О́zbektiń aqyny Týrab Týla týraly ne bilemiz?

Týrabtyń balalyǵy kókoraı shal­ǵyndy, bulbuly saıraǵan baý-baqshaly Turbatta, Qarjantaý etegindegi shyrshaly óńirde, qazaq aýyldarynda ótti. Aqynnyń týysqan aǵasy Mehmanqoja atamyzdyń aıtýynsha Týrab saýatyn osy aýyldaǵy Qurban muǵalimnen ashqan. «Ol óziniń zor zeıinimen qatarlastaryn tań qaldyrýshy edi» dep Týrab Týlamen birge oqyǵan Abdýjabbar Sýlaımanov ótken kúnderin saǵyna eske alady. Týrab Týla óziniń avtobıografııalyq «Jeti kúlshe» shy­ǵar­masynda balalyq jyldaryn sa­ǵy­nyshpen aıshyqtap, Turbattyń tabıǵatyn tamyljyta sýretteıdi.

... Shilde. Týrab bıdaı oryp jat­qan­darǵa eki mes toltyryp esekpen kóje ákele jatady. Ájesiniń Kenet óleń oqı­ǵasy týraly ertegisin aıtqanyn eske túsirip, balalyq oty jalyndap, kóńili kóterilip, ándetip, óleńdetip, ózimen-ózi áýre bolyp kele jatady. Al sol ýaqytta Ma­tansaıda bıdaı orýshylardyń qarasy kóp edi. Olar muny kóre salyp: «Áne, aqyn bala kele jatyr. Bárekeldi, kójeni ákel! Jasa, aqyn!» degen maqtaýlardy estigen Týrab kójeni tógip alady...

1989 jylǵy 24 sáýirde О́zbekstan men Qazaqstan aqyn-jazýshylarynyń Tur­bat aýylyndaǵy kezdesýinde Týrab Týlaǵa sóz berilgende aqyn kúlip: «Matansaı bar ma?» dep suraıdy. Son­da bal balalyǵynda ótken qyzyqty jaıt­tardyń esine túskeni ǵoı... Aqyn Týrab Týlamen ádebı jıyndarda, kezdesý men toılarda talaı birge boldym. Áde­bı­et, ómir men shyǵarmashylyq tóńi­re­gin­de talaı pikirlestik. Ol Turbat pen onyń turǵyndary áńgime bola qalsa sha­byt­ta­nyp ketetin. Men onyń ár sózin qalt jibermeı tyńdaıtynmyn.

Aqyn anasynan erte aıyryldy. Asyl anasy jaıly aıtylǵan áńgimelerde kóz jasyna erik beretin edi. Ol óziniń «Turbat» óleńinde «Ǵajaıyp, kórkem ómir súrgeni anyq, Meniń anam, árıne, meniń anam» dep jyrlaǵan edi...Týrab Týla Táshkendegi balalar úıinde tár­bıelengen. Aqynnyń alǵashqy shyǵar­ma­shylyq bulaǵynyń kózi 1934 jyly ashyldy. Onyń «Alǵystar» degen tuńǵysh týyndysy «Lenın ushqyny» gazetinde jarııalanǵan. «Jastyq pen arman», «Shekarada», «Rýstavelı» syndy óleńderi 1939 jyly tuńǵysh jınaǵynda jaryq kórdi. Aqyn batys pen shyǵys ádebıetin tereń úırendi. «Baqyt tańy», «Tilek», «Jymııý», «Daıra», «Qanattan, ánim» sııaqty toptama óleńderi­men, dastandarymen ádebıetimizge úles qosty. Uly Otan soǵysy jyldarynda onyń jyrlary otanshyldyqqa, jeńiske arnaldy. Oǵan «Volokolamsk tasjoly», «Myńaral áni», «Jıyrma alty» syndy týyndylary dálel. Aqyn О́zbekstan radıosynda dıktor bolǵan. 

Aqynnyń ómirinde elý jyldan artyq shyǵarmashylyǵy otanǵa degen mahabbaty negizgi taqyrybyna aınalǵan. Aqyn ólkemizdiń ashyq aspany men móldir sýyn, kók maısa belderi men aspan súıgen taýlaryn zor shabytpen jyrlady. «Zamana kórki», «Hat», «Tramvaıdan tabylǵan dápter» atty tolǵaý­lary halyq aýyz ádebıeti úlgisi­men jazylǵan. «Qýan, ana» jyry aqyn­nyń keń tynysty qa­lamger ekenine dálel. Atalmysh shy­ǵar­malary halyqtar dostyǵyna ne­gizdelgen. 

Týrab Týla arnaý janryna da qalam terbegen. «Báısheshek» óleńi bı juldyzy Mýkaramma Týrǵýnbaevaǵa, «Lazgı» óleńi bıshi Razııa hanymǵa, «Hadı aǵa toıy eken, baraıyq» arnaýy folklortanýshy Hadı Zarıf­ke arnalǵan. Ol dramatýrgııa men kınodra­matýrgııada da óziniń eseli eńbegimen kóringen. «Nadırabegım», «Qyzbulaq», «Jer Ana» dramalary, «Tańsári» operasy, «Samarqan ańyzy» balet lıbrettosy, «Fýr­qat», «Ǵashyǵyńmyn» sııaqty kıno­týyn­dylary kórermender kózaıymyna aınaldy. 

Týrab Týlanyń sózderine án de jazyldy. «Náziktik», «Kempirqosaq» toptamalaryna kompozıtorlar qyzy­ǵý­shylyq tanytty. Aqynnyń «Áje», «Jyrlattyń meni», «Jymııý», «Dı­laram», «Samala», «Sen bolmasań», «Mahabbat ánurany», «Kóńilim sende», «Májnúntal», «Ǵashyǵyńmyn», «Úsh qurby», «Aıly tún», «Altyn sandyq», «Tashkent tańy», «Joldarym» sııaqty júz­degen ánderi ózbek halqynyń shańy­raǵynda shyrqaldy. Aqyn «Adam jany jaqsy ánge toımaıdy, qansha kóp tyń­dasań, sonshalyqty az tyńdaǵandaı bo­lasyń da, qaıta izdeısiń... » deıtin. Ra­synda, aqyn sózine jazylǵan ánder ta­masha edi. Tyńdaǵanda kóńiliń kó­te­riledi. Búkil otbasy bolyp aıtasyń. Týrab aǵa týraly Ýıǵýn aqyn: «Ol áde­bı­ettiń barlyq janryna qalam tartty, so­nyń bárinde jetistikke jetti.» degen edi. Rasynda, Ýıǵýn aqyn ádil baǵasyn bergen.

Týrab Týla óziniń mazmundy ómirinde Mýtal Býrhanov, Donı Zakırov, Mýhamedjan Mırzaev, Hamıd Rahımov, Nabı Hasanov, Ikram Akbarov, Manas Levıev, Saıfı Jalıl, Sýlaı­man Iýdakov syndy belgili kompo­zı­tor­larmen 100-den astam án shy­ǵaryp, halqyna tar­tý etti. О́zbek­stan Respýblıkasynyń má­denıet mınıstrliginde bólim qyz­met­keri, Hamza atyndaǵy ózbek mem­lekettik akademııalyq drama teatry­nyń dırektory bolyp qyzmet etken. Onyń «Jer Ana», «Kári qyz», «Qyzbulaq» dramalary kóptegen teatr sahnalarynda qoıyldy. Búgingi tańda, qalamger týyp-ósken Turbatta onyń atymen atala­tyn orta mektep bar. Týrab Týlanyń shyǵar­mashylyǵy tartylmas bulaqtaı. Aqyn esimi – máńgilikke saqtalady.

Bahodır SABIT, aqyn, Qazaqstan Jazýshylary odaǵynyń múshesi, Qazyǵurt aýdanynyń  qurmetti azamaty

Tóńirek búgin erekshe eken, Kúlimder kókte aıalap Nur kún. Asyǵar kóktem ádemi, kórkem, Turbat kelinderi sulý-aı, shirkin. 

Kógildir kóktem kóterip kóńil, Men búgin erek masaıyp ketem. Álemde myna ne degen ómir, Jaǵymdy dala, ǵajaıyp meken.

Jibek pe júrgen, erteleý uǵar, Búrshikke baıaý qonýy múmkin. Alaýlap janǵan bilteler shyǵar, Ertegi, ańyz bolýy múmkin.  Keletin bálkim taýlardan asyp, Sáýlemen nurly kúngeıim. Kúmbezdi anaý baýyryna basyp, Topyraq kúmis, zerdeıin. Eńbektiń árkez shyraıy daıyn, Kóktemgi kóńil – gúl shoǵy. Baqyt dep soqsyn mináıi dáıim, Sendegi júrek bil, sony... Qyzyldy, jasyl gúlderi, Kúlimde, Turbat, kúlimde. Adamdyq – ańǵal, kókirek saırar. Alystan jetken dúbirge.

О́zbeksheden aýdarǵan  Nurǵısa Tóremuratov