Jol-jónekeı

Bıyl Bes ata jurtynyń jeke aýdan bolyp shańyraq kótergenine – 90 jyl. HIH ǵasyrda bar qazaq eliniń, qazaq balasynyń joǵyn joqtap, orystyń zymııan saıasatyn barynsha ásh­ke­relegen Shortanbaı jy­raý­dyń dúnıe esigin ashqanyna – 200 jyl. Shortanbaıdy bul el áýlıe sa­na­ǵan. «Zar zaman» atan­­ǵan áde­bı­et­tiń sol bir keze­ńi­­niń bas­taý­yn­daǵy aqyn osy Shor­te­keń.

­Aýdannyń 80 jyldyǵyna oraı men kók tıyn almasam da «Shyraǵdan» atty kitap shyǵarttym. Onan keıingi jyly el­diń esi túzý aqsaqaldarynyń basyn qosyp júrip Shet aýdanynyń en­sık­lo­pe­dııa­syn shyǵarttyq. Myna kelip qal­ǵan 90 jyldyqqa ne syı jasaı alamyz degen másele kóldeneń turdy.

Burynǵyny taptaýryndy etip qaı­temiz. HIH ǵasyrdaǵy orystyń arhı­vin qotara salý asa qıyn is emes jáne ol eshqaıda qashpaıdy. Birer adamnyń aty-jóni bolmasa onyń bereri de shamaly. Joıylyp ketýge shaq qalǵan, myna dalany kúńirentip turǵan kúmbezder. Kúmbezder – qazaqtyń ǵana qolynan kelgen sáýlet óneriniń aıryqsha nusqasy. Basqa halyqta mundaı óner joq. Endeshe sol ónerdi eń bolmasa kitapta saqtap, bolashaq urpaqqa jetkizsek, olar basqa jurttyń aldynda maqtana almas pa edi. Al ana tastaǵy jazýlar, syryn ishine búkken sýretter, balbal tastardyń ne aıtary baryn, olardyń qaı jerde baryn da osy jurt bile me?!

Sóıtip osy baǵyttaǵy isimizdi júzege asyrý úshin jolǵa shyqqanbyz. Jolymdy Aqshoqy óńirinen bastadym. Aýyl ákimi Raýshan kútip-aq otyr eken. Baratyn jerimiz Alaıǵyrdan sál ári. Kenishtiń jumysy qyzyp keledi. Kenishtiń turǵan jeri Shettiki. Salynǵan jol ári qaraı, teris ketken. Alaıǵyr men Aqbaýyrdyń arasy – 18 shaqyrym.

«Kesteli tasqa» taıap toqtaǵanbyz. Raýshanǵa ere shyqqan jolbasshy Dýlat degen jigit edi. Aıtýly ańshy, bul mańaıda bilmeıtin jeri joq dep tanystyrǵan.

– Kámeke, siz izdegen tasty alyp ketken, – dep qaldy Dýlat.

– Qoısań qaıtedi, – dep bıikke órleı berdim. Sál entigip toqtaǵanmyn. Aýqymy qazannyń úlkendigindeı qara tas jatyr. Aspannan kúıip túsken meteo- rıt tas. Qara tastyń beti sýretke toly. Úlkendi-kishili qara tastar shashylyp jatyr. Báriniń ústi san alýan sýretpen jamylǵan. Menimen ere shyqqan dárimdi ólshep berer dárigerim, ári kómekshim Dosmuhammed nemerem birinen soń birine júgirip, damyl tappaı júr. Jurtty kisi boıy qara tasqa ertip kelgenmin. Bir túıir tas alyp sál soqsań bıik qara tas qońyraýsha syńǵyrlaıdy.

Tústikten soń «Qotyr Qyzyltaýdyń» ishine engenbiz. Aınala kók seńgir, jyp-jyltyr tastardyń tutas álemi. Dýlat bir shatqaldyń ishinen eńkeımeı-aq kiretin ájepteýir úńgirdi kórsetken. Árıne, bul meniń «Kók seńgirdiń tasynda» degen hıkaıatyma engen qashqynnyń jataǵy emes, ony áli eshkim kórgen de emes. Ańshy jigitke sol jataqpen Qamqordaǵy elge ańyz bolǵan taǵy bir úńgirdi baıqap qoıýyn tapsyryp jatyrmyn. Myna taý- larda biz bilmeıtin talaı syr bar-aý. Kenshoqylyq Amantaı aqsaqal ústinen túsken qoıma she? Kezinde toqsanǵa bet alǵan Amantaı aqsaqal endi sol qoımany kórsetýge shamasy kelmeıtinine ókingen edi.

Áýlıe tastyń etegine jetip toqta­ǵan­byz. Fotograf jigitimiz Berik kún batysqa eńkeıip qalǵanyna qaramaı eki-úsh sýret túsirip alǵan. Áýlıe tas týraly ańyz da ártúrli eken. Eń súbelisi ashtyq jaılaǵan jyldary osy tasty pana tutyp, Jaratýshyǵa syıynǵan bir top eldiń qyrǵynnan aman qalýy.

Baıbalada bizdi Taldynyń ákimi Boran­baı kútip almaq edi, Bekishuly Beıim­bettiń úıinde keziktik. Birer kese qymyz ishýge aıaldaǵanbyz.

– Shortanbaı bulaǵyna bardyńyz ba? – degen Boranbaı.

– Kese qolymnan túsip kete jazdady. «Shortanbaı bulaǵy». Bul týraly Taldy mektebindegi qart ustaz Qamen Ibraıuly aıtyp edi-aý. Jyrdaı qylyp jetkizgen. Átteń, kórsetýge ýaqyty jetpeı dúnıeden ozdy. Endi, mine Boranbaı ákim aıtyp otyr.

– Ol bulaqty bárimiz de bilemiz, – dep jamyraı qostady Raýshan men Dýlat.

– Siz, ony kórset degen joqsyz ǵoı, dep máseleni ózime aýdardy taǵy da Dýlat.

– Qotyrdyń saıyna qaıta enip, tastyń astynan sarqyrap aǵyp jatqan bulaqtyń basyna kelip toqtaǵanbyz. Sý alyp ishtik. Mundaı taza da dámdi sýdy kópten beri kezdestirmegen edim. Boranbaı ákim Qarqaralyǵa jol túskende Shortanbaı jyraýdyń osy bulaqqa únemi aıaldap ketetinin, bul mańnyń aqsaqaldary, sózge tánti úlken-kishi jınalyp jyraýdy eki-úsh kúnge jolynan bógep, myna zamannyń sıpaty týraly jyrlaryn tyńdap, keńes quratynyn aıtyp jatyr. Iá, Qamen Ibraıuly da áńgimeni tap osylaı jetkizgen edi. Qamkeń joq, endigi jurt ne biler dep júr edim. Keńes úkimeti uly jyraýdyń esimin aıtqyzbaı-aq basqan, halyq kónbegen eken, ulynyń esimi el jadynda jattala bergeniniń taǵy bir kýási boldyq.

Boranbaı ákim Taldy pıramıdasyna alyp kelgen. Dala pıramıdasy. Jyltyr tastyń ústinen sol zamannyń bilikti ne batyr, ne el bıleýshiniń máıitin qoıyp, búgingi jurt kótere almaıtyn qalaq tastardan áldeneshe sheńber jasap, aralaryn topyraqpen toltyryp, ústin sol zamannyń ustanymyna qaraı japqan asa iri, qazaqsha aıtqanda, kór obanyń biri. Erte zamannyń ómir súrý tásilin osylaı zerttemeske basqa amal ne?! Onan ári Boranbaı ákim Narshókkenniń bergi jaǵyndaǵy Danııar mollanyń kúmbezine aparǵan. Toqsanynshy jyldardyń aıaq jaǵynda kórgenimde mazar aman edi. Mazar­dyń irgesinen bastap órilgen ór­nek­terge qarap tańǵalǵanmyn. Búgingi kún­de bir jaq beti tegis japyryla qu­la­ǵan eken. Ázirshe aman turǵan ekin­shi jaǵyn sýretke túsirip aldyq. Ur­paq maqtana alarlyq mundaı sáýlet óne­ri­niń úlgisin eń bolmasa sýret retinde sa­baq­tasaq, ony erteń qalpyna keltirý jumysy da bolatynyna kóńil senedi.

Ertemen Taldy aýylynyń ortasynda turǵan Meıirman myrzanyń mazaryna soǵyp (jerlesimiz Kóshkin Amandyqulynyń babasy), Nurataldyǵa kelgenbiz. Ákimniń ornyna bizge ilesken Asylbek zeınetke shyǵypty. Betimiz – Qusmuryn. Osydan týra 27 jyl buryn Qusmurynnyń eteginde ejelgi zamannan qalǵan pıramıda keıiptes tas mazardy kórgen edim. Mavzoleıdi arheologtar ashyp zerttepti. Jolbasshymyz Martbek sol arheologtarmen birge bolǵan eken. Joldan aınymaı týra bastap ákelgen Begazy-Dándibaı mádenıetine jatatyn erekshe qundy murany mal taptap, buza bermesin dep keıinde temir sharbaqpen qorshaǵan eken. Aýyr plıta tastarmen qorshalǵan mazardyń kúnbatys jaq buryshynda bıiktigi kisi boıy qol sozymnan artyq qos plıta tur. Múmkin zamanynda myna ejelgi muranyń aınalasyn tegis osylaı qorshaǵan da bolar. Arheologtar jazǵan, bıiktigi 4 metrden artyq dıametri 30 metrge jýyq pı­ra­mı­dadan bizge jetkeni osy. Aınala ki­shigirim tas mazarlarǵa toly. Osynyń biriniń saqshysyndaı Qusmurynnyń bıigi órligin tanytyp jáne tur.

Sonaý etekte 1910-1912 jyldary osy jerdi meken etken, orystyń bıligine kónbeı ketken batyr da seri Imanjúsip panalaǵan aýyl, ol turǵan úıdiń irgesi jatyr.

Taǵyly men Buǵyly saıran salǵan,

Uıpalaqtap baýrynan túlkini alǵan.

Meıirim qanyp taýyna shyǵar edim,

Kózime kóriner me eń, dúnıe-jalǵan, – dep osy mańda án salǵan ǵoı seri Imanjúsip.

Imanjúsipke árkimniń-aq bar talasy. Kereký men Jańaarqa jaǵy bizdiń elde týǵan desedi. Biz olaı demesek te, Shettiń osy bir topyraǵyna izin tastap, biraz jyl meken etkenin dál aıta alamyz. Osyny biz búgin jazyp ketpesek keler urpaq nesimen maqtana alady?!

Qaıtadan keri júrmes úshin bolys bolǵan Syǵaı-Shańqaı mazaryna keıin oralmaq boldyq. Iá, bul da ataqty tulǵa. Shańqaı bolys qazaqtyń apshysyn qýyryp, jerin ústi-ústine tartyp alyp jatqan zamanda óziniń bala-shaǵasyn ertip, Qoıanshytaǵaıdan júzdegen jigit jınap, oryspen shaıqasýdan taıynbaǵan adam. Iá, ol – tulǵa. Bolystyǵyna máz bireý emes, qazaqtyń jeri úshin dushpan­men arpalysqan osy eldiń tóresi. Átteń, osy­ny biler qazir taǵy eshkim joq. Orystyń teris oqýy muny aıttyrmady, el­diń jadynan shyǵardy. Máseleniń shetin arhıv qana saqtap qalypty.

Jáńgir tóre aýyly (Krasnaıa polıana) jaǵynyń ákimi Nursultan Pıketten qarsy alǵan. HIH ǵasyrda osy jerde 17 myń jylqy bitken Jáńgir tóreniń aýyly bolǵan. Bıikke shyǵyp meshittiń ornyn kórsettim. Tómende Jáńgir tóre sal­dyrǵan mektep-medreseniń, balalarǵa arnalǵan jataqhananyń oryndary jatyr. Tóre, qazaqtyń balasy basqa ulttan kem bolmasyn dep osynyń bárin óz qara­ja­tyna saldyryp, jaǵdaıy azdaý eldiń balasyn ózi kıindirip, aýqatyn berip, oqytýshy jaldap oqytqan eken. Sol oqýshynyń biri Smaǵul molla 1989 jyly maǵan ere kelip, bárin de kórsetken edi. «Iá, osy aıtyp kórsetkenińizdiń jurt birin bilmeıdi» deıdi Nursultan ákim.

Qaramurynnan ári jatqan Jáńgir tóreniń zıratyna da jettik. Osynshama baılyǵy bolǵan, Peterbordaǵy kórmege qazaqtyń sán-saltanatyn kórsetip, neshe alýan qundy zattar aparyp, halqynyń ónerine jatty tańǵaldyrǵan Jáńgir tóreniń beıiti qarapaıym tórt qulaqty kisi boıyndaı ǵana tam eken. Iá, ol kisi záýlim mazar salýǵa ruqsat bermegen. Bul dúnıeniń baılyǵy osy dúnıede qalady dep, Alladan o dúnıede ıman berýin ǵana surapty. Osynda da qazaqtyń ózindik dúnıe tanymy, tulǵanyń ulylyǵy jatyr-aý.

Dárııa óńiriniń ákimi Bekarys aýyl syrtynan qarsy alǵan. Bizge sol aýyldyń Abaı, Shálı degen aqsaqaldary qosa ergen. Bul mań da KarLAG-tyń qorlyǵynda bolǵan jer. El aýyp esin qaıta jıǵansha talaı derekter umyt bolǵan. Qulap jatqan «baı beıiti» degenniń kimdiki ekenin de jan balasy bilmeıdi. Dárııa atanyp ketken jerdiń shyn ataýy – Dári óńiri. Dári Sazanbaı batyrdyń kelini. Bir óńirge esimi berilgen sol ananyń mazary da KarLAG zamanynda taptalyp ketken. Anaý Dárııa qaqpasynyń bergi aýzyndaǵy qyr­ǵyz rýynyń zırattary da kúl-talqan bolǵan.

Bir kún demalyp, Shet aýyldyq okrý­gi­ne qaraı jolǵa shyqtyq. О́ńir ákimi Temir­han shıraq jigit. Jıdebaı batyr maza­ryna burylysta kútip alǵan. Jıdebaı batyrdyń bir kezde «Bilim jáne eńbek» jýrnalyna shyqqan kishirek sýreti mende saqtalǵan. Urpaqtary keıin qazaqtyń kúmbez beıitteriniń, qazaq sáýlet óneriniń úlgisimen qaıta jańǵyrtqan mazary aıbyndy batyrdyń dýlyǵasyndaı susty. Mazardyń janynda kelgen-ketken táýep etip, demalatyn tileýhanasy da bar. Kezinde mármárdan jasaǵan oryndyqtary da bolýshy edi, bir aby­roı­syzdyń qolynda ketken sııaqty. Onan ári de, ózen boıynda Maıshora atan­ǵan qyzdyń beıiti. О́tken jazda restav­rasııa jasalǵan. Bul ózi otaý beıit. Syrtqy qabyrǵadan basqa ishinde otaý bar. Irgesine qoıylǵan kóktasqa osy joldardyń ıesiniń bir shýmaq óleńi jazylypty.

Endigi bet alysymyz – Saılaý tas. Saılaý tasqa tike ótemiz dep jaryq­shaq­tarǵa túsip, biraz ýaqytty uttyryp al­dyq. Aqyry oǵan aparar joldy Aqsý aýylynyń irgesinen tapqanbyz. Saı­laý tas sonaý patsha zamanynda Bes ata­nyń bolystarynyń saılaýy ótetin jer. Keshegi úlkenderdiń biri osy saılaý tumsyǵyn jerge qadaǵan alyp mamont sııaqty tesik tasta saılaý ótken, tastyń osy tesiginiń tusyna esigin qaratyp oıaz úıin tikken, esigin eki soldat kúzetken dese, endi biri Saılaý tas ózenniń boıyndaǵy tas edi desken. Ataqty Túsetaı aqyn:

«Saryarqa, saǵyndym ǵoı jaılaýyńdy,

О́tetin saılaýtasta saılaýyńdy.

Janyǵan tas sharyqqa ótpes pyshaq,

Qoısańshy zyǵyrdanym qaınaýyńdy»,

dep Qazaq eliniń bıligine Goloshekın kelip, qazaqtyń ǵasyrlar boıy qalyp­tas­qan malyn tústikten teristikke qaraı kó­she júrip baǵatyn jolyna tyıym sal­ǵan, qazaqtyń malyn qurtyp, ózin qo­sa qyrýdy josparlaǵan saıasatyn ásh­ke­relegen.

Qarmys aýylynda azdap aıaldap, Amankeldiniń úıinen qymyz iship, aýyl ortasyndaǵy Aǵybaı batyrdyń anasy Qoısana jatqan jerge toqtadyq. Qoısana anaǵa kezinde mazar turǵyzǵan. Otyzynshy jyldary áýmeser belsen­di­ler mazardy buzyp, kirpishin mal qo­ra salýǵa alǵan. Sol úrdis keńes zama­nynda jalǵasyp, esýastaý traktorıster úıindiniń ústine traktoryn qoıyp, jyljytyp jiberip otaldyratyn orynǵa aınaldyrǵan edi. Aıtyp, jazyp jiberdik. Sonyń nátıjesinde Shet sovhozyna dırektor bolǵan Tólepbergen mazardyń orynyn temir sharbaqpen qorshaǵan edi. Búginde sol sharbaqtyń bir sheti dal-dal, taǵy da beıit mal aıaǵynyń astynda qalypty. Apyr-aı deseıshi, osy aýylda bir janashyrdyń bolmaǵany ma? «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» deıtin el emes pe edik...

Alasalaý jotanyń ústindegi Esbaı pirádardyń mazaryna toqtadyq. Esbaı orysqa qarsy qol kótergen Sarjanmen de, Kenesarymen de baılanysta bolǵan tulǵa. Osy jotanyń kúnbatysy jaǵynda Sarjan qonǵan degen jer de bar. Sarjan tóre osy jerdi eki jyldaı mekendep Aqmola men Qarqaralyǵa shabýyldap turǵanyn Syrymbettiń Qasymy, Dálmaǵanbettiń Tuńǵyshbegi jyr ǵyp aıtýshy edi. Esbaı mazary sırek kezdesetin sáýlet óneri, qamshydaı órilgen órnek irgesinen tóbesine deıin jalǵasady. Áli aman tur. Biraq batys jaǵyn sý shaıyp barady. Taǵy da Esbaı pirádardyń urpaqtaryna renish aıtýǵa týra keldi. Biz osy jaqsy murany saqtaýdy qashan úırener ekenbiz.

Iir-shıyr dala jolymen Orman batyrdyń mazaryna da jettik. Mazardyń jel jaq beti qulaǵan. Dýlatbek aqsa­qal­dyń «osy mazar salynǵaly 104 jyl boldy» dep otyrǵanyn 1956 jyly esti­ge­nmin. Sonda bul 1852 jylǵa keledi. Or­man batyr Kenesary hannyń sońǵy urystaryna deıin birge bolǵan adam. Bul jaqqa oralmaı Shý boıynda dúnıeden ozyp, qaryndasy elge ákelip jerlegen. Duǵa oqyp otyryp balanyń alaqanyndaı tasqa kózim tústi. Qońyr tastyń betinde áldene jazý áppaq bolyp jyltyraıdy. Arabsha jazý. Menen góri arabshaǵa asa jetik adam bolmasa birer árpinen basqasyn ajyrata almadym.

Talaı tamasha úńgirler bar shyǵar, Buǵylydaǵy myna úńgir tipti erekshe. Úń­girge baratyn saı «Seriktiń saıy» dep atalady. Bul ataqty Bódeniń Serigi. (Qubal belderdi oqyńyz) Soǵys jyldary osy úńgir 17 qashqynǵa pana bolǵan. Ishi kıgiz úıden bıik. Esiginen jorǵalap qana kiresiń. Ishi tez jylıdy, túbinen tolmaıdy. Tabıǵattyń erekshe syıy.

Endigi maqsat, úńirektiń asýynyń mańyndaǵy bir top balbal tastarǵa jetý edi. Áńgimemen otyryp Kúnbópeniń bulaǵynan ótip ketippiz. Qaıta aınalyp soǵýǵa týra keldi. Men biletin balbal tastardyń mańynda arheologtar júr eken. Qyzyp jatyr. Egdelep qalǵan arheologtyń júzi tanystaý kórinedi. Sálem berip, óte shyqqam. «Kámeke, toqtańyz» degenge burylǵam. «Men Joldasbekpin ǵoı». Qushaqtasyp jatyrmyz. Sonaý 90-shy jyldan beri kórisbeppiz. Tosyrqap-aq qalyppyn. Ishteı uıalyp ta turmyn. «Myna jer keremet qurbandyq orny bolǵan. Kópten oıymda júrýshi edi, bıyl ǵana ashýǵa qolym jetti. Ashyq aspan mýzeıi bolady», deıdi Joldasbek. Joldasbekpen birge Temirhannyń úıinde dámdes boldyq. «Saryarqa. Tas músinder» atty kitabyn syı­ǵa tartty. Men de qarap qalǵan joq­pyn. Dastarqandas bolǵan Jaryqtyń áki­mi Baýyrjan áńgime aıtyp otyrǵan. Onyń sóz saptaýy, ustamdylyǵy áńgime óri­siniń órkendeýine jaqsy shyraı berdi.

Biz júrip ótken Burma, Aqoı óńirleri keshegi KarLAG-tyń bólimsheleri. Tarıhı mura degen qoparylyp, tóńkerilip jym-jylas etilgen. Batyq aýylynda KarLAG-tyń qoparyp tastaýynan Batyqtyń ǵana mazarynyń belýardan keler irgesi ǵana qalypty.

Nildide (О́spen) bizdi Faızolla qarsy alǵan. Ákimi Jaras túnde órtte bolyp, tań ata Qaraǵandyǵa attanyp ketken eken. Nildi ejelgi zamannyń ózinde osy mańda mekendegen jurttyń mys óndirgen jeri. Bir kezde myna Áýlıetastyń astynan bulaq aǵyp jatqan ken ornynyń baı­lyǵyn bilgen N.Ýshakov Bozdaquly Q­arabaqsy degen kisiden osy áýlıe tas­ty 86 kúmis teńgege satyp alǵan. Bul jer­di aǵylshyndar úlken kenishke aınal­dyr­­ǵan. Aǵylshyndardan qalǵan bir mu­ra jer asty qoımasy da bolǵan maga­zın­nen qalǵan baspaldaq qana desedi. Ju­mys­shylardyń jaǵdaıyn kóterýdi talap etken erýli alańynda eskertkish tur. Sákenniń mýzeıi de jap-jaqsy jabdyqtalǵan...

Kámel JÚNISTEGI, ​​​​​​​jazýshy