Shotan batyr

Qazaqtyń Atyraýdan Altaıǵa deıin sozylyp jatqan keń baıtaq dalasyna kimder kóz alaıtpady deseńshi! Ásirese qalmaq-jońǵar shapqynshylyǵy úlken qasiret, qaıǵy ákeldi.

El basyna qıly-qıly qıyn kezeń týǵanda jońǵarlarmen shaı­qas­ta qasıetti qazaq jerin qa­syq­taı qany qalǵansha qorǵaǵan ha­lyq batyrlarynyń biri – Shotan Nazaruly.

Shotan – 1705 jyly Ázirettiń Alataýynyń Qazyǵurtqa qaraǵan bet­keıin jaılaǵan adaıdyń bel­gili bıi jáne batyry Nazardyń sha­ńy­raǵynda dúnıege kelgen. Shotan­nyń ákesi Nazar 1684 jyldardyń shamasynda týǵan, ári bı, ári batyr, halqynyń aldynda úlken bedelge ıe bolǵan tulǵa.

Ákesiniń ádildigi men kóre­gen­digi bala Shotanǵa darıdy. Onyń jas­tyq shaǵy jońǵardyń beıbit jat­qan qazaq eline shabýyl jasaýy- men tuspa-tus keledi. Shotannyń erligi erte tanylady.

1723 jyldyń erte kókteminde Syban-Raptannyń júz myńnan astam muzdaı qarýlanǵan áskeri qazaq eline basa kóktep kiredi. Ábilqaıyr qalmaq qolymen Qarataýdyń Suǵyndyq asýynda kez­desedi. Osy soǵysta Shotan ózi­niń erekshe erligimen kózge tús­ken bolatyn. Soǵysty alys­tan baqylap turǵan Ábilqaıyr as­tynda júıtkigen shubar aty bar, óte jyldam qımyldaıtyn bir jigittiń qalmaqtyń uıyqqan ortasyna qoıyp ketip, jaıratyp shyǵyp júrgenin kórip jáne artyndaǵy bes júzdeı nó­ke­ri­niń odan eki eli qalmaı jaýǵa úl­ken shyǵyn keltirip, japyryp bara jatqanyna qýanyp, qasyn­daǵylardan suraǵanda, qa­syn­da turǵan Myrzataı: «Ol Nazar aǵanyń balasy Shotan ǵoı, úl­ken urysqa birinshi kirýi», deı­di. Sonda Ábilqaıyr: «Birinshi soǵy­syp turǵany mynadaı bolsa, budan keıingi soǵystarda aman bolsa qalmaqtarǵa jibergen Allanyń janalǵyshy deseıshi!» – dep basyn shaıqap kúlip, rızalyǵyn bildiredi.

1729 jyldyń mamyr aıynda qazirgi Jambyl oblysy, Qordaı aýdanynyń Otar alqabynan kór­shi Almaty oblysynyń Kúrti jerine deıin jalǵasqan Ańyraqaı shaı­qasy birikken qazaq qolynyń joń­ǵar basqynshylaryna qarsy júz jyldyq azattyq soǵysynda betburys jasaǵan eń iri jeńis.

Qazaq halqynyń taǵdyryn shesh­ken osy shaıqasta Uly júz ben Orta júzdiń batyrlary О́tegen, Sámen, Qoıkeldi, Saýyryq, Han­geldi, Bógenbaı, Jánibek, Qaban­baı, Jaýǵasharmen birge, Kishi júz qo­lyn Tama Eset, shekti Taılan, adaı batyry Shotan, taǵy da basqa ba­tyrlary basqaryp, úlken erlik kórsetti.

1730 jylǵy soǵysta da Shotan erek­she kózge túsedi. Qalmaqtar taý shatqalynda bekinip alyp, qazaq qoly jazyq dalada, kúnniń as­ty­na qalǵan jerde Shotannyń aqy­lymen jaýdy jeńip shyǵady. 1754 jyldyń basynda Abylaı úsh júzdiń birikken quryltaıyn shaqyrady.

Keńestiń belgileýi boıynsha qazaq qoly mamyr aıynyń ortasynda Aıagóz ózenine – Aqsháýlige jınalýǵa sóz baılasady. Bul so­ǵys­ta bes myń qoldy bastap Era­ly sultan men Shotan keledi. Aby­laı áskerbasylarymen jıyn ót­kizip, jaýǵa úsh baǵytta attanatyn bolady. Han jasaǵyn qosyp, Abylaıdyń ózi júredi. Soǵys bas­talǵanda Abylaı men Eraly sul­tan azǵantaı nókerlerimen bıikteý jer­ge shyǵyp, soǵystyń barysyn baqylaı bastaıdy.

Shotan bastaǵan toptyń joń­ǵardy qynasha jaıpaýy – han men sultannyń nazaryn birden aýda­rdy. Abylaı Shotanǵa sadaq­tan atylyp jatqan jebeler men myltyq oqtarynyń birde-bireýi darymaı, siltenip jatqan shoq­par men aıbaltanyń tımeı jat­qanyna tańǵalǵany sondaı: «Myna Shotan batyr qudirettiń ózi eken ǵoı, týsań tý!», depti. Shotannyń oqqa­ǵa­rynyń bar eken­di­gine, qasıetti batyr eken­di­gine Abylaıdyń kózi jetipti. Shotannyń qoly qalmaqtardy tutas­taı qor­shaýǵa alǵanda qal­maq­tar aq jalaý kóterip, bas saýǵasyn surapty. Sonda Abylaı: «Jaýdy jeńgen siz, bılik jeńgen adamdiki, sondyqtan sheshimdi ózderińiz qabyldańyzdar», deıdi.

«Eger olaı deseńiz, qalmaq­tar­dan budan bylaı qazaqqa qol kótermeımiz degen antyn alyp, qarý-jaraqtaryn alyp, ózderine eki adamǵa bir at-kólikten berip, el­derine qaıtaramyz jáne elin kó­shirip, jońǵar qaqpasynan ári ketetin bolady» – depti sonda Shotan er. Shotannyń keremet er­li­gine jáne onyń qanqumar emes­tigine, úlken aqyldylyǵyna Abylaı ishteı razy bolady.

Shotan esimi jońǵarlarǵa qarsy soǵysta ǵana emes, Reseıge qarsy ult-azattyq kóteriliste de atalady. Shotan batyr týraly derekterdi Halyq jazýshysy Ábish Kekilbaev «Dýadaq qonǵan boz tóbe» kitabynda: «Ultymyzdyń áýel­gi ataqonysyn túgel ıemdenip, tú­gel saqtap qalý jolyndaǵy jan­qı­ıarlyq kúreste Shotan da, Dosan da, olardyń úzeńgilesterin de aıtpaı ketýge bolmaıtyn tulǵalar.

El bútindigi men tutastyǵy eń basty qundylyqqa aınalyp turǵan qazirgideı zamanda jer tutastyǵy jolynda jan salyp, jan bergen, óz tusyndaǵy qazaq qaý­y­mynyń qabyrǵaly qaı­rat­keri bola bilgen at­pal arys­tarǵa búgingi táýel­siz urpaqtyń táý ete bas ııýi ábden súıinishti», dep te­bi­rene jazdy.

Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamanyń kezinde Mańǵystaýǵa adaı elin bastap kelgen batyr­lar­dyń basynda Shotan tur.

Alǵashqy kezderde qazaq­tardyń kelip qonystanýyn jaq­tyrmaǵan túrikmen aǵaıyn­dardyń ishin­degi peıili tarlary Hıýa han­dyǵyna qazaq bosqyndary kelip, ruqsatsyz jer-sýymyzdy ba­syp alyp, ıele­nip jatyr dep habar jetkizipti. Osyǵan baı­lanysty Hıýa hany kelip, qonys­t­anyp jatqan aýyl­dar­­dy shuǵyl kóshirýge, eger qar­­sy­lyq jasasa túgeldeı qyryp tas­taýǵa tapsyrma berip, Bekturly degen batyryn bes júzdik ja­saqpen jiberedi. Azǵantaı ja­sa­ǵymen jaýdy kútip alǵan Shotan jekpe-jekte Bekturly baty­r­yn óltirip, qalǵandary jeńi­lip, eline qashypty. Odan keıin Mań­ǵys­taýdy jaılap otyrǵan túrik­men Annaseıittiń aýylyn Edil-Jaıyq arasyndaǵy torǵaýyttar tutqıyldan shaýyp, kóptegen adamdaryn tutqyn etip, dúnıe-múlik, maldaryn oljalap ketken jerinen Shotan jasaǵyn shuǵyl uıymdastyryp, jaýdy tal­qandap, tutqyn bolyp bara jat­qan túrikmen aǵaıyndardy mal-múlkimen aman alyp qalady. Shotan batyr bastaǵan adamdar Hıýa hany Nádirshahtyń salǵan salyǵyn tóleýden bas tartyp, sol úshin Hıýa hanyna qaraıtyn túrik­menderdiń basshylary Oǵyl­sha, Seıitqutylyqtarmen soǵy­syp, olardy jekpe-jekte óltirip, jasaqtaryna tımeı, Nádirshahqa salyq tóleýdiń qajeti joq ekenin túsindirip, taratyp jibergen. Mine, osy kezden bastap, birshama ýaqytqa deıin Mańǵystaýdaǵy túrikmender men qazaqtar arasynda tynyshtyq ornaǵan.

Shotan júrek jutqan batyr­ly­ǵymen qatar, elge aqyl aıtyp, jón silteıtin el aǵasy bola bilgen. Ol barlyq soǵysta da qolyna tús­ken tutqyndardy óltirmegen, soǵys­palyq, dos-jaran, týys bola­lyq dep elderine qaıtaryp otyr­ǵan. Aǵaıyndar arasynda týyndaıtyn túsinisbestikter men daý­ly jaǵdaılardyń talaıyna ádiletti bılik aıtyp, tatýlastyryp jibergen.

Erligimen esimi ańyzǵa aınal­ǵan Shotan Nazarulynyń ómiri men batyrlyǵyn tarıhı tuǵyrda jan-jaqty zerttep, qalam tartyp júrgen zııaly jandardyń biri – Bektur Tóleýǵalıev aǵamyz bolyp sanalady. Kezinde laý­azym­­dy qyzmetter atqaryp, Mań­ǵystaý oblysynyń ekonomıkasy men mádenıetiniń, áleýmettik jaǵ­daı­y­nyń órkendeýine ózindik úles qos­qan el aǵasy kóp izdenip, Shotan batyr týraly «Bas sardar» atty derekti roman jazyp, oqyrman qaýym ony jyly qabyldady.

«Shotan batyr» qorynyń dırektory, Álibek Dúısen jáne aıtýly qordyń quryltaıshysy Muratbek Sardarbekov bastaǵan mań­ǵystaýlyq aǵaıyndar, Shotan batyrdyń tulparynyń tuıaǵy tıgen jer – Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdanyndaǵy, Shotan batyr taýyna arnaıy at basyn burǵanda qatty tebirendi. Arada 300 jyl ótse de jergilikti halyq jońǵar-qalmaq shapqynshylyǵy kezinde úlken erlik kórsetken Shotan Nazarulynyń esimin umyt­paı, qasterlep keledi. Aýyldyń mańaıynda Shotan batyrdyń atymen atalatyn ózen bar. Aldaǵy ýaqytta osy mańaıǵa Shotan batyr­dyń belgi-qulpytasy orna­tylmaq.

– Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rý­hanı jańǵyrý» maqalasynda qıly-qıly zamanda eldiń basyn ustaǵan, qazaqtyń birligi men yntymaǵyn saqtap, rýhyn kótere bilgen handardyń, bılerdiń, batyrlardyń jany jaqsy, jaısań babalarymyzdyń urpaqqa uran bolǵan úlgili isterine úlken baǵa berdi. 360-tan astam áýlıe men abyzdardyń qasıetti mekenine aı­nal­ǵan qasıetti Mańǵystaý je­rinde el basyna qıly-qıly zaman týǵanda qazaqtyń keń baıtaq jerin úlken erlikpen qorǵaǵan Shotan batyr bastaǵan batyrlardy ulyqtaýda, búgingi jas urpaqqa úlgi etip, otansúıgishtikke, ultjandylyqqa tár­bıeleýde eleýli jumystar at­qa­ryp keledi. Jaqynda oblys or­ta­lyǵy Aqtaý qalasynda Shotan batyr atyndaǵy alleıa ashylmaq, – deıdi Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary Maqsat Sqaqov.

2005 jyly Aqtaý qalasynda Shotan batyrdyń 300 jyldyǵy respýblıka dárejesinde keńinen atalyp ótip, Mańǵystaý aýdanynyń qarashańyraǵy bolyp sanalatyn Tushybulaq eldi mekeninde úlken kóshege bas sardardyń aty berildi.

Osydan on eki jyl buryn Mańǵystaý jerinde ózindik orny bar Shotan batyrǵa eńseli esker­t­kish qoıý máselesi sol kezdegi oblys basshylyǵy men qalyń jurt­shy­lyqtyń qoldaýyna ıe boldy. Igi bastama el ordasy – Astanadan da óz jalǵasyn tapqandaı edi. Biraq ókinishke qaraı, ýaqyt óte eskertkish ornatý máselesi qaǵaz júzinde qalyp qoıdy.

Degenmen, ıgiliktiń erte-keshi joq. Shotan batyrdyń eskertkishi Aqtaý qalasynyń kórnekti, kórikti jerinen boı kóterip jatsa – nur ústine nur bolar edi. Sóz oraıy kelgende aıta ketetin bir jaı – Aqtaý qalasynda Qazaqstannyń Qorǵanys mınıstrligine qarasty áskerı teńiz ınstıtýty bar. Osy joǵary oqý ornyna nege Shotan batyrdyń atyn bermeske?

Iá, er esimi eshqashan da ól­meı­di, ol el jadynda, halyq jú­re­­ginde. Osynyń bári – qazaq hal­qynyń yntymaǵy men birligi, bir­tutastyǵy úshin qajet. Halqy úshin otqa da, sýǵa da túsken Shotan batyrdaı erlerdiń esimin ardaqtap, ulyqtaı otyryp, elimizdi sheksiz súıetin, qorǵaı biletin jastarǵa patrıottyq tálim-tárbıe, asqaq rýh beremiz.

Doqtyrhan TURLYBEK, jazýshy, Halyqaralyq «Túrki álemi» telestýdııasynyń dırektory

ALMATY