...Ol kezde 23 aqpan keńes áskeri men teńiz floty kúni retinde erekshe atalyp ótetin mereke edi. Bul kúni áıelder qaýymy ádettegiden ózgeshe kóńildi, ádemi ári meıirimdi bolatyn. Sondyqtan da, olar jer betindegi búkil erkek ataýlyny, onyń ishinde áskerge barǵandarymen birge barmaǵandaryn da, tipti bar ǵoı, keshegi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan qashyp kelgen dezertırlerdi de shyn júrekten, aǵynan jaryla quttyqtaı beretin.
Jalpy, bul ózi, resmı túrde áskerı mereke bolǵanymen, beıresmı saltymyzda «Erkekter kúni» degendeı buqaralyq sıpatqa ıe-tuǵyn. Sol sebepti bala kezimizde bizben birge oqıtyn qyzdar aqsha jınap, aýyldaǵy jalǵyz dúkennen uldarǵa arnap syılyq alyp, saltanatty túrde tapsyrýshy edi.
Al 8 naýryz, qyz-kelinshekter merekesi jaqyndap qalǵanda biz de ózimizge bir tyqyrdyń taıanyp qalǵanyn sezip, aldyn ala daıyndala bastaıtynbyz.
Áli esimde...
Birde naqtyraq aıtsam, 6 naýryz kúni synyptas balalar jınaǵan aqshany alyp, Quralbek dosym ekeýmiz salyp uryp aýyldaǵy «ámbebap» dúkenge jetip keldik. Munda, árıne adam tańǵalatyndaı eshteńe joq. Álgi synyptas qyzdar 23 aqpan kúni ózimizge syılaǵan dásoramal, qalam, óshirgish sııaqty usaq-túıekten basqa kádege jaraıtyn nárse kózge shalynbaıdy.
Sodan «Endi qaıttik?..» degendeı bir-birimizge qarap ıyǵymyzdy qýshıttyq.
Kenet Quralbek bir tosyn usynys jasady.
– Montaıǵa barsaq qaıtedi! Qyzdarǵa laıyq syılyqty ol jaqtan op-ońaı tabýǵa bolady.
Muny estigende meniń kózim baqyraıyp ketti. Sebebi Montaı – bizdiń Aqjardan jıyrma-jıyrma bes shaqyrymdaı qashyqta jatqan úlken aýyl. Keńshar ortalyǵy. Ári temir jol beketi. Ol jerdegi dúkenderden izdegen zatyńdy taýyp alatynyń da ras. Biraq eki ortada kólik óte az júredi. Tipti ilýde bireý ǵana shyǵady. Sebebi bizdiń aýyl basqa keńsharǵa qaraıdy.
Degenmen, táýekelge bel býyp Quralbek ekeýmiz jol shetinde kólik kútip turmyz. Baǵymyzǵa qaraı, tús áletinde artynda tirkemesi bar bir traktor qańǵalaqtap kele qaldy. Ekeýmiz jarysa qol kóterip ek, toqtaıtuǵyn túri joq, tastaq jolmen saldyrlap-gúldirlep ótip barady. Sondan soń art jaǵynan júgirip baryp, tirkemesine jarmasa kettik.
Shirkin, shalqar dala! Shóleıt adyr!.. Seniń kóktemdegi sulýlyǵyńdy sózben aıtyp jetkize qoıatynaı til qaıda-a bizde... Selkildegen tirkemeniń ústinde shoqıyp otyryp aınalaǵa qyzyqtap qaraı beremiz, qaraı beremiz.
Aspany ashyq, kókjıegi keń, bel-belesteri kóp shóleıt dalanyń kóktemgi tynysy ǵajap-aý, ǵajap!..
* * *
Ol kezde Montaıdyń ortalyq kóshelerinde tup-týra qaladaǵydaı qaz-qatar tizilgen birneshe dúken bolýshy edi. Á degende-aq mańdaıshasyna «Kýlttovary» dep jazylǵan esikti birden taýyp, kirip bardyq.
O-o, shirkin, munda ne joq deısiz?! Sóre toly oıynshyq. Kóz qyzyqtyratyn zattar. Baraban, gorn, shahmat taqtasy, tennıs raketkalary...
Quralbek ekeýmiz árqaısysyn bir ustap kóremiz de, ernimizdi jybyrlatyp, esepteı bastaımyz. Qaltamyzdaǵy aqsha jete me, jetpeı me? Bul árıne, birinshi másele.
Ýh, aqyry, synyptaǵy qyzdarǵa bir-bir bloknot, aına, taraq alyp, «synyp bıýdjetin» tolyq jaratyp bittik.
Kenet meniń nazarym ortańǵy sórede turǵan bir kitapqa túse ketti. Muqabasyna dál bizdiń mekteptegideı qara taqtanyń sýreti salynypty. Jáne oǵan: «Meniń atym Qoja» dep jazǵan bir bala bizge kúlimsirep qarap tur. Kózime birden jylyushyrady.
– Apaı, anaý qandaı kitap? – dedim satýshyǵa qarap.
Dúkenshi áıel art jaǵyndaǵy sórege qaraı burylyp:
– Á-á, mynaý ma?! Bul óte qyzyq kitap, – dedi.
– Kórsetińizshi!
Shynymdy aıtsam, bul sózdiń aýzymnan qalaı shyǵyp ketkenin ózim de bilmeımin. Quralbek maǵan jalt qarady. Onyń kózinen: «Biz barlyq aqshamyzdy jaratyp qoıdyq qoı!» degen sózdi oqydym.
Biraq dál qazir meniń qaltamnyń túbinde tórt búktelgen bes somdyq qaǵaz aqsha jatqan bolatyn. Alaıda oǵan qyzdarǵa syılyq ala qoıaıyn degen oı basyma múlde kirip shyqqan emes. О́ıtkeni ómirde árkimniń-aq óz armany men soǵan qaraı oılastyratyn ishki esebi jáne qory bolady emes pe.
– Maǵan bireýin... jo-joq, ekeýin berińiz, – dedim satýshyǵa álgi bes somdyqty usyna berip.
Ekeý degen sebebim, sonsha jerden birge saparlas bolyp kelgen Quralbek dosymnyń da kóńilin qımaı, syılyq jasaǵym kelgeni ǵoı. Nesi bar, segizinshi naýryz qyzdardyń merekesi bolsa, bola bersin. Oǵan áli eki kún bar. Ári qyzdardyń merekesi qarsańynda ul balalarǵa syılyq jasaýǵa bolmaıdy degen zań joq.
Satýshy meniń aqshamdy alyp, endi qansha qaıtarýy kerek ekenin shotqa salyp, esepteı bastaǵanda kenet Quralbektiń aıaqastynan tosyn minez kórsetip:
– Osy aqshanyń bárine bere salyńyz, – demesi bar ma.
Ishim qylp ete qaldy. Jáı aıtsa, bir sári, kózinen ushqyn jylt ete tústi. Áldenege táýekel etip, ózinshe bir myrzalyq jasamaqqa bel býǵan sekildi.
* * *
Mine, ekeýmiz «Kýlttovardan» alǵan dúnıe-múlkimizdi kóterip, jol shetinde Aqjarǵa qaraı baratyn kólik kútip turmyz. Aýyl sheti bolǵandyqtan, aınalada eshkim joq. Álgindegi qyzyq kitaptyń alǵashqy betin ashyp, úńile bastadym. «Ollahı, maqtanǵanym emes, dostarym, shyndyqty aıtyp otyrmyn – átteń jazýshy bolsam degen arman meniń kókeıime erte uıalady» degen ádepki ashyq-jarqyn sóılemderiniń ózinen-aq bul dúnıeniń óte tartymdy, shynshyl ekeni taıǵa tańba basqandaı anyq kórinip tur.
Biraq osy, baqandaı jetpis bir tıyn turatyn kitaptyń birden beseýin satyp alýǵa májbúr etken Quralbekke ishteı renjýlimin. Onyń bárin qaıtpekpiz endi?.. Bireýi – maǵan, ekinshisi – saǵan. Sonyń ózi jetip jatyr emes pe.
Quralbekte ún joq. Jolǵa qarap, oılanyp qalypty. Aqyry ol da «Meniń atym Qojanyń» áýelgi betin ashty.
Sol sol-aq eken, kitaptan bas kótermeı, jabysty da qaldy. Tek anda-sanda kelesi betke kóshkenin bildirip, sytyr ete qalǵan paraqtyń dybysy estiledi.
Kún batýǵa taıap qalǵanda murjasynan qoıý tútini burqyrap Montaı jaqtan manaǵy ózimiz jarmasyp kelgen tirkemeli traktor shyǵyp kele jatty.
* * *
Erteńine, ıaǵnı 7 naýryz kúni biz keshegi syılyqtarymyzdy mektepke alyp keldik. Qyzdar da, uldar da Quralbek ekeýmizge qarap jymyńdap, búgin ádettegiden ózgeshe bir jańalyq bolatynyn bilip júr.
Ýh! Sońǵy sabaq ta aıaqtaldy-aý bir kezde. Aǵaı synyptan shyǵa salysymen Quralbek ornynan ushyp turyp, bárimizdiń bir sátke bógele turýymyzdy ótindi.
Sonsoń Montaıdan ákelgen syılyqtarymyzdy salǵan bóz qaltany kóterip, taqtanyń aldyna shyǵyp:
– Qyzdar, – dedi saltanatty túrde. – Erteń senderdiń merekeleriń. Bul biz úshin zor qýanysh. Sondyqtan senderdi shyn júrekten quttyqtaımyz. Oqýda ozat, mektepte tártipti bolýlaryńa árqashan tilektespiz. Endi... mynaý... uldardyń ózderińe arnaǵan azyn-aýlaq syılyǵyn qabyl alyńdar!
Pah, shirkin! Sóz-aq! Shyn aıtam. Dál mundaı úlken merekede óz basym búıtip sóıleı almas edim. О́ıtkeni kózderi jáýdirep qarap otyrǵan qyzdardan uıalamyn. Olar búgin máz bolyp qýanyp otyrǵanymen, erteń mazaqtap, syrtyńnan kúlip júrýi múmkin.
Al endi syılyqtardy taratyp bittik-aý degende Quralbek bóz qaltanyń túbinen keshegi ózimiz satyp alǵan bes kitaptyń tórteýin alyp, ústeldiń ústine qoıdy. Balalar moınyn sozyp, bul qandaı kitap dep úńilip qarap jatyr. Muqabadaǵy qara balanyń sýretin kórip, tańǵalyp, bastaryn shaıqaıdy.
«Bu kim-aı?! Qojasy nesi taǵy?..» deıtin sııaqty.
Mine, osy sátte Quralbek taǵy da tapqyrlyq tanytyp, synyptaǵy qyzdarǵa da, uldarǵa da oı salatyndaı bir qyzyq sóz aıtty.
– Bizdiń eń basty mindetimiz – jaqsy oqý. Biraq sony... ókinishke qaraı, barlyǵymyz birdeı túsine bermeımiz. Tek aramyzdaǵy bir-eki oqýshy ǵana kil úzdik oqıdy. Olar – Gúlaıym, Baǵıla, Táttiqyz jáne Syrǵa. Sondyqtan da biz olarǵa búgin erekshe syılyq jasamaqpyz. Ol mine, myna kitap! О́te qyzyq. Men ózim túnimen bas almaı oqyp shyqtym!
Sóıtti de, ol álgi aty atalǵan qyzdarǵa kitapty óz qolymen aparyp tapsyrdy.
Uldar túgel Quralbekke rıza bolyp, dý qol shapalaqtap jatyr. Ásirese mynandaı erekshe syılyqqa ıe bolǵan qyzdardyń júzi qýanyshtan bal-bul jaınap, kózderi ushqyn atýda.
«A-a, máseleniń mán-jaıyn endi túsindim!» degendeı men de basymdy shaıqap, tańǵalyp turmyn.
Osydan soń keshegi bes somymnyń tekten-tekke ketpegenine kózim jetip, ishteı marqaıyp ta qalǵan sııaqtymyn.
* * *
Biraq sol kúnniń erteńine meniń basyma kútpegen jerden bir qara bult úıirile ketti.
О́zderińizge jaqsy málim, 8 naýryz jylda demalys kúni bolyp jarııalanady emes pe. Bul kezde ońtústikte kún jylynyp, qar erip, kók shóp edáýir boı kóterip qalady.
Sondyqtan mundaı kúnderi biz aýyl shetindegi jasyl alańda armansyz dop teýip, fýtbol oınaǵandy unatamyz.
Keshke jaqyn silem qatyp, úıge áreń kelsem, ózimnen keıingi úsh qaryndasym esik aldynda úrpıip, maǵan úreılene qarap:
– Saǵan ájem ursyp jatyr, – deıdi aqyryn ǵana qulaǵyma sybyrlap.
– Ne boldy?
– Bilmeımiz, – olar bir-birine qarap, bastaryn shaıqaıdy, – qatty ashýly...
Aıaǵymdy eppen basyp, ishke kirdim.
– Bu kim-áı?! – degen ájemniń daýsy kóp kúttirgen joq.
– Men, áje, – dedim ózime ózim senimsizdeý ún qatyp.
– Á-á! Sen bolsań, endeshe, beri kel!
Bireý qolymnan tartyp súıregendeı, ájem otyrǵan bólmege ázer kirdim.
– Áı, sen qarshadaı bolyp, adamdardy jik-jikke bólip, alalaý degen báleni qaıdan úırenip júrsiń?!
Qaq tóbeden tónip kelip, shańq ete qalǵan búrkitti endi ǵana baıqaǵan baıǵus kójekteı búrise kettim.
– Men búgin anaý Sirnebaıdyń úıindegi qudaıy tamaqtan sen úshin jerge kirerdeı bop uıalyp qaıttym. Olardyń sendermen birge oqıtyn qyzy keshe úıine jylap kepti. Uldar bizdi nashar oqısyńdar dep kemsitip, tórt qyzǵa ǵana kitap syılady. Al bizge eshteńe bergen joq depti. Bul ne qylǵandaryń-aı, á?!.
Mássaǵan! Men mundaı áńgimeni múlde kútpesem kerek. Ájeme ne derimdi bilmeı, tómen qarap, kózimmen jer shuqı berdim. Bar bolǵany ishimnen: «Á-á, bárin búldirip júrgen bizdiń synyptaǵy Ásem eken ǵoı, – deımin. – Eshteńe bergen joq dep qalaı aıtady-eı uıalmaı... Al aına men taraq she?.. Ony esepke almaǵany ǵoı sonda?..».
– Bireý sabaqty jaqsy oqyr, bireý jaman oqyr, – dedi ájem birte-birte sabasyna túsip, daýsyn jumsartyp. – Bilim qýǵandar alysqa uzap, órlep keter. Al basqasy aýylda qalyp, eńbek eter. Árkimniń óz nesibesi bar. Biraq adamda kóńil degen bolmaı ma. Budan bylaı, bireýdi artyq, bireýdi kem kórmeı, kópshil bol, qaraǵym!..
* * *
Sol túni men kópke deıin uıyqtaı almaı, dóńbekship jattym. Rasynda da, bizdiń keshegi qylyǵymyz teris boldy-aý degen oı maza bermedi...
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»