Mańyzdysy — áleýmettik másele

Razrez qatarǵa qosylǵan 1985 jyldan beri munda 120 mıllıon tonnaǵa jýyq kómir óndirildi. Kom­­panııa tizginin ustaǵan ERG bastapqyda negizgi qordyń jartysynan asta­myn jańartty, qal­ǵanyn kezeń-kezeńmen jań­ǵyrtýdy qolǵa aldy. О́n­diristi órkendetý men tehnologııalyq deńgeıin kó­terýge baǵyttalǵan ın­ves­­­tısııalyq baǵdarlama ja­sap, júıeli túrde jú­ze­ge asyrýda.

2002 jyly «Shubarkól» raz­­rezi men tıeý-tasymaldaý basqarmasy bazasynda «Shu­bar­kól Kómir» aksıonerlik qoǵamy quryldy. 2008 jyly ol Qazaqstan qor bırjasyna tir­keldi. 2009 jyly aqpanda ENRC holdıngi Qazaqstan qor bır­jasyndaǵy ashyq saýda-sat­tyqta AQ aksııasynyń tórtten bir bóligin qolma-qol 200 mıl­lıon AQSh dollaryna satyp aldy.

Qaraǵandy oblysy ákim­di­gimen jasaǵan ózara yntymaq­tas­tyq memorandýmyna sáıkes «Shu­­barkól Kómir» áleýmettik ma­ńyzy bar birqatar jobany jú­zege asyrýǵa atsalysýda. Byl­­tyr osy maqsatqa 182,6 mıllıon teńge bóldi. Onyń 41 mıllıon teńgesi «Shu­bar­kóldegi» qa­zan­dyqtyń jab­dyǵyn jóndeý men onyń yrǵaqty jumysyn qam­tamasyz etýge, 51 mıllıon teń­­gesi Shah­tınsk qalasy men Shahan kentinde qazandyqty je­ke shy­ǵarýǵa jumsaldy. Qy­zyl­jar kentiniń ákimdigine jol tal­­ǵamaıtyn avtokólik tartý et­­ti jáne turǵyndaryna tegin 3 ­000 tonna kómir bóldi. 

«Qyzyljar-Shubarkól-Bar­shyn-Qorǵaljyn-Astana» avto­kólik jolyn jóndeý, «Shubar­kól» jáne «Barshyn» kenti ınfraqurylymyn jetil­dirý, Abaı qalasynda 320 kórer­menge arnal­ǵan jabyq basseın salý, Qa­raǵandyda kórý qabi­leti na­sharlaǵan balalarǵa ar­nalǵan 250 oryndyq mektep-ın­ternattyń qurylysyn aıaq­taý – amandyq bol­­sa, aldaǵy ýa­qyt­ta memoran­dým­ aıasynda at­qarylatyn aýqym­­­­­­dy sharanyń birparasy. Jal­­­­py, bul top ótken ýaqyt ishin­­­de Qaraǵandy oblysynyń ósip-órkendeýine uzyn-yrǵasy 2,4 mıllıard teń­geden astam qar­jy­­ quıdy. 

Taıaýda kómir óndirý men ony tutynýshyǵa jetkizýdiń meha­nız­mine monıtorıng pen taldaý jasaý úshin Úkimet nusqaýymen qurylǵan toptyń quramynda «Shu­barkólge» jol tústi. 

Kompanııanyń kómir sharýa­­shylyǵyn aralaǵan úsh saǵatta kóp nársege qanyqtyq. Eger Ener­­getıka mınıstrliginiń de­re­gine súıensek, byltyr Qazaq­standa 106,7 mıllıon ton­na kó­mir óndirilgen (bul – burnaǵy jyl­ǵydan 8,3 % nemese 8,2 mıllıon tonna artyq). 29,3 mıllıon tonnasy shetelge shyǵa­rylǵan, 56,3 mıllıon tonnasy eldiń elektr stansasyna jóneltilgen.

Al kommýnaldyq-turmys­tyq­ qajettilik pen halyqtyń tu­tynýyna 12,5 mıllıon tonna jum­salǵan. Bul 2016 jylǵydan 18 % nemese 1,9 mıllıon tonna ­kóp. 

«Shubarkól» – Qazaqstanda kom­­mýnaldyq-turmystyq qa­jet­­­ti­likti kómirmen qam­ta­ma­syz ete­tin ­jetekshi jabdyq­taýshynyń bi­ri. О́ni­miniń úshten bir bóligine jýyǵy osy maqsatqa jumsalady. О́kinishke qaraı, qytymyr qys bıyl qyryn qabaq tanytyp tur. Ásirese, qańtarda qańtarylyp qala jazdady. 

– О́tken aı ońdyrmady. Al­ǵash­qy onkúndikte qalyń qar­dyń astynda qaldyq. Temir jol­­­­dy tazartýmen kún ótti. Ekin­­­­shi onkúndiktegi qatty aıaz teh­­­nı­kany turalatyp tastady. Endi-endi es jıyp kelemiz. Kom­­­mýnaldyq-turmystyq qa­jet­tiliktiń táý­liktik jospary 109 vagon bolsa, biz 123-127 va­gon jóneltip ja­tyrmyz, – deı­di «Shubarkól Kó­mir» AQ-tyń óndiris jónindegi vıse-pre­zı­denti Andreı Safonov.

Kómirdiń irisi ótimdi, maıdasyn mandytyp alatyn tu­tynýshy sha­maly. Sondyqtan soń­ǵysyn kásiporyn ishki qajetine jarata­dy, sondaı-aq eld­iń jylý-elektr ortalyǵyna jóneltedi. Shyn­týaı­tynda, óndirilgen kómir­diń úshten eki bóligi maıdasyn ká­dege ja­ratý múmkindigi mol­ teh­nologııany meńgergen taıaý­daǵy jáne shalǵaıdaǵy shetelge shy­ǵa­rylady.

«Shubarkól» kómirinen ar­­naý­­­ly koks alatyn zaýyt­tyń­ óni­min qazaqstandyq jáne re­seı­lik kompanııa: Arselor­Mıt­­­talTemirtaý», «Qaz­Hrom», «QazFosfat», «Qaz­Myrysh» pen Serov ferro­qorytpa zaýy­ty­ tu­tynady. Keleshekte osyndaı­ ja­ńa zaýyt salyp, 2022 jyly jo­balyq qýatyna jetkizý kóz­delip otyr. Sonda elde óń­deletin maı­da kómirdiń úlesi artyp, syrt­qa qymbat baǵamen shy­ǵarýǵa múm­kindik týady.

Bıyl «Shubarkól Kómir» AQ 12 200 000 tonna kómir ón­dirgeli otyr. Kásiporyn tarıhynda bu­ryn-­sońdy mundaı meje bel­gi­lenbegen. О́tken ǵasyr­dyń soń­­­­­ǵy jylynda 991000 tonna kó­­­­mir óndirgen kompanııa byltyr bul kórsetkishti 10 450 000 tonnaǵa jetkizdi. Osy­­­nyń úsh­­ten bir bóligine jýy­ǵy (3 285000 tonnasy – avt.)­ kom­mýnal­dyq-turmystyq qajet­ti­likke jum­saldy.

– Aýa raıyna asa táýel­di­ ashyq ádispen kómir ón­di­rý­­­­diń qıyn­dyǵyna qaramas­tan, jurt­shylyqtyń kommýnaldyq-tur­mystyq qajetin qamtamasyz etý – aldyńǵy qatarda turǵan min­det. Sondyqtan jańa jab­dyq pen tehnıka alýǵa bıyl 16 mıl­lıard teńgedeı ınvestısııa quıamyz. Bul jańǵyrtý iri kó­mir óndirý kólemin 3,6 mıllıon tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa múm­kindik beredi, – deıdi Andreı Sa­fonov. Kompanııa óndiristi da­mytý men áleýmettik salada 2016 jyly – 3,3 mıllıard, 2017 jyly 10,5 mıllıard teńge ınves­tısııa ıgergenin es­kersek, úkili úmit eriksiz oıanady.

Nura aýdanynyń aýma­ǵyn­daǵy «Shubarkól» – quba-jonda jatqan jalǵyz eldi meken. Soǵan qaramastan eldegi áleýmettik ma­ńyzy bar máseleni sheshýge eleý­li úles qosyp keledi. 121 sha­qyrymdaǵy Qyzyljar stansasy men 214 shaqyrymdaǵy Ar­qalyqqa shoıyn jol tartylǵan. Kompanııada eńbek etetin 2800-deı adamnyń basym bóligi vahta­lyq ádispen qatynap jumys is­teıdi.

Áńgime oraıynda aıta ke­teıik, osy kómir kómbesin ıger­­geni úshin bir top geolog pen kenshi 1988 jyly KSRO Mem­lekettik syılyǵyna ıe boldy.

Álibek ÁBDIRASh, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

Qaraǵandy oblysy