Qunarly topyraq – sapaly ónim kepili

Qazaqstan Respýblıkasy Táýel­sizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan elimizdiń agroónerkásip kesheni qyzmet­ker­leriniń respýblıkalyq forý­mynda Elbasynyń agrarlyq ǵy­lym­dy damytýdyń asa qajet ekenin atap kórsetip, osy jóninde Úkimetke tapsyrma berýi osy salada eńbek etip kele jatqan ǵalym­dar úshin óte mańyzdy qoldaý bo­lyp tabylady. Sebebi, ǵalymdar­dyń kóptegen usynystary aradaǵy ár túrli kedergiler saldarynan óndiriske jetpeı óziniń negizgi máni men kúshin joıyp alatyn­dyǵy jasyryn emes. Elbasy osy rette otandyq ǵylym jetistikte­riniń de az emes ekendigin atap ótip, sol jetistikterdi óndiriske ýaqy­tynda endirýdiń jolyn tabý qajettigin aıtty.

Elbasymyz aıtsa aıtqandaı, astyqtyń bıylǵy rekordtyq ónimi  ereń eńbekpen, resýrstardy únem­deý men ylǵaldy saqtaý ozyq tehnologııalaryn óndiriske endirý arqyly alynǵany anyq. Al ol tehnologııalar óz kezeginde ónimniń ǵana emes, topyraqtyń qunaryn da durys saqtap, paıdalanýǵa qyzmet etti. Mine, barlyq gáp osynda tur.

 Qunarly topyraq – mol jáne sapaly ónim kepili. Osy qaǵıda elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń negizi bolyp tabylady.

Qazirgi tańda Eńbek Qyzyl Tý ordendi О́.Ospanov atyndaǵy Qa­zaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵa­lymdarynyń málimeti boıynsha elimizde topyraqtyń qunarlylyǵy (ondaǵy qarashirindiniń úlesi) tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgergen ýaqyttan beri úshten bir bólikke deıin azaıyp ketti. Sonyń ishinde sýarmaly jerlerdegi úlesi 60 paıyzǵa deıin tómendedi. Osy jaǵ­daı topyraqtaný salasynyń ǵa­lym­daryn alańdatyp otyr.

Munyń negizgi sebebi, aýys­paly egistiń ǵylymı negizderge sáı­kes tolyǵymen oryndalmaı­tyndyǵymen baılanysty. Egistikterdegi qorektik zattar kóp mól­sher­de ónimmen birge shyǵady da, olardyń ornyn toltyratyn mıne­raldy tyńaıtqyshtar óndiristegi ár túrli sebeptermen  az mólsherde endiriledi. Al organıkalyq tyń­aıt­qyshtar bolsa qazirgi tańda maldyń sanyna baılanysty az jınalady. Sondyqtan tıimdi qu­narlylyqtyń orny tolmaı keledi. Egistikten shyqqan ónimniń saba­nyn usaqtalǵan kúıde jer betinde qaldyrý tásili jáne ǵalymdardyń topyraq qunarlylyǵyn tolyq­tyrý baǵytyndaǵy basqa da usy­nystary, kóbinese nazardan tys­qary qalyp jatady.

Qazirgi tańda jerdi tıimsiz paıdalaný saldarynan onyń tuzda­nýy, sortańdanýy, lastanýy, ero­zııa men degýmıfıkasııaǵa ushy­raýy, shól-shóleıtke aınalýy keń kólemde kórinis berýde. Joǵary­daǵy jıynda Elbasynyń atap ót­kenindeı, paıdalanýdan shyǵyp qalǵan  jer kólemi bizdiń elimizde ondaǵan mıllıon gektardy quraı­dy. Bul jerlerdi qalaı qalpyna keltirýge bolady?

Osy bir ózekti máselemen biz­diń ınstıtýttyń topyraqtaný já­ne agrohımııa salasyndaǵy ǵalym­dary shuǵyldanýda. Olardyń sýar­maly jerlerdegi tuzdy jáne qaıta tuzdanǵan, sortańdanǵan, munaı men munaı ónimderi, hımııalyq já­ne radıoaktıvti elementtermen las­tanǵan alqaptardy qalpyna kel­tirý, tehnogendik áserlerden búlin­gen jerlerdi rekýltıvasııa jasaý, egistik aınalymynan shy­ǵyp qal­ǵan «tastandy»  jerlerdi qaıta qal­pyna keltire otyryp, agroón­diristik turǵydan durys paıdalaný, jalpy, jer resýrstaryn tıimdi paıdalaný jónindegi irgeli jáne qoldanbaly zertteýleri barshy­lyq. Bul zertteýler búgingi kúni memlekettik tapsyrys boıynsha júrgizilip keledi.

Qazirgi tańda Jetisý, Jambyl, Qaraǵandy, Ońtústik Qazaqstan óńirleriniń topyraq jamylǵy­synyń qazirgi jaǵdaıynan málimet beretin jańa elektrondy topyraq kartalary,  topyraqtardyń deg­radasııa jáne ball bonıtet kar­talary jasalyndy. Osy jańa kartalardyń negizinde tıisti da­qyldardy egý jáne ozyq tehno­logııalardy qoldaný arqyly topyraqtyń qunarlylyǵyn saq­tap qana qoımaı, sonymen qatar olardan sapaly ónim alýǵa bolaty aıqyndaldy.

Sondaı-aq, sýarmaly jerlerdegi qatty tuzdanǵan siltili to­pyraqtardy jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy paıdalaný ar­qyly  egistik aınalymyna engizip, sol jerden mol jáne sapaly ónim alýǵa bolatyndyǵy dálel­dendi. Degradasııaǵa ushyraǵan jerlerde nanoagromelıoratıvtik ádisterdi paıdalana otyryp  topyraqtyń  qunarlylyǵy men aýylsharýashylyq  daqyldar­dyń ónimin kóbeıtýdiń ádis-tá­silderi aıqyndalyp, osyǵan sáı­kes birqatar usynystar jasaldy.

Kóp shyǵyndy qajet etpeıtin osyndaı ozyq tehnologııalar men ádis-tásilderdi aýyl sharýashy­lyǵy óndirisine engizý úshin, árı­ne, Úkimettiń qoldaýy da qajet. Sebebi, topyraqtyń qunar­lyly­ǵyn qarqyndy jańartý arqyly daqyldardyń ónimin jáne sapa­syn arttyrý úshin jermen ju­mys isteýshilerdi yntalandyra túsetindeı jeke bir baǵdarla­manyń bolǵandyǵy ábden oryn­dy sekildi.

Joǵaryda atalǵan forýmda Elbasymyz bıylǵydaı qolaıly aýa raıy jaǵdaıy jylma-jyl bola bermeıtindigin aıtyp, eginshiliktegi ozyq tehnologııalardy, agrarlyq saladaǵy ǵylymnyń jańalyqtary men jetistikterin júıeli jáne keshendi túrde paıdalaný qajettigin taǵy da eske saldy. Osyǵyn oraı Elbasymyz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men «KazAgroInnovasııa» AQ-na agrarlyq ǵylymdy óndi­riske jaqyndata túsýge ba­ǵyt­talǵan usynys ázirleý jó­nin­de tııa­naqty tapsyrma da berdi. Agrarlyq salanyń iske múddeli barlyq sýbektilerin, sonyń ishin­de, ǵylymı-zertteý ınstı­týt­­tary men onyń topyraqtyń qunarlylyǵyn saqtaýǵa yntaly ǵalymdaryn qatystyra otyryp, jan-jaqty jáne keshendi ázir­lenetin bul baǵdarlama aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qara­maı aýyl sharýashylyǵynyń qar­qyndy damýyna ózindik bir negiz qalaıtyndyǵyna senim bildiremiz.

Abdýlla SAPAROV, О́.Ospanov atyndaǵy Qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń  bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, QR AShǴA akademıgi.