Qazaq halqy men onyń quramyndaǵy rý-taıpalardyń tarıhy men mádenıetiniń bastaýlary halyq ádebıetinen tys túrki halyqtarynyń arasynda mıras bolyp qalǵan jazba eskertkishter, sondaı-aq Ortalyq Azııany, Taıaý Shyǵys pen Eýropa elderinde dúnıege kelgen kórkem, dinı, fılosofııalyq, ǵumyrnamalyq, epıstolıarlyq, tarıhı-jylnamalyq, etnografııalyq, derektik eńbekter arqyly jetti. Solardyń biri – HVIII ǵasyrda ómir súrgen tarıhshy Qojamqulı-bek Bahadúr Balhı Imamqulı qushbegi ulynyń «Tarıh-ı Qypshaqı» atty kitaby.
Onyń ómiri men qyzmetine qatysty naqty derekter tym mardymsyz. Degenmen Irannyń Horezm ýnıversıtetiniń oqytýshysy Ismaıl Changızı Ardakanı málimetterinde Qojamqulı-bektiń túptegi Qypshaq taıpasynan shyqqan ata-babalary Gerat aımaǵynyń Túlek qamalyna kelip qonystanǵan eken. Keıin Ortalyq Azııadaǵy Uly Moǵol ımperııasy, Máýrennahr men Iran sefıdteriniń arasyndaǵy soǵys-janjaldarǵa baılanysty Babyr áýletiniń qyzmetine keledi. Nádir-Muhammed han 1641 jyly qalyń áskermen Balhty jaýlaýǵa kelgende Qypshaq han (Subhanqulı han – tarıhshynyń atasy) shahzada Arangzıbke qosylyp bekinisti qorǵaýǵa qatysady. Uly Moǵoldardyń bıleýshisi Shah Jahan ýaqytsha qıyndyqtarǵa baılanysty 1647 jylǵy kelisim boıynsha Balhty Nádir-Muhammed hanǵa tapsyrdy. Qanhar qalasy da berilip, onyń ámiri Dáýlet han Úndistanǵa jan saýǵalaıdy. Sóıtip Subhanqulı han Iran sefıdteriniń qolyna túsedi. Ony otbasymen tutqyn retinde Meshhed qalasyna alyp kelgendikten, 1648 jylǵa deıin sol qalada turyp qalady. Qojamqulı-bektiń ákesi sol qalada týyp, Imam Rızanyń (Paıǵambar nemereleriniń biri) qurmetine oraı onyń esimin «Imam Qulı» dep ataıdy. Keıin ol (ákesi) týǵan jerine qaıtyp oralyp, Balh aýmaǵynyń Deragez ýalaıatynyń bıleýshisi bolyp, qushbegi mansabyn ıelenedi.
HVII ǵasyrdyń aıaǵynda Balhtyń aınalasyndaǵy kórshi elderde jat pıǵyldaǵy kúshter toptasyp, aımaq soǵys jaǵdaıynda bolady. Atap aıtqanda, 1693 jyly Úrgensh ámiri Aral han men Balh ámiri Mahmut Atalyq arasynda surapyl soǵys Buharadan 42 shaqyrym jerde ótip, aldyńǵy han qaza tabady. Bul shaıqas Balh, Badahshan, Qundyz ben basqa da jaqyn aımaqtardaǵy ahýaldy ýshyqtyryp jiberedi. Balhqa qarasty Deragez ýálaıatyn bıleıtin Imamqulı qushbegi aýmaq ámiri Mahmut bı atalyqpen kelisimge kele almaı týǵan jer, atamekennen ketýge májbúr bolady. Ol otbasymen 1695 jyldyń aıaǵy men 1696 jyldyń basynda Behımare ózeniniń boıynda Heıdarabatty baǵyndyryp, jeńispen kele jatqan shahzada Arangzıbtiń qosyndaryna kelip qosylady. Onyń usynysymen Shah Jahan patsha ákeli-balaly Qojamqulı men Imanqulıdy áskerı mansaptarǵa bekitip, «Qypshaq han» degen janama ataý beredi. Imanqulı qushbegi Moǵol patshasynyń saraı ýáziri Ámir hannyń qyzmetinde bolyp, 1116 jyly dúnıe salady.
Muhammad Azam Shah 1707 jyly bılikke kelgennen soń Qypshaq hannyń jaǵdaıy jaqsara túsip, áskerı mansaby ósip, uly sardarlardyń qataryndaǵy Muhammad Amın syndy áskerbasylarymen jaqyn aralasady. Bahadúr shah I qaıtys bolǵan 1707 jyldan keıin onyń uldary Jahandar Shah pen Ázim-úsh-Shah taq talasyna túsip, eki jikke bólingende Qypshaq han Duǵlat Kashqarı hanmen birge Jahan Shah jaǵyna qosyldy.
Baqtalastyqtyń aıaǵy soǵysqa ákelip soǵyp, nátıjesinde Ázim-úsh-Shah jeńilip qaza tabady. Onyń uly Faroh Sııarmen ótken shaıqasta Qypshaq hannyń jaqtasy Jahandar Shahtyń uly sardary Zolfaqar han sheıit bolady. Jahandar Abdassamad handy Sık qaýymynyń basshysy Grýdyń jasaǵan búligin basýǵa jibergende Qypshaq han Abdassamadty qoldap, sonyń qarmaǵynda joryqqa attanady. Qojamqulı-bek qolbasshylardyń sapynda qatysqan bul soǵys uzaqqa sozylyp, 1714 jylǵy bir urysta onyń moınynan oq tıip (myltyqtan) jaraqat alady. Lýhkaredegi shaıqasta sıkterden basym túsip, Zakarııa han esimdi sardarmen birge Sahrandaǵy ámir Mır Jýmlege jeńistiń súıinshi hatyn alyp bardy. Asa mańyzdy jeńistiń habary da, ony alyp kelgen jaraly qolbasshy da ámirdiń nazaryna iligip, onyń usynysymen patsha Qypshaq hannyń áskerı shenin ósirip, baǵaly syılyqtar beredi.
«Tarıh-ı Qypshaqı» Uly Moǵol ımperııasyn Roshan Ahtar BaHadúr bılegen (1719-1748) kezeńde bastalyp, araǵa 6 jyl salyp tolyq aıaqtaldy. Sıktermen soǵysta erligimen tanylǵan Abdassamad Bahadúr-han patshaǵa jaqyndyǵyn paıdalanyp tarıhshy shyǵarmasynyń alǵashqy nusqasyn bitirip, tolyqtyryp, ekinshi nusqasyn jazyp jatqan kezinde «Bahadúr» degen ataq berilýine yqpal etedi. Qojamqulı-bek Balqı Bahadúrdiń budan keıingi ómiri men shyǵarmashylyǵy kómeskilenip baryp, joǵalyp ketedi.
«Tarıh-ı Qypshaqıdyń» Sankt-Peterbýrgtaǵy (Lenıngradtaǵy) Saltykov-Shedrın atyndaǵy qoǵamdyq kitaphananyń sırek qoryndaǵy nusqasyn qarastyryp, Orta Azııa men Qazaqstan tarıhyna qatysty V babynyń sońǵy bóligin aýdaryp, túsinikterin jazyp, alǵash ǵylymı pikir bildirgen shyǵystanýshy-tarıhshy V.P.Iýdın boldy. HH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary ózbek tarıhshysy E.Ý.Horshýt Qojamqulı-bek Balhıdyń osy shyǵarmasyna qyzyǵýshylyq tanytyp, aǵylshyn nusqasynan úzindiler aýdaryp, irgeli túrde zertteýler júrgizdi. Ol bul eńbekti Orta Azııa halyqtarynyń tarıhyn jazýda aıǵaqty derekkózi retinde qarastyryp, Ortalyq Azııaǵa qatysty «Tarıh-ı Kıpchak-hanı» – vajnyı ıstochnık po ıstorıı Sredneı Azıı ı Severnogo Afganıstana XVI-XVII vv.» atty irgeli eńbek jazdy. El táýelsizdiginen keıingi jyldary professor J.Tólebaeva men tarıhshy ǵalym N.Atyǵaev osy taqyrypqa qalam tartyp (V.Iýdın aýdarmasy boıynsha), osynaý tarıhı eńbekti otandyq ǵylymı aınalymǵa engizdi.
«Tarıh-ı Qypshaqıdy» zerttegen ǵalymdardyń barlyǵy derlik eńbektiń 7 nusqasyn, ıaǵnı Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy RǴA Shyǵystaný ınstıtýty bólimshesiniń qorynda eki nusqasy (tirkelý №№ S.433 jáne S.1864), bireýi Sankt-Peterbýrg memlekettik ýnıversıtetiniń qorynda (№964), taǵy biri osyndaǵy Saltykov-Shedrın atyndaǵy memlekettik qoǵamdyq kitaphananyń qorynda, besinshisi – О́zbekstan ǴA Shyǵystaný ınstıtýtynyń qorynda (№ 4468), altynshysy – Fransııanyń Parıj ulttyq kitaphanasynda (№348), sońǵysy joǵaryda atalǵan Ulybrıtanııanyń Bodlean kitaphanasynda (№117) saqtalǵandyǵy týraly aıtylyp, olar ǵylymı nysanaǵa alynyp keledi.
Osy kúnge deıin «Tarıh-ı Qypshaqıǵa» qyzyǵýshylyq tanytqan jeke adamdardyń, bolmasa aýdarmashy-zertteýshilerdiń deni osy atalǵan 7 nusqany qarastyryp, nysana retinde paıdalanyp, ǵylymı oı-tujyrymdar bildirip keldi. Alaıda M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Qoljazba jáne tekstologııa bóliminiń meńgerýshisi T.Álbekov pen ǵylymı qyzmetkeri Iý.Pıltannyń Dýshanbe qalasyna barǵan ǵylymı issapary kezinde Tájikstannyń Ǵylym akademııasynan shyǵarmanyń taǵy bir nusqasyn anyqtap, kóp qıyndyqtarmen elektrondy kóshirmesin elge alyp keldi.
Eń aldymen, bul nusqanyń basty ereksheligin kóleminen kórýge bolady. Onyń kóshirýshi qoıǵan rettik sany 1006 betti kórsetse, keıbir qosarlanyp, bettelmeı ketken paraqtardy eseptegende, jalpy mólsheri 1036 bet. Sol sebepten ózge úlgilerge qaraǵanda osy qoljazbaǵa túsken mátin tolyq ári tarıhshynyń ózinen buryn jazylǵan eńbekterden alynǵan, estigen, kózimen kórgen oqıǵalary keń kólemde, mol derekter arqyly jetkizgen alǵashqy nusqalarynyń biri deýge negiz bar. Qoljazbanyń sońynda arab tilinde jazylǵan kóshirýshiniń: «...Osy sózderdi jazýshy – Qypshaq han (ony Alla Taǵala apattan saqtap, máńgilik ǵumyr bersin). Osy tarıhty jańa aıdyń basynda asyǵys bolsa da aıaqtaý oıda boldy. Bul pálenshe uly pálenshe pálenshe ulynyń hattaǵany [kóshirgeni]» – degen sózderine qaraǵanda da bul shyǵarmanyń bir ǵana kóshirme nusqasy bolyp tabylady. Sondaı-aq shyǵarmamen tanysý barysynda Qojamqulı-bektiń tek jazýshy ǵana emes, tarıhty zertteýshi ekendiginen de habardar bolamyz. Buǵan avtordyń shyǵarmany jazý kezinde ózinen burynǵy qyrýar ádebıetterdi paıdalanyp, olardy bir-birimen salystyryp, aıtqan ózindik oı-pikirleri aıǵaqty dálel bolady.
Ortaǵasyrlyq kitaptardyń kópshiligi patshalardyń, ýázirlerdiń, ıakı joǵary mansaptaǵy bıleýshilerdiń tapsyrysymen jazylyp, solardyń kómegimen jaryq kórip, jarııa bolyp otyrǵany málim. Al dál osy shyǵarmanyń jazylý barysynda avtor ózine baǵyt-baǵdar kórsetip, kitaptyń ishki qurylymynyń, mazmundyq júıesiniń sapaly shyǵýyna aqyl-keńesin beretin, qarjylaı kómek beretin birde-bir adam tappaǵanyn ókinishpen eske alyp otyrady. Kitapty jazýǵa ótinish jasap, oǵan kómek qolyn sozǵan adam Penjab aımaǵynyń bıleýshisi Abdassamad han Bahadúr ǵana bolady. Sol sebepti Qojamqulı-bek aldymen tarıhı kitaptardy oqyp, olardy ózara salystyra saralap, oǵan kózimen kórgen oqıǵalardy qosyp, kitapty 1720 jyly bastap, 1722 jyldyń jamıd-ál-áýýál aıynyń 2-si beısenbi kúni alǵashqy nusqasyn aıaqtap shyqqan.
«Tarıh-ı Qypshaqıda» oqyrmandardyń barlyǵyna da ortaq jalpylama tarıh qarastyrylady. Naqtylap aıtqanda, adamzattyń jaratylysynan, paıǵambarlardyń shejiresinen bastap, 1725 jylǵa deıingi tarıhty qamtıdy. Zertteýshiler eskertkendeı eńbek: bata sózden (fatıhadan), bastamadan, bes baptan, aıaqtama men qosymshadan turatyn bolsa, al baptar óz ishinde bólikterden, taıpalardan, toptardan, áýletterden quralady. Bata sózde Allaǵa minájat etip, bastamada avtor men kitapqa baılanysty qysqasha málimetter keltirilip, jazylatyn kitaptyń júıesi men mazmundyq qurylymy beriledi. Alǵashqy bapta Islamǵa deıingi Mýrsal jáne Uly paıǵambarlar men olardyń izbasarlary, ejelgi din tarıhy, ekinshi bapta Islamnyń aldyndaǵy patshalardyń jylnamasy, úshinshi bapta Islamnan burynǵy Ajam sultandary men olarǵa zamandas patshalardyń shejiresi, tórtinshi bapta Muhammed paıǵambar men halıfattyq bılik qurǵan halıfalar týraly, besinshi bapta Islam dáýirinde saltanat qurǵan patshalar jóninde baıandalady. Aıaqtamada kitaptyń jazylýy, kemshilikteri, kedergi bolǵan qıynshylyqtar, kóshirýshiniń túıin sózi kórsetiledi. Qojamqulı-bektiń tarıhshylyq, jazýshylyq ustanymdary men ózindik amal-tásilderine toqtalar bolsaq, eń aldymen, ol ózinen buryn jazylǵan eńbektermen múmkindiginshe tanysyp, olardy bir-birimen salǵastyryp, qajetti, aqylǵa syıymdy jerlerin paıdalanyp, ózine unamaǵan jerlerine jeke kózqarastaryn bildiredi. Olardyń arasynda «Tarıh-ı Tabarı», «Tarıh-ı Sande», «Taj-ál Maasr», «Tarıh-ı Fırýz Shahı», «Rýzat ál-Safa», «Tarıh-ı Banakatı», «Tarıh-ı Vassaf», «Tarıh-ı Hýmaıýnı», «Tazýk Temýrı», «Habıb ýs-sııar», «Tarıh-ı Rashıdı», «Abdýlla-name», «Tarıh-e Gozıde», t.b. tarıhı jazba jádigerler kezdesedi.
Onyń ekinshi derekkózi – aýyzsha aıtýshylardyń málimetteri, ıaǵnı mıftik, ápsanalyq, hıkaıattyq, ańyzdyq, aýyzeki áńgime, shejire retinde jad arqyly jetken halyq ádebıeti. Eńbektiń úshinshi nysanasy – tarıhshynyń kózimen kórip, bastan ótkizgen oqıǵalary, kezdesken, áskerı joryqtardy, soǵystardy, saparlardy birge ótkizgen tulǵalardyń, bıleýshilerdiń, áskerbasylardyń is-áreketterdi saqtaǵan óziniń jady men saparnama jazbalary men kúndelikteri sııaqty jeke muraǵaty.
Al shyǵarmanyń Dýshanbe nusqasynyń kóshirmesi ınstıtýttyń josparly jumystarynyń qatarynda elge jetkizilip, ǵalymdardyń talqysyna salynyp, bul qoljazba jádigerdiń tek Ortalyq Azııa elderiniń ǵana emes, qazaq halqynyń tarıhyna qatysty tustary da asa mol ekendigi sóz boldy. Sondyqtan búgingi kúnge deıin álemniń eshbir tiline tolyq tárjimalanbaǵan, tipti túpnusqa tilinde de basylym kórmegen bul jádigerdi tikeleı qazaq tiline aýdaryp, otandyq rýhanııattyń qataryna alý týraly usynystar tústi. Nátıjesinde, arnaıy joba jasalyp, ol 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı-zertteýlerdi granttyq qarjylandyrý konkýrsyna qatysyp, jeńiske jetti.
Qarjy jetimsizdigi aýdarmanyń josparlanǵan kólemine de ózindik áserin tıgizbeı qalmady. Josparlanǵan aýdarmanyń esimder, geografııalyq, etnonımdik, t.b. kórsetkishteriniń kólemin shektep, asa qajetti delingen kitaptyń V babynyń «Túrik, Moǵol, Tatar, Túrkistan handary men Shyńǵys hannyń dúnıege kelýi týraly» 5-bóliginen bastap engizýge uıǵarym jasaldy. Sol sebepti joba tek Iý.Pıltan, T.Álbekov, N.Elesbaı, A.Oralbek sııaqty ınstıtýt qyzmetkerleriniń kúshimen ǵana júzege asyrylyp, qoljazba muranyń tikeleı aýdarmasy qalyń oqyrmandardyń nazaryna usynylyp otyr.
Eńbekti aýdarý, baspaǵa daıyndaý barysynda kórinis bergen birshama qıyndyqtardy eskere otyryp, aýdarmashylar tarapynan ketken keıbir kemshilikterge oqyrmandar túsinistikpen qaraıdy degen úmitemiz. Shyǵarmada kezdesetin esimderdiń kópshiligi (mońǵol, úndi, túrikten ózge) arab ataýlary bolǵandyqtan, olardyń parsy tiliniń zańdylyqtaryna baǵynyp, túpnusqada ózgeshe dybystalyp ketetin jerleri az emes. Sondaı-aq ortaǵasyrlardaǵy bıleýshi tulǵalar birneshe janama, laqap esimder ıelengendikten, bir bette bir adam birneshe ataýmen kórsetiledi. Muny ańdamaǵan oqyrman olardy birneshe keıipker dep túsinýi ábden múmkin. Joǵaryda atalǵandaı Qojamqulı-bek Balhıdyń tegi túriktektes halyqtan shyqqanymen, shırek ǵasyrǵa jýyq Úndistanda turǵandyqtan, onyń keıbir ataýlardy, uǵymdardy parsy-úndi nemese taza úndi tilinde jetkizýi de zańdy.
Qoljazbany tárjimalaý kezinde betterdiń shetine kóshirýshiniń qosymsha jazǵan eskertpeleri sondaǵy mátinmen sáıkes kelmeýi, betterdiń aýysyp ketýi, rettik nómirdiń qoıylmaı qalýy sııaqty jaıttar jıi qaıtalanady. Kóbinese mátin arasynda kezdesetin óleń joldarynyń mazmundary túsiniksiz bolyp keledi jáne kórsetilmeıdi. Aýdarmada óleń mátinderiniń sózbe-sóz aýdarmasy berildi. Sonymen birge tarıhı oqıǵalarǵa, tulǵalarǵa qatysty derekter naqty derekterge sáıkes kelmeıtini de jıi baıqalady. Taǵy bir qolbaılaý bolǵan kedergi, qoljazbanyń óte kóneligine, kóshirýshiniń janama túsirgen jazýlaryna, óshirýine baılanysty jekelgen sóılemderdiń, sózder men tirkesterdiń durys oqylmaı túrli qıyndyqtar týǵyzǵanynan da oqyrmandardy qulaǵdar etkimiz keledi.
«Tarıh-ı Qypshaqı» eńbegin aıaqtarda Qojamqulı-bek Balhı: «Jazýshy jaǵdaıynyń joqtyǵynan, qarajattyń kemshindiginen, qabilet-qarymynyń azdyǵynan, jol azabynan, jalǵyzdyqtyń saldarynan shynaıy sózdi úlkenderdiń qulaǵyna jetkize almady. [Bul jazylǵandar] durys pa, joq álde durys emes pe, Qudaı Taǵalanyń kómegimen 3 jylda jańa úlgide hatqa túsirdi. Eger baıandaý kezinde keıbir oqıǵalar umytylyp qalǵan bolsa, «Adamnyń ózi qatelikterden jaratyldy», – dep aǵynan jarylǵan eken. Arada úsh ǵasyr ótse de tarıhshynyń osy pikirine bizdiń de tolyq qosylǵymyz keledi. Aldaǵy ýaqyttarda shyǵarmanyń barlyq nusqalaryn bir jerge toptastyryp, bir-birimen salystyryp, ádebı-tekstologııalyq zertteýler júrgizý arqyly túpnusqaǵa jaqyn nusqasyn anyqtap, ǵylymı basylymyn jaryqqa shyǵarý qajet degen oıdamyz. Osy jádiger ult rýhanııatynyń bir kem jerin toltyryp jatsa, maqsatymyzdyń oryndalǵany.
Ýálıhan QALIJANOV, UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory
Toqtar ÁLBEKOV, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty