Qazaq qyranynyń qaıtalanbas qaharmandyǵy. Qazaqtyń qaharman uly Nurken Ábdirov týraly

Kóp jyldar boıy Uly Otan soǵysynyń tarıhy boıynsha, qazaq ush­qyshy Nıkolaı Gastellonyń erligin qaı­talady degen tujyrym ústemdik qu­ryp keldi. Al sońǵy jyldarda anyq­tal­ǵan bultartpas derekter qazaq qaha­rmany Nurken Ábdirovke deıin mun­daı er­lik jasalmaǵanyn aıǵaqtady. Tipti Gas­tellonyń ekıpajy erlik jasady de­g­en jerden kapıtan A.Maslovtyń ekı­pa­jynyń múrdeleri tabylyp, Nıkolaı Gas­tellonyń ekıpajy jaý kolonnasynyń ústinen «otty taran» jasamaǵan bolyp shyq­ty. Endeshe ekinshi dúnıejúzilik soǵys ta­rıhyndaǵy bul bulyńǵyr oqıǵany tarıh­shylar enshisine qaldyryp, osydan 75 jyl buryn qaharmandyq qaısarlyqtyń qaı­talanbas úlgisin kórsetken qandasymyz Nurken Ábdirovtiń kózsiz erligin Uly Dalanyń ulandaryna ulaǵat etý paryz.

Nurkenniń 1942 jylǵy 19 jeltoqsanda jasaǵan sońǵy kózsiz erliginiń tiri kýá­ger­leri bar. Olar ózderiniń óshpes estelik­terinde bul batyrlyq oqıǵany derekti qujattarmen hatqa túsirip, tasqa basyp, hattap ketken. Sonyń biri jaýyngerlik tap­syrmaǵa Nurken Ábdirovtiń ekıpajy­men birge shyǵyp, qanattasa ushyp, jaý áskerin bombalaǵan Alekseı Pısankonyń ekı­pajy bolatyn. Osy bir qaıtalanbas qahar­mandyqty soǵystan keıin Alekseı Pısanko bylaı eske alǵan eken. «Nur­ken­niń ushaǵyna oq tıip lapyldap jana bastaǵanda qanattas dosy Lesha Pısanko urys­tan shyǵýyn surap aıǵaı salady. «...Nurken Ábdirovtiń oq tıgen ushaǵy lapyldap jańa bastady. Lesha Pısanko radıo­efır arqyly: «Urystan shyq, men seni qorǵaımyn, ózimizdiń shepke qaraı buryl!» dep jantalasa aıǵaılady. Ábdi­rov óziniń otqa oranǵan ushaǵyn janar-ja­ǵar­maı tasıtyn mashınalardyń janyna shoǵyrlanǵan nemis tankilerine qaraı bur­dy. Jalyndaǵan alty tonnalyq ushaq janar-jaǵarmaı quıylǵan sısternaǵa so­ǵyl­­dy. Joıqyn jarylystan jer silkindi. Keıin­nen belgili bolǵandaı, Nurken Ábdi­rov pen onyń atqyshy Aleksandr Komı­sarov qyrshyn ómirlerin qıyp, jaýdyń 6 tankisin, 2 zeńbiregin, ondaǵan soldattary men ofıserlerin joıdy. Fashısterdiń tank kolonnasyna qarsy «otty taran» jasap bara jatqan Nurkenniń sońǵy sózderi meniń esimde máńgi saqtalyp qaldy: «Qosh bol, Lesha! Qaraǵandyǵa hat jaz!.. Al jaýyzdar, saqtanyńdar!» (E.Aýbakırov).

Osy rette ajal apanynyń aldyndaǵy aqyrǵy sózinde týǵan topyraǵyna jalyndy sálem joldaǵan erjúrek oǵlannyń so­ǵys­qa deıingi qysqa ǵumyryna kóz jú­gir­tsek. 1938 jyldyń qarashasynda Qaraǵandy oblysy prokýratýrasynyń aǵa hat­shysy N.Ábdirov «zapastaǵy pılot» ataǵyn alý úshin synaq komıssııasyna týǵan jerinen anyqtama bolmaýyna baılanysty engizilmeı qalady. Sonyń saldarynan 14 qarasha kúni oblys prokýrory Aldııarovqa jazbasha shaǵymdanady: «Men oblystyq prokýrordyń atynan Eńbek (burynǵy №5) aýyldyq keńesiniń tóraǵasyna (kóshirmesi «Sovet» kolhozynyń tóraǵasyna) áleýmet­tik jaǵdaıymdy jáne áleýmettik shyǵý tegim­di kórsetetin anyqtama jazyp jibe­rý­di suraǵan hat jiberdim. О́kinishke oraı, kúni búginge deıin jaýap ala almaı otyrmyn. Aýyldyq keńestiń jáne kol­hoz­dyń tóraǵalaryna yqpal etýińizdi su­raı­myn. Bul anyqtama ushqysh retinde emtıhan tapsyrý úshin QHK komıssııasyna ótkizý úshin qajet». Bul, aýyldas aǵaı­ynnyń «shabandyǵyna» jazylǵan shaǵym emes, bolashaq batyrdyń alǵa qoıǵan maqsatynyń oryndalmaı qalýynan qaýiptenip, sharasyzdyqtan jazylǵan haty sııaqty.

Al sondaǵy, Eńbek aýylnaıynyń kesheý­ildetip joldaǵan anyqtamasy tómen­degideı eken: «Bul anyqtama Qarqaraly aýdany, Eńbek aýyldyq keńesiniń azamaty Ábdir Jakeevke berildi. Ol áleýmettik tegi boıynsha jalshy, 10 jyl boıy Jabaq baıdyń jalshysy bolǵan. Sottalmaǵan. 1. Ábdir 56 jasta, 2. Áıeli Baǵjan 42 jasta, 3. Uly Nurken 18 jasta. Eńbek aýyldyq keńesiniń tóraǵasy, Eleýsizov...» Nurkenge (jalpy sol zamanda) bul qujattyń ózinen buryn, ishindegi «po sos.proıshojdenııý ıavlıaetsıa batrakom» degen «dáleli» qajet edi. Osydan soń Nurken «zapastaǵy pılot» qataryna qabyldanǵan. Bul aspanǵa qulash urǵan qyran Nurkenniń qaıratty qadamynyń basy bolatyn.

«Shormanbaı bı Jaras-Ospan moldany aýylyna arnaıy kóshirip ákelip balalardy oqytqan. Nurkenniń jas bolǵanymen Ospan moldadan dáris alýǵa degen qushtarlyǵy eresen boldy. Sol kezde áptıekti oqyp, jazý-syzýdy shalalaý bolsa da meńgerip qalǵan edi», dep eske alady Nurkenniń aýyldasy Ahmetbek Árinov.

Bala Nurkenniń, moldadan alǵashqy hat tanýyna jol ashqan Shormanbaı bı kim? Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin áńgi­meni áriden – A.Árinovtiń estel­i­gi­nen bastaıyq. Ol úshin áýeli qazaq­tyń ens­ıklopedııasy – rý shejiresine júgi­ne­lik. Atalǵan tarıhı kitaptyń 169-177 betterinde «Batyr Nurken Ábdirovtiń ata-tegi, ósken ortasy» atty maqala oryn alǵan. Maqalada Nurkenniń rý-shejiresi tómendegideı baıandalady (sózbe-sóz): Qarakesek shejiresindegideı Bolatqojadan Túıte, odan Maıqy, Maıqydan Álteke, Sarym, Sarymnan О́temis, Toqsan órbigen. О́temistiń altynshy urpaǵy Jaıly degen kisi eken. Jaılynyń týyp-ósken meke­ni Aqtoǵaı aýdanyndaǵy Jámish óze­ni­niń saǵasy. Jaılynyń alǵan áıeli Bórgóz rýynan (Bórgózdiń urpaqtary qa­zir­gi Nurken, Appaz eldi mekenderinde tu­rady. Avt.) Segizdiń biri – Dýalynyń Mójik degen kisiniń Qarqas deıtin qyzy. Sol Jaılydan bes ul: Ábdir, Ábdikesh, Nurlybek, Qarsybek, Jasybek órbıdi. Aralary bir-bir jasar úıelmeli-súıelmeli bes balanyń ákesi Jaıly qaıtys bolyp, úrpe-shúrpe jetimderdiń kún kórisi óte qıyn halde qalady.

Shormanbaı «Shoqpartas» degen kúzegine jaılaýdan erterek kelip, arasy taqaý qystaǵyna jıi qatynasyp, jyly úıdiń janyndaǵy shoshalasynyń tóbesin jaýyp, kúrdeli jóndeýden ótkizip, Ábdirge úı etip salyp beredi. Sol qamqorlyqtyń arqasynda aǵaıyndy Ábdir men Ábdikesh senimdi Shormanbaı bıdiń otbasymen aralasyp, bir týysyndaı balaly-shaǵaly bolǵan. Úlken uly Sársennen keıin 1917 jyly Sádirbek, 1919 jyly Nurken dú­nıe­ge kelip, basqa da bala-shaǵasymen mol­shylyqqa keneledi. Shormanbaı bı óz aldyna úı bolyp otyrsyn degen oımen Ábdirge Jaras Aınabaı degenniń qyzy Baǵymdy, Ábdirdiń inisi Ábdikeshke óziniń nemere týysy Nurmaǵambettiń Kákish degen qyzyn qosyp, basyna úı tigip berip, otaý etip shyǵarady (Ábdikeshtiń urpaqtary bul kúnderi Nurken aýylynda turady. Avt.).

A.Árinov Nurkenniń otbasyna qatysty 1928-shi zulmat jyldardy bylaısha eske alady: «...Aýyldyq keńeske hat tanymaıtyn, elge bir aýyz aqyl aıtýǵa jaramaıtyn, «aýyzynan sózi, qoınynan bózi túsken» nadan ...ov degendi jiberip, el jaǵdaıyn tipti asqyndyrdy. Kisi túńiler sumdyqty aýyzben aıtyp jetkizip, qaǵazǵa túsirý múmkin emes. Elge súıeý bolyp otyrǵan Shormanbaı bıdiń balasy Qasendi qulaqqa tartqanda ara túsken Ábdirge «bıdiń quıyrshyǵy» dep qamshy úıiretin boldy. Sonymen shalqyp otyrǵan 60 úı atanatyn 124 otbasyndaǵy 527 adamnan 1933 jyldyń jazynda 37 otbasy 110 adam ǵana qalǵan...»

Ahmetbektiń aıtýynsha, Shorman­baı­dyń balasy Qasen boljamdy kisi bolǵan. Týyp-ósken jeriniń ózderine turaq bolmaıtynyn ańǵarǵan Qasen, dosy Ábdirmen aqyldasyp shóp qoryn úzbeı, mólsherden artyǵyn jan baspaıtyn, asyly belsendilerdiń kózi jetpeıtin «Keregetastyń» shatqal-saıyna aparyp úıip q­oıǵan. Sońynan, ekeýi bala-shaǵasyn alyp bir túnde Qaraǵandyǵa kóship ketken.

Osy kezden bastap Nurkenniń jańa qalalyq ómiri bastalady. Nurkenniń óz qolymen jazylǵan «lıchnyı lıstok po ýchetý kadrov» qujatynda 1919 jyly Qarqaraly aýdany, №5 aýylda týǵany, 1930-35 jyldary aralyǵynda Qaraǵandy qalasynda №1 mektepte oqyp, tolyq emes orta – 6 synyptyq bilim alǵany, 1935-37 jyldary Qaraǵandy qalasynda Gornyı tehnıkýmda oqyǵany, 1938-39 jyldary Qaraǵandy qalasynda aeroklýbta syrttaı oqyp «zapastaǵy pılot» mamandyǵyn alǵany, 1936 jyldan kásipodaq múshesi, 1937 jyldyń 19 qazanynda Qaraǵandy qalasy «Infeksıonnaıa bolnısa prı gorzdrave» – med.statıstık, №1 shahtada –kitaphana meńgerýshisi, oblprokýratýrada – is basqarýshy qyzmetterin atqarǵany, Qaraǵandy qalasy, Amankeldi kóshesi №18 úıde turatyny jazylǵan (QOMM.qor-1314). Qujattarǵa qarap Nurkenniń orys­sha­ny óte jetik meńgergenin, jazýy­nyń meı­linshe ádemi bolǵanyn baı­qaýǵa bolady.

Nurkendi prokýratýra salasynyń halyq tergeýshisine (narodnyı sledovatel) taǵaıyndaý týraly oblys prokýrory Ahmet Tapenovtiń bergen minezdemesinde: «tov.Abdırov s rabotoı vpolne spravlıalsıa po lınıı admınıstrasıı vzyskanıı ne ımel...» dep jazylǵan eken. Úlgili minezdeme alǵan Nurken halyq tergeýshisi qyzmetine joǵarylatylǵan.

Stalın aýdandyq áskerı komıssary Tarasovtyń oblys prokýroryna jazǵan 1939 jyldyń 4 tamyzyndaǵy № 02 hatynda: «Doprızyvnık tov. ABDIROV NÝRKEN zachıslen v voennoe ýchılıshe s 5-go avgýsta s/g podlejıt otpravke. Poe­to­mý proızvestı polnyı raschet s vyplatoı 2-h nedelnogo vyhodnogo posobııa...» de­lingen.

Osydan soń Nurkenniń áskerı ómiri bas­talady. Ol osoavıahım-de (aza­mat­tar­dyń «óz erkimen» soǵysqa deı­ingi jedeldetilgen, qysqa merzimdi daı­yndalý kýrstary, keıin – DOSAAF) alǵan «zapastaǵy pılot» mamandyǵyn ás­ker qataryna shaqyrylǵan soń da jal­ǵas­tyryp, 1941 jyly K.Voroshılov atyn­daǵy Chkalov áskerı-avıasııalyq ush­qyshtar mektebin támamdap, serjant shenin alady. Atalmysh oqý orny 1940 jylǵa deıin ofıser kadrlaryn daıarlaı­tyn bolǵan. Ofıserdi qamtý qymbat bolǵandyqtan bolý kerek, mektepti serjanttar daıarlaıtyn etip, tómendetip qaıta jabdyqtaǵan.

Jalpy, Nurkenniń soǵys tarıhy óz ómirindeı óte qysqa – ol 1942 jyly 28 qazanda nebary 23 jasynda soǵysqa enip, sol jyldyń 19 jeltoqsanynda erlikpen qaza tapqan. Nurken Ábdirov erlik jasaǵan – 1942 jyldyń 19 jeltoqsanynyń er­teńine, ıaǵnı, 20 jeltoqsan kúni 808-shi sha­býyldaýshy avıapolk komandıri, kapıtan Krasnochýbenko «Nagradnoı lıst» toltyryp, N. Ábdirovke Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý týraly joǵary basshylyqqa joldaıdy. Onda (sózbe-sóz): «Jaý shebine qarsy 16 ret ushý barysynda Ábdirov: Jaýdyń 12 tankisin, júk jáne soldattar tıelgen 28 avtokóligin, 13 qarý-jaraq tıelgen arbasyn, 1 sısterna, 3 dzotyn, 3 zeńbiregin jáne 50-ge jýyq sol­dattary men ofıserlerin joıdy. 19.12.42 jylǵy, óziniń sońǵy shabýyly ke­zinde 6 tank, 2 zeńbirek jáne 20 jaý sol­daty men ofıseriniń kózin joıdy. Ot­qa oranǵan ushaǵymen fashısterdiń tank kolonnasyna soǵyldy. Ábdirovtiń nemis basqynshylaryna qarsy kórsetken kózsiz erligi men qaharmandyǵy Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna laıyq, qaza tapqannan keıin», dep jazylǵan.

Komandırdiń usynysyn Ońtústik-batys fronty áskerı keńesiniń músheleri tegis qoldaıdy. Atalǵan tarıhı qujatta (sózbe-sóz): «31.03.43 jylǵy jarlyq boıynsha Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilip, Lenın ordeni men «Altyn juldyz» medali qosa tapsyryldy», dep kórsetilgen.

Keńes tarıhynda «Nurken Gastello­nyń erligin qaıtalady» dep jazylyp keldi. Joq, Arqa kindigi – Qarqaraly topy­raǵynda, Jırensaqaldyń eteginde týǵan qazaq qyrany ózgeniń áreketine eliktemedi, ol daralyǵynan, óz aldyna derbes jáne qaıtalanbas erlik jasady! Iá, erlikpen qaza bolǵanyna 75 jyl tolǵan Nurkenniń erligi, batyrlyǵyna berilgen marapattary jaıly kóptep jazylyp keledi, túsirilgen kınojýrnaldar men turǵyzylǵan eskertkishter de jeterlik.

­Qazaq qyrany – Nurken Ábdirov esker­tkishi qazaqtyń en dalasynyń qaı bók­t­erinde tursa da jarasymdy, shúıil­gen qyrandaı tulǵasy, júregi qazaqpyn dep soǵatyn ár qazaq ulyna rýh berip tur­ǵan­daı. Kúndeı kúrkirep ótken soǵystyń zaty – joıqyn, aty – álemdik. Demek, ol álemde beıbitshiliktiń ornaýyna úles qosqan batyr.

Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»

Manarbek KÁRIM, Qarqaraly aýdany memlekettik arhıviniń basshysy