Qarqaraly topyraǵynyń týmasy Amangeldi Musabekov sonaý 1971 jyly erkin kúresten KSRO halyqtarynyń spartakıadasyna qatysty. Qatysqanda da, áldekimderdiń sheshimimen Qazaqstan quramasynan oryn buıyrmaı, amalsyz Tájikstannyń atynan kúresti. Toqsan kılo salmaq dárejesindegi qarsylastaryn bet qaratpaı jeńip kele jatyp, Qazaqstan quramasynyń múshesi Petr Sýrıkovpen beldeser kezde bapkerler: «Aman, Qazaqstanǵa medal kerek, jeńile sal», dep jabyla ótinip, aqyry kóndirdi.
О́z ustazy Felıks Premılskııdiń ózi: «Sen Petrdi jeńseń, mynalar meni tútip jeıdi, bir sózimdi syıla», dep jylarman boldy. Sýrıkovty osynyń aldynda ǵana 6:0 esebimen eńsergen Musabekov zar kúıinde edi. Sol spartakıadadan buıyrǵany – besinshi oryn. Sýrıkovqa jol bermegende, bir medal qolynda edi. Qazaqtyń moınyndaǵy ımperııa qamyty Amangeldideı azamattardyń da erkindigin shektegen zaman edi ǵoı.
Sportqa arnaǵan neshe jylǵy eńbeginiń jemisin ol bapkerlikten kórdi. О́zi jete almaǵan bıikterge shákirtteri jetti. 1981-1987 jyldar aralyǵynda Amangeldi Musabekov baptaǵan ulandar Keńes Odaǵyn dúrkiretip, odan ári álem chempıonattarynda olja saldy. Sol tusta úsh birdeı tól shákirti – Amangeldi Japarov, Serik Alshynbaev jáne Murat Maıaýyzov Alash jurtynyń boz kilemdegi namys týyn bıik ustady.
Serik Alshynbaev – 1982 jyly erkin kúresten jasóspirimder arasyndaǵy álem chempıony atanǵan tuńǵysh qazaq balasy. Bul, árıne, aıtýǵa ǵana ońaı. Ol kezde álemdik dodadan góri, Keńes Odaǵynyń chempıonatynda top jarý qıyn edi. Talaı myqtyǵa san soqtyrǵan bala Serik 1981 jyly KSRO oqýshylar spartakıadasynda úshinshi orynǵa taban tirese, sol jyly bozbalalar arasynda Odaq chempıony atandy. Odaq chempıony álem birinshiligine talassyz barsa kerek edi. Biraq keńestik quramadaǵy ishki tartys tym qatty bolatyn, onyń ústine Máskeýdiń qazaq balýandaryna degen qyryn qabaǵy bar. Amangeldi Musabekov shákirtiniń altyn medali álem chempıonatyna barýǵa kepil bola almaıtynyn jaqsy túsindi. Úmitti kúmán eńsergen kúnderdiń biri edi. Odaq quramasynyń jattyǵý jıyny barysynda álemge áıgili maman Armenak Karapetıan 60-qa tolyp, jastar quramasyn jasaqtaýshy «yǵaılar men syǵaılar» dastarqan basyna jınaldy. Sol jıynda 34 jastaǵy Amangeldi gıtaramen orys romanstaryn tamyljyta shyrqaıdy. Munyń óneri quramanyń aǵa jattyqtyrýshysy Shámil Nevredınovtiń áıeline qatty unaıdy. «Siz baı adam ekensiz!», deıdi ol yńǵaıy kelgende rızalyǵyn bildirip. «Eger baı bolsam, shákirtterim endigi álemdik jarystarǵa barǵan bolar edi», – deıdi jas bapker ishtegi bulqynysyn jasyra almaı...
Qudaı sátin salyp, Serik irikteý beldesýlerin jeńip aldy. Joldamaǵa talas sonda da basyla qoımady. Nevredınovtiń bólmesinen de erli-zaıyptylardyń shań-shuń aıqaıy estildi. Aqyry ne kerek, álem chempıonatyna baratyn balýandardy habarlaıtyn kez de jetedi. «Shámil Nevredınov 52 kıloda Serik Alshynbaevty atap turyp, maǵan sondaı bir yzǵarmen oqty kózin qadap ótti, – deıdi Amangeldi Musabekov sol kúndi eske alyp. – Al onyń áıeli kúres zalynyń arǵy betinen maǵan bas barmaǵyn kórsetip jymıyp turdy». Sóıtken Serik senimdi aqtap, álem chempıonatynan altyn medalmen oraldy. Osy Serikti Amangeldi bapker sonaý 1978 jyly Qarqaraly óńirindegi eki júzdeı balany kúrestirip, iriktegende jalǵyz ózin tańdap alyp, Qaraǵandydaǵy sport mektep-ınternatyna ákelip ornalastyrǵan edi. Ustaz ben shákirt úshin naǵyz synaq osy jerden bastalady. Dárigerler bolashaǵynan úmit kúttirgen balanyń júreginde týabitti aqaýǵa qosa jambas súıeginen de kinárat taýyp, oǵan kúresýge tyıym saldy. Soǵan qaramastan, tabandy bapker daryndy jetkinshekti bir jyl boıy jeńil jattyǵýlarmen shyńdap, ýaqyt oza baptaý prosesin kúrdelendire otyryp, aqyry ony Keńes Odaǵyndaǵy mańdaıaldy balýandar qataryna qosty. Seriktiń júregi birneshe jyldan keıin qalpyna kelse, jambas súıegindegi derti mazalaýyn qoımady. Talaı jarystardyń sheshýshi tustarynda syr berip, amalsyz jeńilgen kezderi qanshama. Qaısar balýan men qaıratty bapkeri sonda da jasyǵan joq: Serik 1984 jyly Keńes Odaǵy quramasynyń sapynda jastar arasyndaǵy Álem kýbogyn jeńip alsa, 1986 jyly KSRO halyqtarynyń spartakıadasynda kúmis júldege qol jetkizdi. Bul – erkin kúrestegi qazaq balýandarynyń tarıhyna altyn áriptermen jazylǵan zor jetistikter. Al 1987 jylǵy KSRO chempıonatynda Serik Alshynbaev tóreshilerdiń kópe-kórineý ádiletsizdigi saldarynan tórtinshi oryndy qanaǵat tutty.
* * *
Aýjekeńniń ózimen attas shákirti Amangeldi Japarov – erkin kúresten jastar arasynda álem chempıony bolǵan tuńǵysh qazaq balýany. Bul bıikke ol 1983 jyly AQSh-tyń Los-Andjeles qalasynda qol jetkizgen bolatyn. Al oǵan deıin, ıaǵnı 1981 jyly KSRO oqýshylar spartakıadasynyń bas júldesin, Búkilodaqtyq jasóspirimder birinshiliginiń kúmis medalin jeńip aldy. 1983 jyly Keńes Odaǵynyń jastar chempıonatynda úshinshi orynǵa taban tiredi. Sol jyly KSRO quramasy sapyna qabyldandy. Sol kezde 52 kılo salmaq dárejesinde Odaqtaǵy eń úzdik balýannyń biri bizdiń Amangeldi edi. Biraq quramanyń bapkerler keńesi Kıevtegi álem chempıonatyna sodan jarty jyl buryn ǵana ota jasatqan balýan Anatolıı Beloglazovty qosyp, ol qola medalǵa ǵana qol jetkize aldy. Áıtse de jaratylysynan qaısar, ári minezdi jigit kelesi 1984 jyly KSRO quramasynyń sapynda Álem kýbogyn jeńip aldy. Sóıtip Amangeldi Japarov halqymyzdyń sport tarıhyna erkin kúresten jastar arasynda álem chempıony jáne eresekter arasynda Álem kýbogynyń ıegeri atanǵan alǵashqy qazaq balýany retinde tirkeldi.
Amangeldi aǵamyzdyń úlken úmit artqan taǵy bir shákirti – Murat Maıaýyzov. Talantty balýan 1987 jyly 62 kılo salmaqta «Dınamo-1» sport qoǵamy quramasynyń sapynda KSRO kýbogynyń jeńimpazy atandy. Ol 1984 jyly Almatyda ótken Odaq kýbogy úshin synda da barlyq qarsylastarynan basym túsken bolatyn. 1982-1984 jyldar aralyǵynda KSRO jasóspirimder jáne jastar chempıonattarynda bir kúmis, eki qola medalǵa ıe boldy.
Iá, 1981-1987 jyldardaǵy qazaq erkin kúresi balýandarynyń nátıjelerine kóz júgirtsek, Amangeldi Musabekov shákirtteriniń respýblıka kóleminde ozyq bolǵanyna kózińiz jetedi. Al elimizdiń, odan ári búkil Keńes Odaǵynyń sheginen asyp, álemdik aýqymdaǵy básekelerde dara shyǵý qanshalyqty qıyn ekeni belgili. Osynyń bári, birinshi kezekte, bapkerge baılanysty. Eger ol tereń izdenbese, óz kásibine shynaıy mahabbatpen kirispese, shákirtterin sońynan erte almasa, olarǵa dúnıejúzilik jarystyń júldesi bylaı tursyn, el chempıonatynda jeńiske jetýdiń ózi muń bolar edi.
Amangeldi aǵa 1978-1984 jyldar aralyǵynda shákirtterimen birge áýeli búkilodaqtyq «Dınamo» qoǵamynyń quramasynda, keıin KSRO quramasynyń sapynda ter tókti.
Maqsatqa jetý úshin talaı qurbandyqqa barýǵa týra keldi. Qaraǵandydaǵy Álııa Moldaǵulova atyndaǵy sporttyq mektep-ınternatta bapker bolǵan kezinde sol ınternat jataqhanasynda on jyldaı turypty. Páter alý týraly áńgime qozǵalǵanda, «Álem chempıonyn daıyndamaı osy jerden ketpeımin», deıtin kórinedi. Jazǵy kanıkýl kezinde ınternat avtobýsyn surap alyp, aýyl-aımaqty aralaıdy eken. Sondaǵy izdeıtini – sportqa beıim bala. Shákirt etip alǵan balalardy óz perzentindeı baýyryna basyp, qajet kezde solardyń ustazy, dárigeri, psıhology, dıetology, syrlasy, alys joldaǵy qamqorshysy da bola bilgen. Sóıtken eńbegi aqtaldy. Talaı jyl tókken mańdaıteri altyn-kúmiske aınalyp, esimi qazaq sportynyń tarıhynda qaldy. «Bul kúnde mektep-ınternatty uzaq jyl basqarǵan Baqdáýlet Úrbisinov degen aǵamyzdy qurmetpen eske alamyn. Árbir isime qoldaý kórsetip, qoltyqtan demep otyrdy. Naǵyz sporttyń janashyry, ultyn súıgen adal da asyl azamat edi», deıdi bul kúnde bapker aǵa tebirene.
* * *
Amangeldi Musabekov jarty ǵasyrǵa jýyq bapkerlik ǵumyrynda tabystyń shyńyna da shyqty, tepki men teperishti de kórip baqty. Aınalasynda júrgen ishi tar pendeler buǵan ultshyl dep jala jaýyp, Máskeýge aryz da domalatqan. Sol Máskeýden eki ret komıssııa erinbeı kelip, munyń isin maı shammen qaraǵan kezder de boldy. Ataqqa qyzyqpaǵan, mansapqa qumartpaǵan asyl tekti qasıet bar edi boıynda. Tipti bir kezderi Qaraǵandy oblysy sportynyń basshysy qyzmetin usynǵanda bas tartqan. Eki birdeı álem chempıonyn daıarlaǵany úshin «KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy» ataǵyn da alýy kerek edi. Qujattaryn Máskeý suratyp alsa da, sony artynan qýmady...
Zaman alaǵaı da bulaǵaı bolǵan 90-jyldary bapkerlik qyzmetten qol úzip, kásipkerliktiń de dámin tatty. Kúresten basqany kórmegen shákirtterime de sharapaty tıse degen nıet qoı, baıaǵy. Sodan biraz jyldy artqa salyp, ózi talaı ýaqyt ter tókken mektep-ınternatqa qaıta oralǵanynda, sol kezdegi basshylyqtyń qar jaýǵan qabaǵyna tap boldy. Bul jaǵdaı bapkerdiń janyna qatty batyp, júregine jara salǵan edi. Qoldy bir siltep, kete barǵan. Sóıtip júrgen kúnderdiń birinde sol kezderi el sportyn basqarǵan Dáýlet Turlyhanovtan shaqyrtý aldy. Uzamaı Astanadaǵy Qajymuqan Muńaıtpasov atyndaǵy sporttyq mektep-ınternatqa bapker bolyp oranalasty. Eki jyldaı ter tógip, boz kilemdi jaǵalaǵan talaı bozókpeniń júreginde kıeli kúres ónerine degen qushtarlyq otyn mazdatty. Mektep-ınternattyń sol kezdegi basshysy, belgili sport jýrnalısi Qydyrbek Rysbek tarapynan qoldaýdy molynan kórdi. «Qydyrbektiń azamattyǵy sondaı, shákirtterim Oralǵa jumysqa shaqyrǵanynda menimen birge sonaý Batys Qazaqstanǵa baryp, ondaǵy maǵan jasalǵan jaǵdaıǵa kóz jetkizgennen keıin ǵana keri qaıtyp edi», deıdi Amangeldi aǵa.
Oralda Amangeldi Ábdishuly 14 jylǵa jýyq bapkerlik etti. Kóbine jas daryndardy kúres ónerine baýlyp, joǵary jetistikter sportyna aparar dańǵylǵa saldy. Taıaýda, qasıetti Oral topyraǵynda ǵumyrynyń jasampaz eńbekke toly qımas jyldaryn qaldyryp, Amangeldi aǵa óziniń týǵan jerine oraldy. Qazir zaıyby, ulaǵatty ustaz Nurbıke Ahmetjanova ekeýi Qaraǵandynyń mańyndaǵy Aqtas degen kentte turyp jatyr. Eki ul, bir qyzdan jeti-segiz nemere súıgen.
Búginde Amangeldi aǵa Musabekov aqsaqal 70-ke kelip otyr. Qazaqqa eki birdeı álem chempıonyn syılaǵan áıgili bapkerdi elge keldi eken dep ázirge izdeı qoıǵan eshkim joq. О́zi talaı jyl eńbek etken sport mektep-ınternaty, jalpy Qaraǵandy sportynyń basshylyǵy tym-tyrys. Kindik qany tamǵan Qarqaralysy da ataǵyn aıdaı álemge shyǵarǵan qyran tektes ulanynyń bir habaryn bilse artyq bolmas edi-aý. Jaqsynyń qadirine kózi tirisinde jetkennen artyq ne bar?!
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy