy, qaǵynyp-silkinýdi Jazýshylar Odaǵynan bastaý kerek. Nege deseńiz, ult rýhynyń bıik bolýy da, kóterem kúı keshýi de qalam ustap otyrǵan talantty ul-qyzdarynyń qolynda. Bolashaqqa ult jaıly, memleket jaıly, onyń belgili bir kezeńdegi kóńil kúıi, ash-toqtyǵy jaıly muraǵat-hattamany da qaldyratyn – qalamgerler. Sondyqtan da memlekettik bıýdjetten «Rýhanı jańǵyrýǵa» dep bólinetin qarjynyń basym bóligi oblys, aýdan ákimdikterinde ótip jatqan beı-bereket, basy bar da aıaǵy joq qalǵyp-múlgigen jıyndarǵa emes, Jazýshylar Odaǵyn jańǵyrtýǵa baǵyttalsa, nur ústine nur bolar edi.
– Shyǵystaǵy qazaq baspasóziniń qara shańyraǵy oblystyq «Dıdar» gazetinde qyzmet etip júrgende «Qazaq balalary dárethanada oqyp jatyr» dep alańdap maqala jazyp, ol maqala úlken rezonans týǵyzyp, keıin bul másele oń sheshimin tapqanyn bilemiz. Ol kezde (2009 jyly – A.Q) О́skemende bar bolǵany úsh balabaqsha men tórt mektep qazaq tilinde dáris beripti. Qazir Qudaıǵa shúkir О́skemende qazaq mektepteriniń jetispeýshiligi máselesi birjola bolmasa da birshama sheshilgen sekildi. Alaıda oblys ortalyǵynda, óńirde onomastıka máselesiniń túıini tarqamaı otyrǵany belgili. О́skemende Kırovtyń, Zyrıanda Lenın eskertkishteriniń áli kúnge qasqaıyp turǵany Sizdi alańdatpaı ma?
– Jalpy, Qazaqstandaǵy qalalar kezinde qazaqtar úshin salynbaǵan ǵoı. О́skemen de solaı. Onda sol kezdegi túsinik boıynsha qazaq mektepteriniń bolýy asa óreskeldik, uıatsyzdyq, mádenıetsizdik bolyp sanalǵan. Sol kezeńnen qalǵan syz, salqyndyq, sýyq qabaqtyń zári áli synbaı tur. Qala qazaqtarǵa qabaǵyn ashqan joq. О́skemenniń kóshesi de, mekemeleri de, bári-bári áli kúnge oryssha sóıleıdi. Qazaq: «Úsh kúnnen keıin kórge de úırenesiń» demeı me. Qalyptasady ekensiń, qalyptastyrady eken. О́ńirde qazaq rýhanııatyn oıatý úshin bilekti sybanyp, balaqty túrinip qanshama jyl alystyq. Jańaǵy óziń aıtyp otyrǵan «Dıdar» gazetinde júrgen shaqtarda ultshyldyǵymyz úshin toqpaq ta jedik, shekemiz de isti, júregimizge ota da jasattyq. Saparbaev ákim bolyp alǵash kele qalǵan kezde ákemiz tirilgendeı qýandyq. Ol azamatpen birge О́skemenge qazaqy rýh keldi, alash keldi. Qazaq mektepteriniń beıshara, kóterem kúıin kórgen ákim shyndyqty shyryldatyp jazyńdar dedi. Shyryldatyp emes, baqyrtyp - shaqyrtyp jazdyq. Bir aptanyń ishinde oblystyq bilim basqarmasynyń bastyǵy qyzmetimen qoshtasty. Sonda «Qudaı-aý, qazaqqa da ıidiń be?!» dep kózime jas alǵam. Ile-shala bizderdi: «Qaladaǵy slavıan tektes halyqtardy qýǵyndap jatyr» dep, Pýtınge deıin jazýdy uıymdastyrdy О́skemenniń kirmeleri... О́skemende Kırovtyń, Zyrıanda Lenınniń eskertkishi turǵany da ras. О́skemen kósheleriniń 90 paıyzy oryssha, kópshiligi keshegi kúni qazaqty qoısha baýyzdaǵan, alash ardaqtylaryn atqan, asqan, shapqan qandyqol bolshevıkterdiń atynda ekendigin de el biledi. О́tken jyldyń basynan bastap oblys basshylyǵyna, onyń onomastıkalyq komıssııasyna aýyzsha da, jazbasha da: «Áketaılar, kóketaılar! Alashtyń astanasy osy bizdiń shyǵysta, Semeıde edi. Mynaý 100 jyldyǵy qarsańynda olarǵa altynmen aptap, kúmispen kúptep eskertkish ornatpaı-aq qoıyńdar. Tek solardyń qanyn ishken jaýyzdardan kóshe ataýlaryn tazalap berińdershi!» dep qudaıdyń zaryn qyldym. Birine-biri siltesti: oblys qalaǵa, qala tilderdi damytý degen arbanyń besinshi dońǵalaǵy syndy basqarmaǵa, al olar óz kezekterinde: «Kóshe ataýlaryn ózgertýge moratorıı jarııalanǵan oblysta» desip, aýyzdaryn shirigen shóppen súrtisti. Egerákı ataýlardy oryssha qoıý kerek bola qalsa, álgi moratorıı lyp etip ashyla qalady da, qazaqshaǵa kelgende qaqpasyn tars bekitip ala qoıady. Búgingi О́skemende bir ǵana problema bar, ol – qazaq problemasy. Qazaq degen, qazaqsha ataý kerek degen sóz – óńir boıynsha asa qaýipti de qaterli sóz. Jaý shapty degenmen birdeı. Ony aıtyp júrgen adam súıkimsiz. Osylardyń barlyǵy jınalyp kelgende júıkeńizdi shúıkedeı tútedi. Sharshatady. Tıtyqtatady. Ordjonıkıdze, Dzerjınskıı, Kırov, Kalının... kim dep suraǵan nemere-shóberelerine ne dep jaýap bererin bilmeı, О́skemen qazaqtary pushaıman! Táýelsizdikke deıingi kem-ketigimizdi, jyrtyq-tesigimizdi, beı-bereket tirligimizdi otarshylarǵa jaýyp sútten aq, sýdan taza bola qalýshy edik, endi kimge jabarymyzdy, esesin kimnen alarymyzdy bilmeı alaqtap otyrǵanymyz mynaý...
– «Ákemniń zamandastary ártister edi, ómir boıy massovkada oınady: partııa – rejısserdiń erniniń emeýrinimen, kóziniń qıyǵymen júgirdi, oı, sana erkindigi degen bolǵan joq» dep jazypsyz. Sizdiń, bizdiń zamandastarymyz she? Olar da ártis pe?
– Mynaý mondanaqtaı Jerdiń betindegi barlyq pendeler «Tirlik» atty spektaklde oınap júr. Kópshiligi massovkada, biren-sarandary basty rólderde. Bárimiz de ártispiz. Desek te kóptegen qoıylymdardyń ssenarııi de, rejıssýrasy da basty róldegi ártistiń qolynda bolýy – qaýip. Eń basty qaǵıda sonda, bıliktiń jańǵyryǵyna aınalyp ketpeý kerek. Oı, sana erkindigine umtylý shart. О́tken ǵasyrlar qazaqqa tym sýyq qaraǵany ras. Eń qandyqoly 20 ǵasyr boldy: árbir jeti-segiz jyl saıyn qazaqty oısyrata qyryp salyp otyrdy. Joq, bizdiń halyqtyń baqytty bolýǵa tolyq qaqysy bar. Qashanǵy jylap, eńireıdi? Qazaqtyń kóz jasynan alapat úlken kól jasaýǵa bolatyn shyǵar...
Ártis demekshi... О́tken ǵasyrda, atap aıtsaq 1948 jyldary amerıkandyq saıasatker Allen Dalles: «Kommýnıster jaılaǵan jurtty alataıdaı búldirý – murat. Olardyń basy isteıtinderin, ulty úshin, jurty úshin qaraqan basyn báıgege tigetinderiniń sózderin de, ózderin de mazaqqa aınaldyryp, adamı moralǵa jat áreketterdi, jeńil-jelpi, oısyz tirlikti nasıhattaýymyz qajet. Sol nasıhatpen shuǵyldanatyndardyń abyroıyn arttyryp, úlgi etýimiz shart...» degen kórinedi. Qazir sol saıasatkerdiń aıtqandaryn buljytpaı oryndap jatqan syńaılymyz. Teledıdar baǵdarlamalary tolǵan án men jyr, daraqy kúlki, daraqyshylardyń sherýi, oısyz-tolǵaqsyz áńgime, sory qaınap, sorpasy tógilgen, aıaýsyz búlingen qazaqtyń tili... Solardy úlgi etip, solardan juldyz, tulǵa jasap jatyrmyz. Erterekte balalardan kim bolasyń degende: «Jazýshy, ustaz, ınjener, dáriger, ǵalym bolamyn» deıtin biraýyzdan. Qazir surap kórińizshi. Qabatov bolamyn, Nurlan Qoıanbaev, Qaırat Nurtas bolamyn desedi. Nege? Birinshiden: joǵaryda tizbelengen mamandyqtardyń qadirin ıt tartqan týlaqtaı ettik. Ekinshiden, erteńdi-kesh kóretinderi jańaǵy kókeleri. Erteńdi-kesh tamashalaıtyndary – sheteldiń arzanqol, túkke tatyǵysyz fılmderi. Orys tildi mýltıkter. Erteńdi-kesh nasıhattalatyn – jeńil ómir, tolǵaqsyz qyljaq, balaq qaljyń, yshqyr ájýa... Jasóspirim álgilerdi alashtyń tulǵasy, ónerdiń qol jetpes shyńdary retinde qabyldaýǵa májbúr. Qazaq qaıda barady, erteńgi ertegi kúnderdi kim jasaıdy, ol úshin elimiz ben jerimizge ne qyzmet jasaýymyz qajet, mamandyqtardyń anasy bylaı, mynasy alaı dep jilikteý, t.b. ádirem qalǵan. Beıne máńgi bılep júretin Úndi eli syndy án men jyr, qyljaq pen daraqylyqty murat tutqan yrjaqaılar memleketine aınalyp ketkendeımiz... Bul – qasiret!
Oralhan Áýlıe eken, shal bolǵan joq– Túbi bir túrki jurtynyń atamekeni bolǵan tór Altaıdyń týmasysyz. Oralhan Bókeı, Dıdahmet Áshimhanovpen, Álibek Asqarovpen bir mektepte oqydyńyz. Qara sózdiń has sheberi Qalıhan Ysqaqtyń aýyldas inisisiz. Áýeli Qalaǵań, arada kóp ýaqyt ótpeı Dıdaǵań dúnıe salǵanda: «Tór Altaı Alataýǵa Qalaǵańdy da, Oralhandy da, Dıdahmetti de keýdeleri armanǵa, júrekteri jalynǵa toly kúılerinde attandyrǵan edi, endi, mine, elge qurysh tabytpen oraltyp jatyr. Budan asqan qasiret bar ma?..» dep kúńirene joqtaǵanyńyz esimizde. Al Dıdaǵań Siz jaıynda: «At basyn Altaıǵa burǵan saıyn áste Álibek aǵama jolyqpaı ketken kezim joq shyǵar. Jolyǵý degen jaı sóz, arnaıy izdep baramyn, qaı qıyrda júrse de taýyp alamyn. Tústengen bop kelemin, túnep qalamyn. Qońyr áńgimemen qońyr keshti batyramyz, sarytapty syrmen sary tańdy atyramyz. Sondaı sátterde, Muqaǵalı aıtqan, «saıqal qalanyń» saıqymazaq tirliginen ábden mezi bop kelgen men ańqyldaǵan aǵa aldynda bir jasap qalýshy edim» dep tebirene estelik jazypty. Asqar Altaıdyń baýyrynan qanat qaǵyp, ana dúnıege tym-tym erte ketken aǵa-inilerińizdi saǵynbaısyz ba?
– Saǵynysh... Saǵyný degen sóz meniń olarǵa degen sezimderimdi, qaıtara kórýge degen qushtarlyqtarymdy beınelep berýge qudireti jetpeı me dep otyrmyn. О́mirdiń tek ókinishter men saǵynyshtardan turatyny álmısaqtan belgili. Jalpy, ózińdi-óziń sabyrǵa shaqyrý úshin ómirge fılosofııalyq kózqaraspen qaraý oryndy. Jańa óziń tizbelegen, Tór Altaıdyń baýyrynda dúnıege kelip, boılaryna Allataǵala darytqan erek daryndarymen alashtyń birtýarlaryna aınalǵan azamattardyń barlyǵy da meniń rýhanı jaqyndarym. Baqı kóshin Oralhan bastady. Tym erte. Elýge iliner-ilinbeste. Muztaýdyń eteginde kindigi qıylǵan uldyń shybyndaı jany pyr etip Gımalaıda ushyp ketkeni – kezdeısoqtyq pa?! Orekeń qazaq jýrnalıstıkasynda da, kórkem ádebıetinde de tóńkeris jasaǵan, qubylysqa aınalǵan qalamger. О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń oqyrmandary romantıkter bolatyn. «Qulannyń qashýyna – myltyqtyń basýy», bul talap-tilek Orekeńniń ońtaıyna ábden keldi. Burqyratty. Qalıhan kókem qazaqtyń kórkem ári shuraıly tiliniń etalonyna aınaldy. О́zimmen attas inim Asqarov – búgingi qazaq prozasynyń aldyńǵy qatardaǵy ókili, ádebıetimizdiń baýyryn syzdan kótere almaı jatqan safarı janryn álemdik deńgeıge kóterdi. Men úshin Dıdahmettiń orny tym bólek edi: tıtimdeı kezden artymnan ergen, qaraqos-ınternattyń qara nanyn bólip jegen baýyrym edi. О́tkir edi, oı-tanymy tym ushqyr edi. Oralhan, Qalıhandar bir apta oılanyp, sheshimin taba almaı otyratyn suraqtyń jaýabyn Dúıkesh qolma-qol kúmis tabaqpen aldymyzǵa tartatyn. Amal qansha...
Men saǵan bir shyjyq aıtaıyn ba?! Qazir bizdiń ádebıette keýdelerine nan pisken, halqynyń bastan syıpaǵanyn kótere almaı boldym, toldym, maǵan ne aıtsam da oryndy deıtindeı kórkeýde, erketotaı qalamger-synshylar paıda bola bastady. Olardy erkeletip jibergen de, endi bıik taqtan túsire almaı kúshenip júrgen de ózimiz. Attaryn atap, tústerin tústemeı-aq qoıaıyn. Solardyń bireýi arýaq-qalamgerlerdiń shyǵarmashylyǵyna batpaq laqtyrý taktıkasyn shyǵarypty. Sonyń Oralhan anandaı eken, Qalıhan mynadaı eken degendeı shatpyraq-synyn baspasózden oqımyn da: «Egerákı myqty eken, solardyń tirisinde nege ǵana kózderine aıtpaǵan. Arýaqpen alysý ultymyzdyń bolmysynda joq úrdis edi. Jazýshylarǵa endigi jetpegeni osy edi!» dep kúızelemin-aı! Mine, bizderden osyndaı «keremetter» shyǵyp jatyr qazir.
– Oralhan Bókeı jaıyndaǵy «Biz shal bolmaıtyn shyǵarmyz osy...» atty rekvıemińizde jazýshy týrasynda estelik aıtýshylardyń kóbi «Altaıdyń aqıyǵy edi», «Muztaýdyń muzbalaǵy bolatyn» degen epıtetter men metaforalardyń tóńireginen asa almaı júrgenine qynjylyp, ómirdegi pende Oralhan men jazýshy-kemeńger Bókeevtiń múldem eki bólek adam bolǵandyǵyn jazypsyz.
– Oralhan ekeýimiz bir mektepte oqydyq. Biraz úlkendigi bolsa da Orekeń menen eki-aq klass joǵary oqydy. Tym qııalshyl bolatyn. Oralhandy Oralhan etken, asa bıikke kótergen – tabıǵı daryny. Nege bulaı dep otyrmyn? Sebep mynada: keıbireýler kóp oqıdy, izdenedi. Sol izdenistiń, talpynýdyń, qııamet-eńbekqorlyqtyń nátıjesinde dúnıege shyǵarmalar ákeledi. Al keıbireýlerdi qanymen berilgen daryny jarq etkizip shyńǵa biraq shyǵarady. Orekeń osy ekinshi toptan bolatyn. Ol ózin-ózi taýyp alǵan, Allasy bergen qasıetin meılinshe jarqyrata ashqan jazýshy. Jarq etti de, oqys aǵyp tústi. Ádemi de jumbaq sýret! Orekeń de osyndaı ásire jarqyldy, ásire jumbaqtyqty meılinshe unatatyn. Jas ketkeni bolmasa, Oralhan Bókeevtiń eki dúnıede de armany joq menińshe. Jas ketti deımiz, al, myjyp seksenge kelsin deıik. Báribir, abyroı-tanymaldylyǵy kemimese, asyp ketpeıtin edi. Seksennnen keıin sezimge shabatyn, oqyrmanyn aıran-asyr etetin shyǵarma jazamyn deý – ábestik. Másele ǵumyrdyń ashy ishekteı sozylyp jatýynda emes, mándiliginde. Ultyńnyń ájetine jaraıtyndaı dúnıelerińdi aıtyp, tasqa basyp úlgerýińde. Keıbireýler Oralhandy tym órkeýde, ásire kerbez, tym astam desip jatady. Kim bilsin. Alaıda, men biletin shyn ómirdegi shynaıy Oralhan Bókeı ásire qarapaıym edi. Tipti, bala-shaǵanyń ózimen áńgime-dúken quryp saǵattap otyra beretin. Kirpııazdyqty ornymen paıdalanatyn. Ártis bolatyn. Parodııany ákesine tanytatyn. Qysqasy, segiz qyrly edi: ágerákı Orekeń jazýshy bolmaı ártis bolyp ketti bar ǵoı, odan asa talantty ártis shyǵýshy edi dep, bás tigisýge barmyn. Onyń bala kezinde Altaıdyń kepeshtigine qarap turyp: «Áı, osy biz shal bolmaıtyn shyǵarmyz, eı!» dep sańq ete qalatyny bar edi. Áýlıe eken. Shal bolǵan joq. Máńgi jas beınesinde qaldy. Ol - muratyna jetken qalamger!
– Altaıdy jyryna qospaǵan aqyn, taqyrybyna arqaý etpegen jazýshy joq shyǵar, sirá?! Altaıdy árkim ózinshe qabyldaıdy, ózinshe kóredi. «Altaıda týý baqyt eken. Egerákı Oralda týyp qoımasam, mindetti túrde Altaıǵa tapsyrys berer em» depti sizge bergen suhbatynda jaryqtyq Qadyr Myrza Álı aǵamyz. Al Sizdiń kóńilińizdegi Altaı qandaı? Altaı siz úshin nesimen qymbat?
– Qadyr aǵamyzdyń shynynda da Altaıǵa tuńǵysh ári sońǵy sapary eken-aý. Asqarov inisine qolqa salǵan ǵoı. Bir apta Tór Altaıdyń saı-salasyn, qoınaý-qolatyn armansyz araladyq. Armansyz suhbat qurdyq. Uzaq saparda jolbasshysyna esh salmaq túsirmeıtin, asa qundy da qyzyqty áńgimelerimen shaqyrymdardy shalymǵa keltirmeı shetip otyratyn Qadekeńdeı qolaıly, jaıly adamdy tabý, áı, endi qıyn shyǵar! Altaıdyń kóktiń túndigin tiregen shamkós shyńy Muztaýdyń ıegindegi «Táńirsýy» atty (ony «Rahman qaınary» deıdi qazirgiler) shıpajaıda qonalqy jasadyq. Aǵamyzdyń qan qysymy shapshyp, qatty qorqytty. Tún ortasyna qaramaı etekke túsip keteıik dedim. Kónbedi.
– Aǵa, Alashtyń betke ustar aqyny Tór Altaıda alaı-bulaı bop ketse, erteńgi kúni qoldarynan shashaqty naızalary túspeıtin Kishi júzdiń azamattary: «Arýaqtymyzǵa Naımandar qastandyq jasady» deýden taıynbas. Qaıtalyq,- dep qudaıdyń zaryn qyldym. Kókem óz degeninde turdy. Aman-esen tańdy atyrdyq. Sol joly ǵoı álgi aforızmdi aıtatyny. Ǵumyr jetse Altaı týraly, onyń jaqsy adamdary jaıly keremet bir shyǵarma jazamyn dep edi. Ǵumyry jetpedi. Átteń dedik. Qanshama qımastarymyzdan aıyryldyq...
Qazaqstannyń ǵajap bir pushpaǵy Katonqaraǵaıda týý – maqtanyshym! Jer betindegi qyz-tabıǵat – Tór Altaıda! Katonqaraǵaı – Altaıdyń tóri! Altaı – kóktiń túndigi! Altaı – kileń bir sen tur, men ataıyn deıtindeı has talanttardyń, aldaspan júzdi qaısarlardyń, ólermen jankeshtilerdiń mekeni. Onda súıegiń qalý shart emes. Týý – baqyt!
-Tushymdy áńgimeńiz úshin alǵys bildiremiz.
Suhbattasqan
Azamat QASYM, «Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN