HH ǵasyrdyń basynda Semeı shahary qazaq qoǵamynyń rýhanı ordasy ispettes boldy. Sonyń bir dáleli – Alash qaıratkerleriniń osynda shoǵyrlanýy. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda redaksııa tapsyrmasymen atalmysh qalaǵa at basyn buryp, mundaǵy Alash arystarynyń sorabynan sýsyndaǵan edik. Sapar kezinde qalanyń qadirli aqsaqaly Medeý Sársekege jolyǵyp, jazýshynyń indete zerttep júrgen taqyryby akademık Qanysh Sátbaevtyń Alash arystarymen baılanysy jaıly aıtyp berýin ótingen edik.
– Alashordanyń kósemi Álıhan Bókeıhanov Sátbaevtardyń úlkeni Ábikeımen tyǵyz qarym-qatynasta boldy, – dep áńgimesin bastaǵan Medeý Sapauly ári qaraı qamshy saldyrǵan joq, tógilip júre berdi: – Shirkin-aı, Alashtyń izine indetip túse almadym. Sebebi Qanyshtan qolym tımedi. Sátbaev degen teńiz ǵoı sonda júzdim de, júrdim. Aıtpaqshy Sátbaevty 1980 jyly «JZL» serııasymen Máskeýden oryssha shyǵarǵanymda onyń J.Aımaýytovpen birge oqyǵanyn jazyp jibergem-tin. Memýardyń 21-shi betinde tur. Osyny eshkim ańǵarǵan joq.
– «Mynaý kim?» degender bolǵan shyǵar?
– Boldy. «Bilmeımin, arhıvten kezdestirdim de, jaza saldym» dep jeńil jaltaryp qoıyp, otyra berdim.
– Júsipbek Aımaýytov Qanyshtan úlken emes pe?
– On jas úlken. Biraq ekeýi 1911 jyly Kerekýdegi 2 synypty orys-qazaq ýchılıshesinde birge oqyǵan. Keıin 1914-1918 jyldary Semeı muǵalimder semınarııasynda da tórt jyl qatar bilim alǵan. Áýezov atań bar, úsheýi qoltyqtasyp, «Abaı» jýrnalyn shyǵaryp júrgeni osy tus.
– Astanalyq jazýshy Ánes Saraı aǵamyz bir sózinde «Alashtyń tabany – Torǵaı, ózegi – Semeı, julyny – Jympıty» depti. Iаǵnı Alashtyń ózegi Semeıde turyp, alashtanýǵa qalam tartpaǵanyńyz qyzyq eken?
– Olaı deýge kelmes... Alashtyń bir báıteregi Mirjaqyp Dýlatovty aınalsoqtap jazdym. Qaıratkerdiń qyzy Gúlnár apamyzdyń úıinde qona jatyp áńgimelestim. Jańa sen «Qanyshtyń Alash arystarymen baılanysy jaıynda» suradyń emes pe? Osyǵan Gúlnár apaıdan estigenimdi aıtaıyn 1917 jyldyń jeltoqsan aıynda ótken jalpy qazaq seziniń sheshimimen Ahmet Baıtursynovtyń basshylyǵymen Alashordanyń oqý komıssııasy qurylyp, mektep oqýlyqtaryn jazý qolǵa alyndy. Aqańnyń tapsyrmasy negizinde Q.Sátbaev orta mektepke arnap algebra oqýlyǵyn jazady.
Qanekeń jazǵan oqýlyǵyn shyǵarý úshin Orynborǵa baryp, qaladaǵy Mirjaqyptyń úıine túsken. Saǵat tańǵy alty eken. Úı ıelerin oıatýǵa yńǵaısyzdanyp, astyńǵy qabatta qalǵyp otyrady. Jaqańnyń jary Ǵaınıjamal Qanyshty kórip «Erke qaınym, qaıdan júrsiń» dep bas salmaı ma. Gúlnár apaı aıtady: erke qyzy men turǵanda, tanymaıtyn bireýdi «erke qaınym» degeni nesi dep renjip qaldym, deıdi.
– Taǵy birde, – deıdi Gúlnár apaı: ákesi qýǵyndalyp júrgen kúnderdiń birinde keshki apaq-sapaqta qolynda bir býma aqshasy bar Qanysh kirip keledi. Gúlnár ol kezde 9-shy synypty bitirgen, qolynda attestat, oqıyn dese kedergi kóp. Jaqań «qyzymyzdy qaıtsek bolady» dep Qanyshtan aqyl suraıdy. Sátbaev aıtady: birden Tomǵa tartsyn, ol jaqta sen kimsiń esep emes, deıdi. Bir jaǵynan Qanekeń de Tom tehnologııa ınstıtýtyn bitirgen, ol jaqta tanystary bar degendeı. Sóıtip Gúlnár apamyz Qanyshtyń nusqaýymen Tom medınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Eki jyldan keıin aýysady. Qanysh osyndaı adam qaraǵym!
– Medeý aǵa 1937-38-diń qandy qasabynan Qanysh qalaı aman qaldy?
– Osy máseleni jiti zerttedim. Áýeli, aǵalary – Ábikeı, Ábdikárim jáne Ǵazez atylyp ketti. Qanekeń aqyldy adam ǵoı, qalǵan týystaryn dereý Omby jaqqa aýdaryp jibergen. Úlken báıbishesin de sonda ustady. О́zi Qarsaqpaıda qaldy. Biraq ókimet Qanekeńniń qany tamǵan alashshyl bolǵanyn biledi, kúni-túni ańdýda. Qaıda barady, qaıda turady bárin OGPÝ qyzmetkerlerine aıtyp, jazbasha tanystyryp otyrǵan eken. Sál keshikse onyń sebebin túsindiretin bolǵan.
О́z basym qanyshtanýdyń urshyǵyn ıirip júrip, ǵalymnyń eki shopyryn taýyp sóılestim. Sonyń biri Grıgorıı Mıronenko bir kúni saǵat keshki 8-diń shamasynda Qarsaqpaıdan shyǵyp, Jezqazǵanǵa keldik. Ústerine qap-qara uzyn plash kıgen eki adam kelip, Qanyshqa «mashınanyń artyna otyryńyz» dep buıyrdy. Sóıtip Qarsaqpaıǵa qaıta alyp keldi. Qanekeń «jigitter aıtsańdar bylaı da jetkizip salar edim ǵoı» dep edi, óńkıgen qazaq «baıdyń tuqymy, alashtyń kúshigi bizdi bilmeıdi dep júrsiń-aý, átteń...» dep, kijinip, burylyp ketti, dedi. Qysqasy, Keńes ókimetine Qanyshtyń qabileti qajet boldy. Áıtpese, esirkegennen tiri qaldyrǵan joq.
Birde Ǵabıt Músirepov aqsaqal myna bir áńgimeni aıtyp berdi. «Sosıalıstik Qazaqstannyń» redaktory kezi eken. Túngi saǵat 3-te basylymnyń kezekti sanyna qol qoıyp, úıge bettegeli oqtalyp otyr edim, tóte telefon shyr etti. Kótersem, Qazaqstan kompartııasynyń birinshi hatshysy Mırzoıan eken. Habarlasqan sebebi, gazettiń alǵashqy betinde Sátbaevqa Eńbek Qyzyl Tý ordeni beriletindigi jaıly buıryq shyǵyp bara jatqan. Dereý buıryqty alyp tasta, Sátbaevqa nagrada berilmeıtin boldy, depti. Buıryq alynyp tastaldy. Mán-jaıdy hatshyǵa habarlap edim, maǵan «tez jet» degeni. Bardym. Mırzoıannyń ózi de alań kóńilde otyr eken, «qazaqtar ońbaısyńdar, alashordashylǵa orden berilmesin dep, qatardaǵy eki jumysshy qazaq Stalınniń atyna hat jazypty. Máskeýden jańa ǵana «toqtat» degen buıryq berdi». Bul 1935 jyly bolǵan oqıǵa.
– Hat jazǵan kimder eken Ǵabeńnen suramadyńyz ba?
– Suradym. Ǵabeń olardyń aty-jónin aıtty. Ekeýi de ataqty stahanovshy eken. Bul derekti keıin kitabyma kirgizdim. Joǵarydaǵy adamdardyń urpaqtary «atamyzǵa jala japtyńyz» dedi. Olarǵa Memlekettik qaýipsizdik arhıvinen alǵan odan zorǵy qujattardy kórsettim. Sonymen toqtady.
– Odan zorǵy deıtindeı ne qujat ol?
– Kóp ǵoı. Joǵaryda aıttym emes pe, Qanekeń ómir boıy ańdýda boldy dep. Tipti óziniń orynbasarlary akademıkti kúndiz-túni baqylap, basqan izin ańdyp jazbasha túrde habarlap otyrǵan. Osyǵan senesiz be?
– Oıpyrym-aı, munyń bárin qalaı bilip qalǵansyz?
– Azamattar bar ǵoı. Atyn aıtpaı-aq qoıdym, ultjandy tulǵaǵa Memlekettik qaýipsizdik mekemesinde akademık Sátbaevqa qatysty saqtalǵan dúnıelerdi kórgim keletinin aıttym. Ol kisi kúmándi pishinmen «telefonyńdy qaldyryp ket, habarlasam» dedi. Arada kóp ýaqyt ótken joq, qaýipsizdik salasynyń generaly shaqyrdy. Mán-jaıǵa qanyqqan soń kómekshisine «№1 papkany ákel» dep buıyrdy.
Papka keldi. Aldyma qoıdy. Qaǵaz-qaryndash qoldanýǵa bolmaıdy, tek oqyńyz, dedi. Sumdyq. Qanekeń ımandaı senip, qyzmetke ósirgen mańyndaǵy jigitterdiń ózi akademıktiń syrtynan donos jazǵan.
– Bul derekter kitapqa kirdi me?
– Joq. О́zim ǵana bilemin. Qanekeń týraly kitaptarym shyqqan soń kóp adamdar habarlasty. Sondaǵy aıtatyny «meniń ákem nemese naǵashym akademıkpen tonnyń ishki baýyndaı birge qyzmet atqarǵan, onyń aty nege joq». Kóbine úndemeı qutylam. Úlken qyzmettegi bir azamat tipti qaıta-qaıta mazalap bolmaǵan soń shet jaǵasyn eskerttim. Maǵan senbedi-aý deımin, qoly uzyn jigit edi, artynan ózi de bilipti. Osyndaı kóp endi...
– Akademık Álkeı Marǵulan da Semeıde oqydy emes pe Sátbaevtarmen qatysy qanshalyqty eken?
– Álekeń be, jaryqtyq, súıindik Oljabaı batyrdyń tuqymy ǵoı. Álkeı 1918 jyldary Kerekýdegi muǵalimder mektebin bitirip aýylda sabaq berip júrgen tusta, Qanyshtyń aǵasy Ábikeı Sátbaev Semeı gýbernııasynda aǵartý salasy bastyqtarynyń biri. Osy kisi el aralap júrip, Álkeıdiń ustazdyq qabiletin ańdap «qaraǵym, sen aýyl muǵalimi emes ekensiń, júr oqy» dep Semeıge ákelip, pedtehnıkýmǵa kirgizgen. Keıin Álekeń Ábikeı Sátbaevtyń qyzy Raýshanǵa úılendi. Odan bir qyzy bar, qazir Almatyda turady. Aty – Dánel.
Saǵan taǵy bir qyzyq áńgime aıtaıyn: Qanekeń týraly «Fenomen» atty kitabym orys tilinde shyǵyp, sonyń tusaýkeseri Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetinde ótetin boldy. Osyǵan qurmetti qonaq retinde Qanekeńniń urpaqtarymen birge Dánel apaıdy da shaqyrdym. Rektorǵa shara aıaqtalǵanǵa deıin eshkimge kitap taratýǵa bolmaıdy dep eskerttim.
– Nege?
– Sebebi bul kitapta Qanyshtyń Máskeýde turatyn týǵan qyzy Jámıla týraly alǵash jazylǵan-tyn. Nege ekenin bilmeımin ǵalymnyń báıbishesinen týǵan qyzdary Jámılany qabyldaı almaıtyn. Sondyqtan daý týmasyn dep kitapty tarattyrmadym.
– Jámılany qalaı taptyńyz?
– Jámılany Máskeýdegi elshilik arqyly taýyp, sol jerge shaqyrttym. Keldi. «Meni bilesiń be?» dedim. «Aǵa sizdi jaqsy bilemin». «Qalaı?». Sóıtsem Shámshııa Qanyshqyzy ákesi jaıly jazǵan kitaptarymdy Jámılaǵa jiberip otyrady eken. Sol jerde Jámılaǵa aıttym: «Keshikpeı Qanysh Sátbaev týraly orys tilinde kitabym shyǵady, soǵan sen jaıly jazýym kerek, maqul ma?». Ol basyn ızedi. Ondaı bolsa ómir tarıhyń, anań jaıly jáne ákeńmen qandaı qarym-qatynasyń boldy, bárin jazyp beresiń. Daý týmas úshin solaı jasaǵan durys. Ol ýádesin berdi.
– Jazyp berdi me sońynan?
– Iá. Oryssha jazylǵan 80 bet qoljazbany qolyma ustatty. Otbasylyq qorynan onshaqty foto ákelip berdi. Eki uly bar: úlkeni – Tımýr, ekinshisi – Andreı. Kúıeýi tarıhshy-doktor Sergeı Tıtov degen orys azamaty. Kóp jyl AQSh qoǵamynda qyzmet atqarǵan. 1990-shy jyldary Reseıge kelip prezıdent Borıs Elsınge memleket basqarýdyń júıesin jasap bergen keremet tulǵa. Jámıla bolsa Beıjińde bilim alǵan qytaı tiliniń mamany. Jylymyq jyldary KSRO-Qytaı qatynasy nasharlaǵan tusta keńestik radıolardan qytaı saıasatyna qarsy habarlardy júrgizgen osy apań.
– Jámıla ákesimen kezdesip turyp ba?
– Qanekeń qyzymen únemi kezdesip turypty. Biraq jasyryn. О́ıtkeni, anasy qyzyna ákesimen jolyǵýǵa tyıym salǵan kórinedi.
– Jámılanyń sheshesi kim?
– Ataqty gınekolog-dáriger, ǵalym-professor Troıskiniń týmasy Kámıla О́tegenova degen áıel. 1934 jyly ata-anasymen birge Almatyǵa kóship kelgen. Qanyshtyń aǵasy Ábikeıdiń eki qyzy Raıhan men Raýshan Kámılanyń jaqyn dostary bolǵan. Osy qyzdar arqyly Qanekeńmen tanysqan. 1948 jyly tamyz aıynda Jámılany bosanǵan. Perzenthanada jatqan Kámılaǵa Qanysh quttyqtap hat jiberedi. Oǵan Kámıla jaýap hat ta jazǵan. Osy hat mende saqtaýly tur.
– Onda ne jazylypty?
– «Ardaqty Qanekem, sizge ul taýyp berem degen ýádemdi oryndaı almadym. Sol sebepti bul bala basy bútin meniki. Siz tek atyńyzdy qıyńyz. Famılııasy «Jámıla Qanyshqyzy О́tegenova» bolsyn» delingen. Sóıtip qyzyna metirke alǵan.
– Endi joǵarydaǵy «Fenomenniń» tusaýkeserine qaıta oralaıyq...
– Joǵarydaǵy oqıǵa kitapta túgeldeı baıandalǵan-tyn. Tańerteń erte Qanekeńniń Sharıpadan týǵan eki qyzdyń biri Shámsııanyń kúıeýi Orazaı Batyrbekov habarlasyp tur. «Úıge kel kitabyńdy jýamyz» dedi. Ishim qylp ete qaldy. «E, kitapty oqyǵan boldy ǵoı». Bardym. Úıinde qudaǵıy bar eken. Orekeń aıtty: «Birinshi bolyp qudaǵıym sóılesin». Sóıtsem bul kisi de gınekolog eken. Kámılanyń jaqyn dosy bopty. Kitaptaǵy oqıǵany bastan aıaq biledi eken. Jylap otyryp, esine aldy...
– Jámılaǵa qaıta jolyqtyńyz ba?
– 2010 jyly Bekmahanov jaıly kitabymdy shyǵaram dep Máskeýge bardym. Osy saparymda Jámılaǵa habarlasyp edim, úıine qonaqqa shaqyrdy. Bardym. Dańǵaıyr dastarqan jaıǵan eken. Kúıeýim qaıtys boldy dedi. Eki uly esik kózinde «assalaýmaǵaleıkým» dep ılip sálem berdi.
– Uldarynda qazaqylyqtan ıis bar ma eken?
– Bar. О́ıtkeni bular Almatyda naǵashylarynyń qolynda tárbıelenipti. Ásirese Tımýrdyń kelbeti kádimgi dala qazaǵy. Saǵan bir qyzyq aıtaıyn. Bul týraly Jámılanyń maǵan jazǵan haty da bar. Tımýr týǵanda otbasymyzda yńǵaısyz ahýal paıda boldy. Kúıeýim «eshqandaı slavıandyq bet-álpetsiz bala qalaı týdy?» dep kúdiktendi. Osy máselenniń oń sheshilýine myna meniń paıdam tıipti. Qalaı deısiz ǵoı?
– Iá qalaı?
– 1999 jyly Qanekeńniń 100 jyldyǵyna oraı orys tilinde «Rodına Satbaeva» degen kitabym shyqqan-tyn. Osy kitapta Qanekeńniń atylyp ketken aǵasy Ǵazezdiń fotosy jarııalanǵan-tuǵyn. Qarasa Tımýr soıyp qaptap qoıǵan Ǵazez. Sóıtip másele sheshilgen. Sonymen uzyn sózdiń qysqasy, sen bala, Qanysh Sátbaevtyń Alash arystarymen baılanysy qalaı bolǵanyn tam-tumdap túsingen bolarsyń?
– Árıne, túsindim. Biraq bul bir suhbatqa syıatyn dúnıe emes qoı...
Áńgimelesken Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»
ASTANA – SEMEI – ASTANA