Elimizdiń 50 paıyzdan astam turǵynyn qamtı­tyn jań­a áleýmettik mindetteme­ler qabyldandy

Qazaqstan júzege asyryp jatqan memle­ket­tik saıasattyń negizinde azamat­tardyń ál-aýqatyn arttyrý mindeti tur. Bul týra­ly Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2030» atty respýb­lıka halqyna arnaǵan tuńǵysh Joldaýynda atap kórsetilgen. О́tpeli kezeń dep atala­tyn sol ýaqytta elimizdegi úıren­shik­ti ek­ono­mı­ka­lyq qurylym ózge­ris­ke ushyrady. Orta tap­tyń tap­shylyǵy jaǵdaıyndaǵy eko­­no­­mı­kalyq-qoǵamdyq ózgeris eldegi teń­siz­­dikti daǵdarystyq deń­geıge alyp keldi. «Qazaq­stan-2050» atty kelesi negizgi damý stra­tegııasynda basty maq­sattardyń qata­ryn­da da qoǵam­daǵy turaqtylyqtyń úz­dik ke­pili retinde qarastyrylatyn azamat­tar­dyń ál-aýqatyn qamtamasyz etý qajettigi kórsetildi.

Iske asyrylǵan sharalar óz jemisin berdi: respýblıka kóz­degen joldy berik ustanyp keledi. Máselen 2018-2020 jyl­darǵa arnal­ǵan bıýdjettiń aıasynda: densaýlyq saqtaý sala­synda 1063,6 mlrd teńgeden 1070,7 mlr­d teńgege deıin; bilim berý salasynda 375,3 mlrd-tan 470,7 mlrd teńgege deıin; áleý­mettik kómekke 2,56 trln-nan 3,1 trln-ǵa deıin áleýmettik shy­ǵyn­dardy ósirý josparlanyp otyr.

Bilim jáne ǵylym mınıstr­ligi «bilim berý» sanaty boıynsha óz shyǵyndaryn 100 mlrd teń­gege derlik ulǵaıtady. Bul ne­­gi­zinen orta bilimdi qamtama­syz etý esebinen oryndalady, ósim 84,9 mlrd teńgege artpaq. Joǵary bilim alýǵa jańa maman­dyqtar bo­ıynsha (robot-tehnıka, nanotehnologııa­lar, IT-tehnologııalar) qosymsha 20 myń grant bólinetin bolady. Eńbek naryǵy sul­basynyń ózgerýi esebinen qaraǵanda bul tór­tinshi óner­kásiptik revolıýsııaǵa aparar joldaǵy ýaqtyly jasalǵan qadam.

«Áleýmettik kómek» sanaty azamattardy áleýmettik qamtamasyz etýdiń jáne olar­ǵa arnalǵan tólemderdiń deń­ge­ıin arttyrýdyń arqasynda ulǵaıa­dy. Jarty trıllıon teńge kóle­min­degi ósimniń barlyǵy derlik Eń­­bek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstr­ligi jaýap be­re­tin sanatqa kiretin adam­dar­ǵa tıesili. 

Qazaqstannyń óz azamattaryna arnalǵan jańa áleýmettik paketti bastaýǵa daıyn bolýy Prezıdent burynyraqta bastama jasaǵan áleýmettik jańǵyrý saıasatynyń jalǵasy ekenin atap ótpekpin.

Memleket basshysynyń jańa áleýmettik bastamalary árbir otbasyna qajet bar­lyq qun­­dy­lyqtardy qamtydy: óz taby­­syna saı baspana alý­dyń qol­­jetim­diligi, salyq júkte­me­­sin tómendetýdiń esebin­en j­u­mys isteıtin adamdarǵa eń­bek­­aqy tóleýdi arttyrý; sura­­nys­­qa ıe jaqsy bilim alý úshin múmkindikterdi molaıtý; kásip­ker­lik bastamalardy damytý áleýe­tin ósirý; eldi mekenderdi gaz­dan­dyrý esebinen ómir sapasyn arttyrý.

Jalaqysy az jumysshylar úshin salyq­ty tómendetý – áleý­met­tik ádilettilik jo­lyn­daǵy ma­­ńyz­dy qadam. Resmı statıs­­tı­ka derekterine sáıkes, res­pýb­­l­ıkadaǵy teń­sizdik kór­set­kish­teri daǵdarystyq jaǵd­aı­da emes. Tutas alǵanda, jumys­­shy­lar sany­nyń eseptelgen jal­aqy kólemi boıyn­sha bólinýine sáıkes, (UEM SK ishin­ara zert­teý­leri) 2017 jyly jaldamaly jumys­shy­nyń eń kóp taǵa­ıyn­dal­ǵan jalaqysy 68 335 teńge kó­le­mindegi aılyq bolyp tabylady.

Degenmen bul derekter­diń kezinde shaǵyn bıznes pen ózin-ózi jumyspen qamtyǵan adamdardyń tabystary esepke alynyp otyrǵan joq. Máselen memlekettik organdardyń baǵa­laýlary boıynsha, 60 myń teń­geden az tabys tabatyn ózin-ózi jumyspen qamtyǵan adamdar men jumyssyzdardyń sany 800 myńnan asady. Bizdiń esebi­miz boıynsha, jaldamaly ju­mys­shylardyń eseptelgen jal­aqy­synyń alshaqtyǵy Qazaq­standa 6,2 ese.

Eýropalyq odaq úshin bul alshaqtyq 5,8 eseni quraıdy. Mınımým (halyqaralyq eńbek uıymynyń 2016 jylǵy derek­terine sáıkes) Norvegııada (2,3), maksımým Lıtvada (4,4) tirkel­di. Damýshy elderde atalǵan kór­setkish 10,9-ǵa (Úndistan) jetedi. Reseı Fede­ra­sııasynda ol 5,1 eseni quraıdy.

Jalaqy az tólenetin jumys­shylarǵa salyqty tómendetý – áleýmettik ádilettilik jolyn­daǵy mańyzdy qadam. Budan basqa, mundaı qadam ishki sura­nysty yntalandyrady, al bul eldegi IJО́ ósimine alyp keledi.

Prezıdent sondaı-aq shaǵyn kásip­ker­liktiń damýyna aı­ryq­sha nazar aýdaryp otyr. Shaǵyn bıznes ıekemdi jáne be­ıimdelýge, sondaı-aq jyldam óz­geretin tendensııalar jaǵ­­da­ıyn­da ózin jedel qaıta uıym­­das­tyrýǵa qabiletti bola oty­­ryp, qarqyndy áleýmettik-eko­nomıkalyq ósimniń irgetasy jáne kepili bolyp tabylady.

Sonymen qatar kásipker­lik qyzmetti damytýǵa 80,8 mlrd teńge nemese shaǵyn nesıeniń jalpy kóleminiń 48,3 paıy­zy berilgen. 2016 jylmen salys­tyrǵanda il­geri­lemeli ósim baıqalady. Degenmen isin jańa bastaǵan kóptegen kásipker­ler úshin shaǵyn nesıe joǵary paıyzdyq mól­sher­lemege oraı qoljetimsiz bolyp tabylady. Jeke tulǵalar úshin saralanǵan ortashy syıaqy mólsherlemesi 2017 jylǵy III toqsanda 27,9 paıyzdy qurady.

Sondyqtan jeke tulǵalar, ásirese ózin-ózi jumyspen qam­tyǵan jáne jumyssyz turǵyn­dar úshin shaǵyn nesıeleý arttyrylady. Memlekettiń bul qadamy jańa kezeńdegi ulttyń kásipkerlik rýhyn sóz joq, qýattandyrady.

Kórip otyrǵandaı, Memleket basshysy­nyń barlyq bastamalary aqıqatqa negizdel­gen, aıqyn parametrler men naq­ty maqsatqa ıe, ekonomıkalyq turǵydan saralanǵan. Ár­qaı­sysy aıqyn maqsattyq topqa birik­tirilgen.

Elbasy bes áleýmettik bas­tama­ny kúr­deli álemdik týrbý­lent­tilik jáne barǵan saıyn órshýdegi geosaıası turlaý­syz­dyq jaǵ­daıynda usynyp otyr­ǵandyǵyn aıtý lázim. Eske salsaq, shıkizat baǵasynyń jahan­­dyq sýpersıkliniń aıaq­talý kezeńinde Qazaqstan syrt­qy áserlerdi eńserýdiń kúrd­eli ýaqytyn bastan ótkerdi. Ýaq­tyly jáne keń aýqymdy daǵ­da­rysqa qarsy sharalar ekonomı­ka­ny saýyqtyrdy, elimiz 4 pa­ıyz­dyq IJО́ ósimi traektorııasyna senimdi aıaq basty.

Biraq álemdegi ekonomıka­lyq belsendi­lik­tiń qalypqa kelýine qaramastan, tenden­sııa­nyń tu­raqtylyǵyna qatysty qaýip saq­talýda. Máselen AQSh FRJ negizgi mól­sher­lemesiniń kóterilýi 2018-2019 jyldarda damý­shy naryqtardan 70 mlrd dollar port­feldik ın­ves­­t­ı­­sııa­lardyń jylystaýy­na ákelýi múmkin. Bul ǵalam­dyq eko­­no­mıkanyń ósimine jaǵym­syz áser etedi. Ekonomı­kalyq úde­ris­terdi tereń saıasılandyrý jáne geo­saıası qarbalastyqtyń saq­­talýy jahandyq ekonomı­kada qo­sym­­sha qater týdyra­dy jáne turlaýsyzdyqty kúsheıtedi.

Kúrdeli ahýalǵa jáne álem­dik ekonomı­kadaǵy turlaý­syzdyqqa qaramastan, Elbasy qazaqstandyqtardyń erteńgi kún­ge degen senimin kúsheıtetin, ómir sapasyn arttyratyn 5 áleý­mettik bastamany júzege asy­rý týraly sheshim qabyldap otyr.

Sol sebepti biz Qazaqstannyń táýel­siz jáne demokratııalyq memleket retin­de qa­lyp­tas­qan­dyǵyn aıtýǵa quqyly­myz. Eli­mizde qazaqstandyq bir­lik pen tutastyqtyń barlyq qa­jet­ti saıası-quqyqtyq, áleý­met­­tik-ekonomıkalyq, mád­e­nı-adamgershilik negizi jasalyp otyr.

Tımýr SÚLEIMENOV,

Ulttyq ekonomıka mınıstri