Sońǵy jyldary aýanyń lastaný problemasy dúnıe júzin alańdatyp otyrǵan ózekti máselege aınala bastady. Bizdiń elimizde de ol baıqalmaı otyrǵan joq. Elimizde ónerkásip pen óńdeýshi kásiporyndar, jylý-energııa ortalyqtary jáne de kólik túrleriniń sany artqan saıyn olardyń aýa qabatyna shyǵaratyn ýly gazdary kóbeımese, azaıyp otyrǵan joq.
Statıstıkalyq málimetterge júginetin bolsaq, jalpy Qazaqstan boıynsha jyl saıyn atmosferaǵa túrli stasıonarlyq kózderden 2,5 mıllıon tonnadaı, al bir ǵana kólikterdiń ýly gazdarynan 1 mıllıon tonnadan asatyn zııandy zattar shyǵarylady eken.
Elimizdiń kóptegen qalalarynda jáne ónerkásip kásiporyndary kóbirek shoǵyrlanǵan aımaqtarda atmosferalyq aýa sapasynyń jaǵymsyz jaǵdaılarynyń qalyptasqandyǵy jáne munyń sol jerlerdegi halyqtyń densaýlyǵyna qaýip týdyryp otyrǵandyǵy da jasyryn emes.
«Qazgıdromet» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń málimetteri boıynsha, 2017 jyly elimizdiń iri qalalarynda atmosferalyq aýanyń joǵary lastanýynyń 990, al ekstremaldy, ıaǵnı asa qaýipti lastanýdyń 98 oqıǵasy tirkelipti. Atap aıtqanda, bir ǵana Atyraýdyń ózinde aýa qabatynyń joǵary lastanýynyń 357 oqıǵasy jáne óte joǵary lastanýynyń 75, О́skemende joǵary lastanýdyń 419 jáne óte joǵary lastanýdyń 18 oqıǵasy tirkelgen.
Birikken Ulttar Uıymy Damý baǵdarlamasynyń sarapshylary jarııalaǵan monıtorıngke sáıkes qazir halqymyzdyń 5 mıllıonǵa jýyǵy nemese shamamen 30 paıyzy elimizdiń atmosferalyq aýasy lastanǵan, al, 2 mıllıondaı turǵynymyz aýasynyń lastaný deńgeıi óte joǵary óńirlerde turyp, ómir súrýde.
Bıylǵy qysta Temirtaý qalasy men qala aýmaǵyna aq qardyń ornyna «qara qardyń» jaýǵany úlken qoǵamdyq pikir týǵyzdy. Keıin anyqtalǵanyndaı, bul atmosferalyq aýa lastanýynyń áseri bolyp shyqty.
Almaty qalasynyń atmosferalyq aýa basseıniniń sapasy da búgingi kúnniń ózekti ári óte kúrdeli máselesine aınalyp otyr. Sonymen birge aýa qabatyn lastaıtyndaı iri kásiporyndardyń joqtyǵyna jáne orografııalyq jaǵdaıy qolaıly bolǵanyna da qaramastan, ókinishke qaraı Astana qalasy da aýa lastanýynyń deńgeıi joǵary qalalar sanatyna kirip otyr.
Sondyqtan qazirgi qalyptasyp otyrǵan ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa, sonyń ishinde ásirese, aýa qabaty lastanýynyń joǵary deńgeıin boldyrmaý úshin Úkimet tarapynan tómendegideı júıeli sharalar qabyldaý qajet dep sanaımyz:
- ónerkásip oryndarynan shyǵatyn aýany lastaıtyn zııandy zattardyń sol aımaqqa nemese jaqyn mańdaǵy eldi mekenderge tıgizetin áseriniń eń joǵarǵy ruqsat etilgen shyǵaryndylar shegi men qorshaǵan orta sapasynyń nysanaly kórsetkishteriniń jıyntyq tomyn ázirleý;
- óńirlerdiń ekologııalyq jaǵdaılaryn jaqsartý maqsatynda aýa qabatyna ýly zattardy shyǵarýdy azaıtýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalar josparyn jasaý;
- atmosferalyq aýa qabatynynyń sapasyn jáne onyń ónerkásip kásiporyndarynyń sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵynda turyp jatqan halyqtyń densaýlyǵyna áserin baqylap otyrýdyń júıeli sharalaryn jasaý;
Sonymen birge ónerkásip kásiporyndarynyń metrologııalyq qolaısyz jaǵdaıda aýaǵa shyǵarylatyn zııandy zattardyń mólsherin azaıtýy men avtokólikterdiń tútindeýi men onyń ýlylyǵy deńgeıin baqylaýdy kúsheıtý qajet.
Biz osy máselelerdi kórsete otyryp, osynyń sheshimin tabýdy ótinip, Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń atyna depýtattyq saýal joldadyq.
Rashıt ÁKIMOV,
Senat depýtaty