Qazaqtyń ejelgi el basqarý dástúrinde bılerdiń mindeti men róli zor bolǵan. О́ıtkeni, el bolǵan soń jer daýy, jesir daýy, aǵaıyn arasynda kelispeýshilik, rýaralyq janjal bolmaı turmaıdy. Osy sharýanyń ádil sheshilýin qazaq qoǵamy bılerge júktegen. Bılerge qoıylatyn áýelgi talap qara qyldy qaq jaratyn ádilettilik bolsa, ekinshiden, olar sharıǵatqa saı úkim-pátýalardy basshylyqqa alyp, sheshim qabyldaýy tıis.
Osy oraıda, myna bir oqıǵa eske túsedi. Erterekte elimizdiń ońtústik-shyǵys óńiri Aıakóz-Baqty óńirinde ómir súrgen Toǵaıryq (Toqań bı) atty bı bolypty. Toqań zamanynda Abylaıdyń aldyn kórgen, eski bılerden úlgi alǵan qadirli tulǵa. Bul bı týraly kezinde ataqty tarıhshy Qurbanǵalı Halıdtiń ózi estelik jazba qaldyrǵan.
Osy Toqań bıdiń týǵan inisi Maldybaı deıtin ozbyrlaý pende birde ózderine atalas kórshi rýdyń túıesin oljalap áketedi. Tegi aǵasy bı, rýy ósken-óngen atanyń balalary sony bedel tutsa kerek. Túıeniń ıesi malynyń izin indete qýyp Maldybaıdyń qorasyna keledi. Kelgen bette: – Oý, aǵaıyn, meniń joǵalǵan túıemniń izi osynda kelip tireldi. Tez taýyp berińder, – deıdi. Barymtashy: – Túıeńdi almaq túgili kórgemiz joq, aıǵaǵyń bolsa moınyma sal, bolmasa antyńdy al, – dep jaltarady.
Túıeniń ıesi de qaıtpaıtyn adam eken, «túıemdi ber, bermeseń bıge júginemiz, sonyń aldynda anttasamyz» dep qoımapty. Tyǵyryqqa tirelgen ury: – Kimge júginemiz, qaısy bıge baramyz? – dese, mal ıesi:
– Seniń týǵan aǵań Toǵaıryqqa júginemiz, – deıdi.
– Ol meniń aǵam ǵoı...
– Seniń aǵań Toqań bı ne dese, men soǵan rızamyn.
– Olaı bolsa, búgin osynda qonaq bolyp, bir malyńyzdy jeńiz, erteń erterek bıdiń aldyna bararmyz...
Sóz osymen támam. Erteńgi kúni bıdiń aldyna baryp sottasqaly otyrǵan eki tarap bir toqtynyń basyn mújip, batasyn jasap jaılanyp qonaq bolyp, otyrysady. (Mundaı syılastyq dástúrdi qazaqtan basqa halyqtan izdep tappaǵan bolar edińiz).
Maldyekeń qonaqtaryn jaıǵastyryp tastap, keshki alakóleńkede atyna mine shaýyp, bir beldiń astynda otyrǵan aǵasynyń aýylyna keledi. Toqań bıdiń jasy seksenge taqaǵan, boıynyń qýaty kemigen kezi eken, tóseginde jantaıyp jatqan boıy, inisine:
– Túndeletip neǵyp júrsiń? – deıdi. Inisi:
– Bir daýkes shal túıesin joǵaltqan eken, onysyn menen kórip otyr. Tańerteń sizdiń aldyńyzǵa kelip, júginip anttaspaqpyz, – deıdi.
– Sen túıesin alǵan ba ediń?
– Alǵan joqpyn...
– Áı, qaıdam, almasań ymyrtta kelmes ediń ǵoı...
Osy sózdi aıtady da Toqań bı aýnap túsip jatyp qalady. Azdan soń pysyldap uıyqtap ketedi. Aǵasynan naqty jaýap bolmaǵan soń úıine qaıtady.
Tań atady. Daýger shal men barymtashy shaılaryn iship, batasyn jasap atqa qonady. Bıdiń úıine kelip túsedi. Kelgen bette túıeniń ıesi sheshen adam eken tizesin búkpeı turyp sarnaı jóneledi.
– Eı, Toqa, bile bilseń, bir atanyń balasymyz, Qudaı sizderdi artyq jaratty, bizdi aýyzyńyzǵa qaratty. Kóptiń de barar jeri bir – qara kór, azdyń da barar jeri aqyry sol. Ádil bolǵan adamǵa Allanyń keńshiligi mol. Eı, Toqa, aldyńda alty qadam kór tur, alty qarys bóz tur. Máńkúr-múńkir suraý bar, jaýap tappaı jylaý bar... – dep daýger shal sóz bastaǵan eken Toqań onyń sózin aıaǵyna deıin tyńdaýǵa dáti jetpeı «ah-úh» dep jylaı jónelipti. Onymen qoımaı inisine qarap: «Qaraǵym, mynaý adam keshe sen aıtqandaı daýkes shal emes qoı, túıesi qaıda, tez tap!» dep toqtam etipti.
Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»