Qaıran Ábekem!..

N.Nazarbaev: «Ábish Kekilbaev – ulttyq saıasaty­myz­dyń uranshysy», deıdi.

Ábish Kekilbaev – tarıhshy, shejireshi, jylnamashy, halyq jazýshysy, saıasatker, qoǵam jáne memleket qaıratkeri, fı­lo­sof, ǵulama, abyz, ulty­myz­dyń rýhanı ustazy, adam­dyq­tyń, azamattyqtyń sımvoly.

Ol eshkimdi de bólmeıtin, jar­maıtyn, alalamaıtyn, qula­lamaıtyn, bári de bolsyn, bári de ońsyn deıtin, táni de, qany da, jany da taza, eshkimge qyl­daı qııanat jasamaǵan, eshkimniń ala jibin attamaǵan, eshkimge jel bolyp tımegen, eshkimniń kó­ńiline kóleńke túsirmegen, tip­ten, jerge de salmaq salmaı júretin, kópshil, halyqshyl, qa­zaq­shyl, memleketshil jan edi.

Qazaqtyń keń dalasyndaı mań­daıyna irgeli el syıǵan­daı, tańdaıynan marjan sóz, bal tamǵandaı, meıirimdi, mereı­li, jyly, jumsaq júzi­nen ıman­dy­lyqtyń, ınabat­ty­lyq­tyń, shapaǵattyń, sharapattyń nury tógilip turǵandaı perishte peıil­di jan edi.

Ol qazaqtyń keń-baıtaq darqan dalasynyń danalyǵyn, qazaqı qasıetimizdiń, qazaqı fılosofııanyń qaımaǵyn táni­ne, qanyna, janyna molynan sińirgen taý tulǵa.

Úlkenderdiń ortasynda kishi emes, kishilerdiń ortasynda úlken emes ǵajaıyp bir betegeden bıik, jýsannan alasa, sútten aq, sýdan taza bolatyn. Bul dúnıeden kórgeni de kóp, ter­geni de kóp, túıgeni de kóp, bil­geni de kóp, ilgeni de kóp, jadynyń myqtylyǵy tasqa tań­ba basqandaı, zerek edi, zer­deli edi.

Bir kezdesýdiń ózi bir ǵa­nı­bet, salıqaly, salaýat­ty, kı­eli keńestiń, mándi más­lı­hattyń adamy. Keıde, shir­­kin-aı adamdardyń bári osy Ábekeń­deı bolsa, zaman, qoǵam, ómirimiz qandaı bolar edi dep qııaldaısyń, armandaısyń. О́kinishke qaraı, arman degen arman, qııal degen qııal, ómir degen ómir.

Perishteń bolmasa, pendeń osyndaı-aq bolsyn, aǵaıyn.

Ábish Kekilbaıulynyń qaı­rat­kerlik, saıasatkerlik qasıet­te­­ri Joǵarǵy Keńestiń depýtaty, tóraǵasy bolǵan kezderinde jal­­paq jurtqa jarqyraı kóri­n­­- di. Mysaly sol zamanda shesh­i- ­mi eń bir qıyn bolǵan máse­le ege­mendi elimizdiń eltań­basyn qa­byldaý boldy.

«Aty nesi, qanaty nesi» – dep kóptegen depýtattar ony tú­sinbeı, bura tartyp, bas­ta­ryn ala qashyp, san-saqqa jú­girtti. Sondaı bir másele áb­den ýshyǵyp, tyǵyryqqa tirel­gen syn saǵatynda Ábish Kekil­baı­uly: «Qazaq qazaq bol­ǵa­ny úshin myń ólip, myń tiri­lip júrip, qa­zaq bolyp qalǵany úshin at­qa qaryzdar. Qazaq attyń ja­lynda, túıeniń qomynda jú­rip, irgeli el, qabyrǵaly ha­lyq bolǵan. Qazaqty jylqy minezdi deıdi. Jylqynyń eti de dári, súti de dári. Qazaqtyń jylqysyz kúni joq. Jylqy qasıetti, kıeli Qambar atanyń túligi. О́ńińde túgil, túsińde atqa minseń baqytty bolasyń.

Qanatty at – qazaqtyń qyr­ǵı­daı qııaly, Alataýdaı armany. Qanatty at – qazaqtyń jarqyn bolashaǵy, kemel keleshegi. Qanatty at – jaqsylyqtyń nyshany, jańalyqtyń jarshysy» – degende depýtattar sil­ti­deı ty­nyp, bul jobaǵa bir aýyzdan daýys berdi. Mine, da­nysh­pan­nyń dýaly aýzynan shyqqan qasıetti, kıeli sózdiń qudireti osyndaı boldy.

Ol kezde Joǵarǵy Keńestiń 362 depýtaty halyqtyń qaı­na­ǵan ortasynan shyqqan, ha­lyq saılaǵan, halyq sengen, árqaısysy sen tur, men ataıyn deıtin, aýyzdyǵymen alysqan, basy kez kelgen noq­taǵa syıa bermeıtin, kez kel­gen­niń aıtqanyna kónip, aı­da­­­ǵanyna júre qoımaıtyn, aıaq­tyǵa jol, aýyzdyǵa sóz ber­meıtin, eshkimniń qasy men qa­ba­ǵyn qaraýyldamaıtyn, ta­bal­dyryǵyna tabynbaı­tyn, ar men namystan jaralǵan ar­qa­ly, qabyrǵaly, omyrtqaly azamattar, olardyń basym kóp­shi­ligi halyqshyl, mem­le­ketshil tu­ǵyrly tulǵalar bolatyn.

Olar: Salyq Zımanov, Manash Qozybaev, Shah­mar­dan Esenov, Saǵadat Nur­maǵambetov, Sultan Sartaev, Saý­yq Tákejanov jáne Joǵa­r- ǵy Keńeske tóraǵa da, depýtat ta bolǵan bizdiń keıip­ke­rimiz Ábish Kekilbaev sııaq­ty ǵulamalar, darabozdar, on to­ǵyz oblystyq partııa ko­mı­­tet­teriniń birinshi hatshy­la­ry, ob­lystyq atqarý ko­mı­tet­te­riniń tóraǵalary, mınıstrler bo­latyn.

Mine Ábish Kekilbaıuly osynyń báriniń basyn bir shańyraqqa qosyp, uıytyp, uıymdastyryp, aqylymen ar­qan­dap, sheberligimen shegelep, kisi­ligimen kisendep, talantymen taǵalap, tapqyrlyǵymen tu­saýlap, kósemdigimen kón­di­­rip, sheshendigimen sen­di­rip, dáldigimen, dáıek­ti­li­gi­men dá­leldep, shaı­tanǵa tu­zaq qu­­rar­lyqtaı suń­ǵyla saıa­sat­kerligimen 362 depý­tatty sa­basyna túsirip, nebir tarı­hı, taǵdyrly syn saǵat­ta­ryn­da kúrmeýi qıyn, kúrdeli má­selelerdi maıdan qyl sýyrǵan­daı etip, ógiz óltirmeı, ar­ba syndyrmaı sheshetin edi, ja­ryq­tyq Ábekeń.

Ábekeńniń el, jer, halyq, otan­súıgishtik qasıetteri bir tóbe.

Ábish Kekilbaev «Táýelsizdik tolǵaýy» atty maqalasynda: «Ar-namys qana táýelsizdikke tirek bola alady. Ol bizdiń tile­gi­miz­di emes, biz onyń tilegin tileý­imiz qajet» dep birliksiz ult­tyń, túısiksiz eldiń bolýy múm­kin emestigin aıqyndap, qara bas­tyń qamynan góri, ulttyq múd­deden janyn aıamaýdyń úl­gi­sin kórsetti. Tarıhtyń ashy sa­baqtaryn umytpaýǵa sha­qy­ryp, bılik aýysý kezinde el aǵa­l­arynyń arasyndaǵy ba­qa­s- ­tyq pen baqtalastyqtyń táý­el­sizdigimizdiń eleń-alańynda qaıtalanbaýy úshin jan-tánimen kúresti.

«Ult tek qana ulttyq yn­ty­maq jaǵdaıynda ǵana óz múddesine jete alady» dep san jyldar boıy ha­lyq­tyq qa­sıetimizden aıy­ryp – to­byr­lan­dyrýǵa, halyq­ty bir­li­gi­nen aıyryp – ult­syz­dan­dy­rý­ǵa, ta­rıhynan aıyryp – rýh­syz­dan­dyrýǵa baǵyttalǵan otar­shyldyq dertiniń emshisi bola bildi.

Ábish Kekilbaev: «20-shy ǵasyrda ulttardy uly murattar jeteleıdi», «Bostandyq ultty bodandyqtan da qatty synaı­dy», «Men úshin eń qymbat­ty týǵan jerim», «Men Mań­ǵys­taýda týmasam, dál osyndaı bolmas edim», «Kóziń bar­da, Mańǵystaýdy kórip qal», «Adamdy adam etken kitap, azamat etken – kitaphana», «Meniń ar­manym – qazaqtyń keń dalasy qa­zaqqa tolsa eken» deıdi.

Jaqsy adamnyń ózi de, ómiri de, ólimi de jaqsy. Kez kelgen mu­sylman jasaryn jasaǵan soń, asaryn asaǵan soń, bererin ber­ge­n soń, alaryn alyp, paryzyn, qaryzyn, boryshyn oryn­da­ǵa­n soń Alla amanatyńdy (ja­nymdy) qınamaı, jan-jaǵy­ma salmaq salmaı ala kór dep tileıdi.

Ábekeń teatrdan úıine kelip, jumsaq oryndyqta otyryp, keshki asyn iship, tósekke bir kún de jatpaı, óziniń qara sha­­­ńyraǵynda, ózin de qına­maı, ózgeni de qınamaı Alla­nyń amanatyn abyroımen tapsyr­dy.

Aqıqatynda, Ábekeń ózi aıtqan «Aqyl-esi bútinde jó­ni­men jónelý kez kelgenge buı­y- ­ra bermeıtin baq emes pe?» de­gen ulaǵatty ósıeti de, ti­legi de oryndalǵan baqytty adam.

Tarıhta Shoqanmen qatar shyq­qan, ımperatorlyq orys geografııalyq qoǵamynyń mú­shesi bolǵan ekinshi qazaq Muhammed Salyq Qaraýyl Qoja­uly Babajanovtyń orny erek­she bolǵan.

Ol ólgende: «Salyq óldi degenshe,

Alyp óldi deseıshi,

Alyp óldi degenshe,

Halyq óldi deseıshi», dep búkil batys ólkesiniń hal­qy kúńirengen eken. Búgin ha­lyq­tyń osy bir zary, muńy, joq­ta­ýy, izdeýi, saǵynýy quddy bir Ábishtiń rýhyna arnalǵandaı.

Ábishtiń rýhy halqymen máń­gilik birge jasaıdy. Qazaq barda, Ábish bar.

Qazaqta: «Qudany qudaı qo­sady, dosty paıǵambar qo­sa­dy», «Bir adal dosy bar adam baqytty», «Bir dushpan az­d­yq qylmaıdy», «myń dos kóp­tik qylmaıdy», «Jol-jónekeı qosylǵan eki dostan», «Bir dos artyq ejelden kóńil qosqan», «Sen dosyńnyń kim ekenin aıt, men seniń kim ekenińdi aıta­ıyn» – degen at basyndaı ataly sózder bar.

...Bizdiń Ábekeńmen birinshi kezdesýimizge sebepker bolǵan tómendegi jaǵdaı edi.

Qyzylordada kórnekti ǵa­lym, aýyl sharýashylyǵy ǵy­­ly­­m­darynyń doktory, profes­sor, ulaǵatty ustaz, elge ta­ny­­mal abyroıly azamat Dúısen Nurymovtyń jary Tilek­tes­pen turatyn. Tilektes – Ábish Kekilbaıulynyń tý­ǵan qaryndasy. Dúısenniń áke­­si Egen Nurymov Shıeli aý­da­nyndaǵy Jıdeliaryq ujym­­sha­rynyń negizin qa­laý­shy tó­r- aǵa, oblys aýyl­ sha­rýa­shy­ly­ǵynyń alǵashqy, iri uı­ym­das­tyrýshylarynyń biri bol­ǵan.

Ábekeń týysqandyq jolmen aldymen Qyzylordaǵa, sosyn Dúısenniń anasy Bıbisalǵa sálem berý úshin Shıelige keldi. Men sol kezde Shıeli aýdandyq par­tııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolatynmyn. Mine, osylaısha 1984 jyly biz Ábekeńdi buryn syrttaı biletin bolsaq, endi birinshi ret kezdestik, etene tanystyq, bilistik. «Adam sóıleskenshe, at kisineskenshe» degendeı, egjeı-tegjeıli sóı­les­tik, syrlastyq, syılas­tyq, túsinistik, bolashaq dosty­ǵy­­myzdyń alǵashqy sátti qada­myn jasadyq.

Meniń sol jyldary «Kez­deı­soqtyq degenimizdiń ózi qa­jettilik» degen qaǵıdanyń aqıqattyǵyna kózim jetti.

Osy kezdesýdiń aldynda ǵana meniń qolyma Ábekeńniń «Úrker» romany túsip, úlken bir qyzyǵýshylyqpen, yntamen, yqylaspen oqyp, saý betin qal­dyrmaı syzyp, shımaılap, eń bir utymdy, utqyr, tartym­dy, tańdaýly jerlerin arna­ıy qoıyn dápterime kóshirip alǵanmyn. Sol roman, ondaǵy qudiretti, kıeli sózder, oralym­dy, ordaly oılar, keremet keıip­kerler, jantebirenterlik oqıǵalar, jansemirterlik jáıt­ter meniń rýhanı jan dúnıemde tóńkeris jasady. Qasıetti, qu­diretti, kıeli sózge, kitap­qa, áde­bıetke, mádenıetke, óner­ge degen súıispenshiligim men qy­zyǵýshylyǵymdy, ja­ńa, ja­ǵymdy, jasampaz kóz­qa­ra­sym­­dy qalyptastyrdy, ke­le­shek­te ózim de qolyma qalam ala­tyndaı ynta-yqylasymdy, qush­tarlyǵymdy týdyrdy.

Qudiret-aı deseńizshi, sol kezden bastap árbir kezde­sý­d­en, árbir sharadan, bas- p­a­­sózden, telearnadan, kitap­tan, tarıhtan, halyqtan, ýa­qyt­­tan, oqıǵalardan marjan sóz, dýaly sóz, pátýáli sóz iz­­dep, taýyp,terip, «qum­nan taý turǵyzǵandaı», «ıne­men qu­dyq qazǵandaı» tir­nek­tep, jı­nap, sheksiz búkil­álem­­dik, bú­kiladamzattyq qun­dy­lyq­tar­dyń sheksiz oı ormanyn aralaýmen kelemin.

Ábekeń tulpardy shappaı tu­ryp tuıaǵynan tanıtyn, suń­qardy ushpaı turyp qııa­ǵy­nan tanıtyn, kisi bolar balany be­siginen tanıtyn, kóripkel, da­­nagóı babalarymyzdyń ur­paǵy, jarasymdy jalǵasy, sezim­tal, sergek, adamsúıgish, adamsyılaǵysh, adamtúsingish, adam­tanyǵysh, ne aıtyp otyr­ǵa­nyn túgil, ne aıtaıyn dep otyrǵanyńdy, ne oılap otyr­ǵanyńdy qasyń men qaba­ǵyń­nan bilip qoıatyn psıholog, adam janynyń ınjeneri edi ǵoı, shirkin.

Iá, ol sol joly shımaı­lan­ǵan kitapty, qoıyn dápterimdi kó­rip, meniń bar jan dúnıemdi, rý­hanı tebirenisimdi, rýhanı jań­ǵyrýymdy úshinshi kózi – júre­gimen sezinip, meni birden jaq­sy kórip qaldy.

О́ıtkeni kimniń de bolsa jaz­ǵan kitaby onyń sanaly ómir jalǵasyndaǵy baýyr etinen ja­ralǵan balasy, ózi, ómiri, ómi­riniń jalǵasy. Sondyqtan ár­bir shyǵarmashylyq adamy óziniń ózegin jaryp shyq­qan dúnıesin baǵalaǵan, unat­qan, syılaǵan, maqtaǵan, madaq­ta­ǵan, jaqtaǵan adamdy janyndaı jaqsy kórýi tabıǵı, zańdy qubylys.

Mine, Ábekeń ekeýmizdiń ara­myz­daǵy dostyǵymyz osy­laı­sha bastalyp, Ábekeń dúnıe­den ótkenshe, dúnıeden ótken soń da onyń rýhynyń aldynda jarasymdy jalǵasyn taýyp keledi.

Bizdiń dostyǵymyz jáı ǵana, ótkinshi, kezdeısoq, «syrty bútin, ishi tútin», «syrty jyltyrap turǵan, ishi qal­tyrap tur­ǵan», jasandy, jalǵan, alaý­lap, jalaý­lap turǵan ba­qaıeseptiń dos­tyǵy emes, shyn, shynaıy ishki tereń tú­si­­nis­tiktiń, jan-jaq­ty, rý­ha­­nı sáıkestiktiń, úndes­tik­­tiń, úılesimdiliktiń, ýaq­yt­­qa, oqı­ǵalarǵa, zamanǵa, qo­ǵam­ǵa, ta­rıh­qa, halyqqa degen kóz­qa­ra­symyz ben pikirimizdiń bir­liginiń dostyǵy edi.

Atam qazaq: «Jaqsymen joldas bolsań jetersiń murat­qa, jamanmen joldas bolsań qa­la­rsyń uıatqa» dep qalaı taýyp aıtqan, deseńizshi. Meniń Ábekeńmen alǵashqy kezdesýden alǵan keremet áserimniń arqasynda, onyń shapaǵatymen, sharapatymen men de keıinirek «eshten kesh jaqsy» degendeı, qolyma qalam aldym. Ábekeńmen dostyǵymnyń ja­ra­­symdy jalǵasy aq qaǵaz­ben, qa­lammen ómirlik dos­ty­ǵy­m­nyń qalyptasýy boldy. Ná­te­jıesinde, jeti kitap jazdym, qazir de jazyp jatyrmyn, keleshekte de aqyl-esim túgelde jaza beretin bolarmyn.

Azdy-kópti shyǵarmashylyq eńbegim elenip, eskerilip, baǵa­la­nyp, Qazaqstan Respýb­lıkasy Jýrnalıster, Jazýshylar oda­ǵy­n­yń múshesi boldym.

Meniń «Paryz ben Parasat» atty altynshy kitabymnyń al­ǵysózin «Kórkem oı men kór­kemsózdiń qaınary» atty aı­dar­­men ardaqty, asyl dosym Ábish Kekilbaıuly jazyp edi.

Onda Ábish Kekilbaıuly: «Seıilbek meniń qurdasym, syılasym, syrlasym, muńdasym, dosym. Onyń shyǵarmaıtyn qylyǵy joq. Sońǵy jyldary qa­ǵaz ben qalamǵa ábden quny­ǵyp aldy. Burynǵy shuqy­na­tyn­darymyz jolda jaıylyp qal­­dyq. Kitap ústinen kitap tógi­l- ­tip, jazady da jatady. Elden estigenderim dep bir shyǵarady. El­den kórgenderim dep bir shy­ǵarady. Bastan keshkenderim dep úsh shyǵarady. Oıdan shy­ǵarǵandarym dep jáne shy­ǵarady. Túpsiz shyńyraý sııaqty. Qansha qaýǵalasań da, sarqı almaısyń! Qaısysyn oqy­sańyz da, jańbyrdan soń, taza aýa jutqandaı kókiregiń ashy­lyp, kóz sholań keńeıip sala beredi. Uzaq jyl tebirentip, san qaıtara tolǵantqan jaıttar sóz bo­lady. Kópti kórip, kópti túı­gen kósheli azamattyń oı soq­pa­ǵyna túsip, serýenge shyqq­an­daısyń.

Túsine beresiń, túsine bere­siń, bile beresiń! Búgingi já­ne baıa­ǵy dúnıeniń baıqaı qoı­ma­ǵan, estı qoımaǵan, eskere qoı­maǵan ádepteriniń qyr-syry­na qanyǵasyń. Bárinen de shuraıly tilin aıtsaıshy. Bun­daı da beıneli, bundaı da dále­ldi, bundaı da dáıekti, bundaı da ushqyr da utqyr jazýǵa, sóı­leý­ge bolady eken-aý dep tań qa­lasyń.

Sheshendik pen kóshelilik aı qushaq qaýyp aımalasqan bundaı kesteli sózben, kelisti oımen áli de talaı ushyrasarymyz sózsiz. Sondyqtan da búgin bárin qam­typ, bárin sarqyp aıtamyz dep, bosqa áýre bolmaǵanymyz du­rys» deıdi.

Dúnıedegi eń qymbat nárse altyn da emes, aqsha da emes – ýaqyt. Adam da, zaman da, qoǵam da, tarıh ta, taǵdyr da sol ýaqyt­tyń aıasynda ótedi, bári sol joǵary mártebeli ýaqyttyń en­shisinde.

Burynǵynyń adamdary «ótip bara jatqan ýaqyt, meniń ómirim» dep jylaıdy eken. Búginginiń adamdary buǵan qýanaryn da, qaıǵyraryn da bil­meı del-sal kúı keshýde. Bireý­ler «eńbekaqy, járdemaqy, zeı­netaqy alatyn kún jaqyn» dep qýanady, baz bireýler nesıe tóleıtin kún jaqyn» dep qaı­ǵyrady.

Ýaqyt – ámirshi, ýaqyt – syn­shy, ýaqyt – emshi, ýaqyt – tóreshi.

Meniń Ábekeńmen etene ta­nys­q­anyma otyz jyldan as­yp barady.

Osy jyldary ne kórmedik, ne bilmedik, qanshama myńdaǵan adamdarmen kezdestim, qanshama irili-usaqty oqıǵalar basymyzdan ótti deseńizshi. Qansha nárse umy­tyldy. Keshegini búgin umy­tatyn jaǵdaıǵa, jasqa jet­tik. Adamnyń basynyń da, mıy­nyń da, jadynyń da múm­­kin­di­ligi, syıymdylyǵy, sheń­beri, she­gi bolady ǵoı.

Mysaly bir eskertkishtiń ba­synda turyp-aq, tarıhty tereń­nen qoparyp, júzdegen adam­nyń atyn atap, túsin tús­teıtin, bárin biletin aqyldy, da­nysh­pan, jady tasqa tańba bas­­qandaı Ábekeńniń óziniń úıi­niń,telefonynyń nómirin bil­­meýi tańǵajaıyp oqıǵa emes pe? О́ıtkeni onyń basyn­da mun­daı maıda-shúıde má­se­le­lerge oryn joq.

Sondyqtan da qanshama adam­dardyń, qanshama oqıǵa­lardyń esten shyǵyp qalýy ta­bıǵı zańdylyq. Sondaı-aq kisi­niń jadyn, esin enshilep alǵan, esh ­ýaqytta esten shyqpaıtyn adamdardyń da, oqıǵalardyń da bolary sózsiz.

Meniń ómirimdegi sondaı adamdardyń biri, biregeıi Ábish Kekilbaev, al sondaı oqıǵa 1984 jylǵy ekeýmizdiń kezdesýimiz, tanysýymyz, tabysýymyz, dos- tasýymyz.

Ábeke! Qazaqta: «О́lik ólik emes, tiri ólik» degen sóz bar, siz bárin sezip, bárin bilip, bárin estip jatyrsyz.

Osyǵan rıza bol, qaıran Ábekem!

Seıilbek ShAÝHAMANOV