Búgingige baǵaly ótkenniń sabaǵy

Bul sózder bul ǵasyrda da qunyn joıǵan joq. Qaıta el bolǵan tusta jumyldyryp, búkil qazaqtyń oqyǵandarynyń oı-sanasyn oıatyp, ult jaıyn kóńilderine toqyǵandarǵa tanbaı isteıtin tirlik taýyp berdi. Ol tirlik – sol ult jaqsylarynyń ultyna etken adal eńbegin keıingige árin buzbaı, áribin qısaıtpaı, aqıqattan attamaı, qaraý oıdy jaqtamaı – bárine eldik bıikten qarap, keıingi urpaqqa sabaq bolatyndaı etip, sap altyndaı saralap berý. Berekege biriktirer bul qadamdy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ótken jylǵy rýhanı jańǵyrý jónindegi ıdeıasy, tipti qanattandyryp jiberdi deýge bolady. 

Iá, tý kóterip, tuǵyry bolamyz dep qulshynǵan KSRO qurdymǵa ketken soń, tóńiregimizdi túgendesek, Táńir-aı, aqyl-oıdyń alyptaryn qaltarysqa ysy­ryp, ol «jaý» dese e, «jaý» dep keýdemen júrippiz. Ulylyqty ózgeden izdep, kózimiz buldyrap, kóńilimiz kúńgirt tartyp, sanamyz sansyrapty. Biz bul oılardy nege alǵa tartyp, ashyna aıtyp otyrmyz. Sebebin baıa­ǵy eski kesel naýqanshyldyqtan izde­genimiz jón sekildi. Zymııan saıasat naý­qandy bas­tap berse, bas shulǵýdan tanbaı, arty qalaı bolady demeı, de­migip jolda qalǵansha shaba bergen tárizdimiz. Buǵan tómendegi eki kitap naq­ty mysal bolady.

Elordadaǵy Ulttyq kitaphanada qazaqtyń aıtýly eki ulyna arnalyp jarııalanǵan monografııalardyń tanystyrylymy bolyp, jaqsy pikirler aıtylǵan. Birinshi kitap «Nurtas Oń­dasynov» dep atalady. Avtory – tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Qanat Eń­senov. Osy arada myna bir jaıdy aıta ketsek deımiz. Sońǵy jyldary Memleket tarıhy ınstıtýtynyń ǵalymdary «Uly dala tulǵalary» degen serııamen Alash rýhty asyldarymyz týraly zertteý eńbekter jarııalap keledi. Solardyń qatarynda E.Bekmahanov, Á.Ermekov, J.Táshenev, taǵy basqalar bar. Sol alyptar qataryna endi Nurtas Ońdasynov týraly zertteý eńbek qosylyp otyr. Ekinshi kitap, Shábden Eralıev týraly «Tarıh tolqynyndaǵy taǵdyr» dep atalatyn jınaq edi. Ony jarııalaǵan – tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Qundyzaı Erimbetova.

Zamanynda Nurtas Ońdasynov «Birinshi bı – halyq, ekinshi bı – tarıh», – depti. Tap basyp aıtqan sóz. Ha­lyq júreginde qalǵan, ultym dep ót­ken, jurtym dep júıkesin juqartqan adamdy túptiń túbinde ádildigin aıtyp, tarıh jaryqqa shyǵarmaı qoımaıdy. Osy arada Baýyrjan Momyshulynyń «Kókte Qudaı, jerde arhıv bar»,  degen sózi eske túsedi. Bul sózdiń de as­tarynda tereń maǵyna jatqany anyq. Pende jaqsysyn umytqanmen Qudaı aýyq-aýyq eske salyp, arhıvti atqarǵan adam onyń ónegeli ómirin kórip, bilip otyrady.

«Taǵdyr maǵan el basqarýdy, halyq úshin qam jeýdi syılapty. Ondaı syı alǵan adam óz otbasynyń múddesinen góri halyq múddesin joǵary qoıýy ke­rek. El basqarý bilgenge – mehnat, bil­megenge – qanaǵat», – degen úlgi sóz qaldyrǵan, kezinde Qazaq KSR Mı­nıstrler Keńesiniń Tóraǵasy jáne Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Tóraǵasy sekildi bıik dárejeli qyz­metter atqarǵan, ózi erekshe syılaıtyn Nurtas Ońdasynov týraly zańǵar jazýshy, oı áleminiń ǵulamasy Ábish Kekilbaıuly: «...halqyna qyzmet etý­di mansap dep emes, paryz dep uǵyp, erinbeı eńbek etip ótken abzal aǵa­myzdy tek «Qaıran, Azamatym-aı!» dep ańsap, «Esil erim-aı!» dep, eske alyp jatqanymyzdyń ózi de eldiktiń eń­sesin kótergenimiz shyǵar», – deıdi de sol arystyń KSRO-nyń doǵal bas­shysy Hrýshevpen sóz salystyrýyn, ıaǵnı Ońdasynov: «Mańǵystaý ta­bıǵı resýrstarǵa, ásirese munaıǵa baı, ony barlaý men ıgerýdi qatar júr­gizýimiz kerek», – deıdi. Hrýshev: «Bizge Sibirdiń munaıy da jetedi. Mań­ǵystaýǵa kúnimiz qarap turǵan eshteńe joq», – deıdi. Ońdasynov: «Mań­ǵystaýdyń ón boıy – tolyp turǵan qurylys materıaly. Ulý tastardy elimizde endi qanat jaıa bastaǵan qurylys isine keńinen paıdalaný kerek», –  deıdi. Hrýshev: «Osy zamanǵy qu­rylys ındýstrııasynyń nany – seniń qaıdaǵy bir tabıǵı tastaryń emes, temir-beton. Netken kertartpa nadan adamsyń?!», dep zirkildep ala jóneledi... Mańǵystaýǵa Maqattan temir jol tartý kerektigin aıtady. Hrýshev ony tyńdaǵysy da kelmeı, ornynan turyp ketedi. Muny kórip Ońdasynov qatqyl áńgimege kóshedi. «Bul usynystarym ótpeıtin bolsa, oblystyń jaǵdaıy osy múshkil kúıinde qalady. Ony kórip, basshy bolyp otyra almaımyn», – dep jurt aldynda qyzmetinen bas tartady», – deıdi. Muny qaharmandyq dramaǵa balaıdy ult zııalysy.

Mine, osyndaı tulǵaǵa arnalǵan kitap bes taraýdan turady eken. О́sken orta, alǵashqy qadamdar, joǵary dáre­jeli qyzmetter, shyǵarmashylyǵy – bá­ri de derektermen dáıektelip, ǵy­lymı turǵydan daralanady. Qa­zaq jurtynyń ortaq ulyna aınalyp respýblıkalyq, oblystyq dá­re­jedegi laýazymdar atqarǵan Oń­dasynov úlgisin oqyp otyrǵan kezde onyń tektiligi men tegeýrinin aıqyn ań­ǵarasyń. Tektiligi degenimiz, yzǵary jan qarıtyn, ústemdigi úskirikteı ur­ǵan kezde ult bolmysyna aınalyp, ult sózin sóıleýi, tegeýrinine kelsek, el men jerine kóz tikkenderge qarsy tu­rýy der edik. Buǵan Ońdasynovtyń tyń ıgerý degen dúleı kúsh bastalǵan tusta qasqaıyp turyp Hrýshevqa: «Tyńdy kótersek kótereıik, qarsy emes­piz, biraq tyńdy asharshylyq jyl­darynda jan-jaqqa aýyp ketken qazaqtardy shaqyryp kótereıik», – deýi sózimizge dálel. Ońaıǵa ılige qoı­maıtyn mundaı qaısar jandy ústem kúsh ıeleri zeınet jasyna jetkizbeı qyzmetinen bosatyp, Más­keýge kóshirip jibergen. Sol kezde azyn-aýlaq júgin poıyzǵa tıegende tó­leıtin aqsha tappaı qınalǵany jáne bar. Keıin «Máskeýge beker kettim-aý!» – dep ókinipti. Ony da óz sózimen dáıektep kórelik. Oryndalmaǵan úsh armanynyń biri týraly: «...zeınetke shyqqan soń Almatyda tursam dep edim. Máskeýge ótip kettik», – deıdi. Kórdińiz be, «ótip kettik» deıtinniń ar­jaǵynda «ótkizip jiberdi» degen bir át­teń-aı jatqany anyq.

«Birinshiden, qansha jyl qolymda bılik bolsa da, bireýden bir tıyn da para almadym – qolym taza! Ekin­shiden, úshtiktiń biri bolyp, bireýdiń syrtynan qol qoıǵan emespin, ıaǵnı esh­kimniń qany moınymda joq – arym taza! Úshinshiden, adamdardy ata­ǵa, rýǵa júzge bólgende, tipten esh­kimniń eshqashan júzin suraǵan da emes­pin – júzim taza», – depti Alash tekti Ońdasynov. Endeshe qoly taza, ary taza, júzi taza adam naǵyz ult qyz­metshisi emes pe?!

О́zi jetelep qoǵamdyq qyzmetke, óner álemine ákelgen nebir tulǵalardy bul arada mysalǵa keltirmesek te qalyń jurt jaqsy biledi. Kitaptaǵy tarıhı qujattardan uǵar uǵym, túsiner jaılar mol. Keıde atústi sóıleıtinder de osy eńbekten ózine naqty jaýap alary aqıqat. Ras, qujatsyz ańǵyrt áńgime aıtatynymyz bar. Osy bir irgeli ǵylymı zertteýdi tereń barlaı oqysań, álgindeı atústi aǵattyqqa barmaısyń, zamannyń adamy bola júrip, ultym degen jaqsylardyń isine rızashylyq aıtasyń. Olardyń shal­qalap júrgen shaqtary az eken. Tynymsyz tirligi kóp eken. Túrtpegi kóp kezeńniń ózinde kóp qazaqtyń qamyna qaraı jumys atqarypty. «Til – belgili ulttyń bas­ty belgisi. Sondyqtan ony qadirleı bilý, ony uqypty paıdalana bilý – asa qasıetti qo­ǵamdyq paryz, memleket mindeti bo­lýy kerek», – dep ketken esil er­diń qazaq rýhanııatyna qosqan qun­dy eńbegi – «Qazaqsha – parsysha tú­sindirme sózdigi» der edik. Árıne oı tolǵamdary men maqalalarynyń jóni bó­lek. Onda qospasyz zaman aqıqaty jaq­sy kórinis tapqan.

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nurtas Ońdasynov týraly kólemdi ki­tapta kóp derek bar. Sonyń ishinde jat jerdegi, ómiriniń sońǵy sátindegi kúızelisteri janyńdy shoqtaı qarıdy. Máskeýge elden týystary kóńilin su­raı kelgende – dárigerler az ǵana ǵu­myry qaldy dep sheshim shyǵaryp qoıǵan eken. Aǵaıyndary qabaǵy ǵana qımyldap jatqan ult arysynyń qolyn ustap, sálem bergende ún qata almaǵan ol – on mınýttan keıin es jıyp, aıaǵyn basypty. Dárigerler tańǵalyp «Bul qalaı?» – degende aq­saqal: «Qandastarym qýat berdi», – depti. Sóıtip úsh aı jer betinde júrip, ómirden ozypty. О́sıetine saı, som altyndaı denesi kindik qany tamǵan jerden máńgilikke meken taýypty. Jalpy, bul kitapty oqyǵan kezde Keńestik zamannyń nebir oqıǵalaryna qanyǵyp qana qoımaısyń, shyndyqqa kóz jetkizesiń. Burynǵy bultty oı seıiledi.

Ekinshi kitaptyń aty aıtyp turǵan­daı, taǵdyry san taraý, san sala, za­mannyń uly bolǵanmen, sum saıasat «qulyna» aınaldyryp, sońynda aıaý­­ly azamatty qurdymǵa jibergen. Ja­ryq dúnıede 30-aq jyl ǵumyr keshken Eralıevtiń tobyqtan qaqqandaı jumbaq ólimi áli kúnge tolǵandyrýmen keledi. Keńestik saıasat delinetin ıdeologııa ýy búldirmegen ne qaldy eken? Eń soraqysy oń-solyn áli ajyrata qoımaǵan Eralıevteı jasty «kommýnızm ulanysyń» dep ata-anasynan bas­tap, búkil ultqa, jurtqa qarsy qoıǵan. Senimge kirgizip, kommýnıstik ańyzǵa uıytyp, basyn sergeldeńge salǵan. Ondaı sumdyqtyń sońy qasiretke ákelgen. Onyń bir kórinisi, Eralıevtiń talqyǵa túsken taǵdyry der edik. «Jatqa tizgin bermeımiz, jalamenen bas keter» degen Buqar sózin qyzynyp alǵandar, amal qansha eskermegen. Bul qazaqty alagóz etip, alystyrǵanyn arǵy-bergi tarıh dáıek­tep otyr.

Shábden Eralıev ómir jolyndaǵy qıly-qıly oqys oqıǵalar albyrt jas­tyń adasqanyn, adasyp ot basqanyn ańǵartady. Ol bilimin de kóterip otyr­ǵan. Zamandastary: «Bul – tas jutqan jigit, jolbarystaı júrekti», – dep ba­ǵalapty. Qarǵadaı kezinen Sáken Seı­fýllınge serik bolyp, Aqmolada Keńes ókimetin qurýǵa kúsh salypty. «Tar jol, taıǵaq keshý» romanyna keıipker de bolǵan. Keıin belgili jazýshy Bek Toǵysbaev onyń ómirine arnap, «Asyl adam aınymas» atty povest te jazypty.

Aqmola ýezdik atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Qazaqstan Ortalyq Atqarý Komıtetiniń múshesi, odan keıin Adaı okrýgtik atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin atqarypty. 1928 jyldyń qarashasynda mert bolǵan. Osyndaı qıyn joldan­ ót­ken Eralıevtiń ómir joly Q.Erim­betovanyń monografııasynda jan-jaqty qamtylǵan. Sum saıasat ul­ty­­­myzdyń oıranyn shyǵaryp, bi­rine birin aıdap salǵanyn, oǵan Eralıev taǵdyryn arqaý ete otyryp dáıekteıdi. Sol arqyly ústemdik jasaýshylar ultty álsiretýge, aran-aran etip, shaınastyryp qoıýǵa tyrysqanynan mysaldar keltire otyryp, oı órbitedi.

Oı túıinine kelsek, zaman sózin sóı­lep, isin atqarǵan ult ulanynyń ta­rıhtaǵy ornyn anyqtaýǵa bul ki­taptyń bereri mol dep bilemiz. Ke­zinde maqtap, madaqtap el bolǵan tus­ta keıbirine kiná artýda artyq se­kildi. Kitap avtory osyny basa aıtady. Iаǵnı óz zamanynyń adamy sol zamannyń qııasyn birde bilgenmen, birde bilmegeni ras. Bilgende «alyp mashınaǵa» qalaı qarsy shyǵa qoısyn. Shyqsa taptap ketedi. Ony kórmeı bilmeı otyrǵan joq. Sondyqtan tarıh tolqynyndaǵy tarıhı tulǵaǵa jan-jaqty qarap, syńar ezýlemeı ýaqytqa qaraı ádildik tanytsaq, bul keıingige de sabaq bolar edi. Bir kezeńdi joqqa shy­ǵarýdan, onda ómir keshken urpaqty alalaýdan utarymyz shamaly. Mundaı is ult bolmysyna jaraspaıdy. Kúshtep jarastyrǵanmen arty ókinishke uryn­dyrmaı qoımaıdy. «Qara ha­lyq óte saq bolady. Turmysyna, salty­na, eldigine zııandy nárselerdi qabyl­damaıdy», degen eken Halel Dosmuhameduly. Shynynda, jalpy halyq qazaqtyń bárin ózindeı sanaıdy. Teli men ten­tegin óz ishinde alqaqotan otyryp sheshken. Osy qasıet búgingi zııaly jurt­qa juǵysty bolsa, ultymyz utyl­maıdy. Qaıta utady. Urpaq ta sol jolmen júrip, ádildik tanytary sózsiz.

Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»