Adamnyń ómirde abyroıly bolmaǵy aldymen Alladan, odan keıin ózinen shyǵar. Jaratýshy bireýdi eńiske, bireýdi tegiske salyp synaıdy. Sol synda synyp ketpegenniń mańdaıy jaryq, mereıi ústem. Ol ol ma, asyl týǵan, asyp týǵan keı tulǵalar ózgelerdiń aldyna túsip, kóne grek ańyzyndaǵy Danko qusap, óz keýdesinen julyp alǵan júreginiń jaryǵymen jol bastaıdy. Bir qaýym eldiń taǵdyryn osy jol sheshedi. Bul kúnde seksenge kelip, halqynyń qurmet tórinde otyrǵan Qasymbek aqsaqaldyń mańdaıyna jol bastaý men el basqarýdy jazǵan eken. «О́tken kúnde belgi joq» degen, patsha ýaqyt adam jadynda qıyn-qystaý kezderdi umyttyryp, qyzyq-qýanyshty ǵana qaldyrýǵa sheber. Áıtpese sharýashylyq ister men qoǵamdyq-saıası qarbalastarǵa toly ǵumyr joly taqtaıdaı tegis bolýy múmkin be?!
О́tken ǵasyrdyń 50-60-jyldaryndaǵy jastar isher as, kıer kıimdi ysyryp qoıyp, aldymen bilim alýǵa qushtar bolǵanyn kózkórgenderdiń áńgimesinen, estelik jazbalardan jaqsy bilemiz. Jas Qasymbek te osy sanattan edi. 1963 jyly támamdaǵan Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýtymen shektelmeı, ár jyldary KOKP Ortalyq komıtetiniń janyndaǵy Joǵary partııa mektebin, Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirdi. Munyń bári jigerli azamattyń bilimge degen umtylysymen qatar, qyzmet barysyndaǵy qajettilikterden de týyndaǵan edi. Jıyrmaǵa jańa ilikken jas jigit sharýashylyq, qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasty. О́zi týǵan Shet aýdanynda komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy, Qaraǵandy oblystyq komsomol uıymynyń jetekshisi, Aqtoǵaı selolyq komsomol komıtetiniń hatshysy, Qaraǵandy oblystyq selolyq komsomol komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetterin jemisti atqardy.
Kommýnıstik partııanyń oń qolyndaı bolǵan komsomoldyń aımaqtyq uıymyn basqarý aıtýǵa ǵana ońaı. О́ńirdegi jastar isine qatysty bar sharýanyń basy-qasynda júrdi. Ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońdy. Qaraǵandy óńiriniń tarıhyn óz qolymen jasaǵan Báıken Áshimov, Sultan Dosmaǵambetov, Málik Imashev, Qamza Jumabekov, Tursyn Tóreǵojın sııaqty qaıratker tulǵalardyń qasynda júrip, tálim aldy. Alǵyrlyǵy men tııanaqtylyǵyna, túgesilmesteı erik-jigerine tánti bolǵan oblys basshylyǵy Egindibulaq aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetine taǵaıyndaǵanda bul nebári 26 jasta edi. Qaraǵandy obkomynyń sol tustaǵy birinshi hatshysy Nıkolaı Bannıkov sát sapar tilep, «Keńes Odaǵyndaǵy eń jas hatshy boldyń. Eńbegiń jansyn!», degeni ózine artylǵan senimniń salmaǵyn sezdirip, jigerin janı tústi.
Hatshy boldy degenmen, bul onyń saıası qyzmetiniń bastaýy ǵana edi. Tabandy jastyń talabyn quptaǵan aldyńǵy býyn aǵalary Qasymbekti Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń apparatynda da birqatar jaýapty qyzmetterge jegip, ábden synady.
Oblystyq partııa komıteti 1973 jyly qurylǵan Jezqazǵan oblysynyń qaramaǵyna engen Aqtoǵaı aýdanynyń atqarý komıtetin basqarýǵa usynys bildirgende Qasymbek Medıuly esh júreksingen joq. Aýdannyń birinshi hatshysy bolǵan tájirıbesi bar, onyń ústine birshama ýaqyt Aqtoǵaı komsomolyn basqarǵany bar. Tanys ortada tasyńdy órge domalatý qıyn emes. Alaıda, bul oıynan obkom hatshysy, óziniń ustazy Málik Imashevtiń aıtqan sózinen keıin aınyp qaldy.
– Aqtoǵaıdyń atqarý komıtetin qınalmaı basqaratynyńa kúmánim joq, – dep edi sonda ustazy. – Biraq másele sol qıyndyqta. Aqtoǵaı aýdanynyń dál qazirgi ýaqytta jantalasqan jumysty qajet etetin problemasy joq. Bir arnaǵa túsken jumys yrǵaǵy jas adamdy jalqaý etip jiberýi múmkin. Partııanyń sarbazyn sheshilmeı jatqan sharýalar shıratyp, damylsyz eńbek shyńdaıdy. Jańadan ashylyp jatqan Aqadyr aýdanynyń atqarý komıtetine de basshy kerek. Alaıda, Aqadyrda atqaratyn sharýa shash-etekten, problema kól-kósir. Qabiletińdi tanytyp, basshylyq qyzmette ysylýyń úshin osy jańa aýdan tıimdi bolar bálkim. Oılanyp kórseń qaıtedi?..
Bul oılanǵan da joq. «Kelisemin, – dedi taban astynda. – Senim artyp otyrsańyzdar, oılanatyn nesi bar?». Rızashylyqpen qolyn alyp, arqasynan qaqqan hatshynyń kabınetinen qanattanyp shyqty.
Ustazynyń aıtqany aıdaı keldi. Buǵan deıin tirshilik nárin negizinen temir joldan, odan keıin Aqshataý ken baıytý kombınatynan alyp, basqa salaǵa bas qatyryp kórmegen eldi mekendi aýdan ortalyǵyna aınaldyrý ońaıǵa túsken joq. Degenmen, Qasymbek Medıuly aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy retinde túıini qıyn talaı máseleniń sheshimin taýyp, qanshama qaıyrly isterge bastamashy bola bildi. Alǵashqy eki jylda Qaraǵandy, Jezqazǵan, Balqash baǵytyndaǵy joldarǵa asfalt tóseldi. Aýdan ortalyǵynan barlyq keńsharlarǵa qysy-jazy qatynaýǵa yńǵaıly kóterme joldar salyndy. Shalǵaı aýyldarǵa elektr jaryǵy tartylyp, aýdan halqy jappaı teledıdar kórý múmkindigine ıe boldy. Munyń bári sol ýaqytta asa zor jetistikter edi jáne sonyń barshasyna jas ta bolsa bas bolǵan aýatkom tóraǵasynyń kóp eńbegi sińdi. Jańa qurylǵan aýdannyń az ǵana ýaqyt ishinde aıaǵynan tik turyp, turaqty damýyna on úsh jyl úles qosty. Jaı ǵana úles qospaı, halyqty soǵan jumyldyra bildi.
Al 1986 jyldyń kúzinde oblys basshylyǵy Qasymbek Medıulyn Jezdi aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy etip taǵaıyndady. Aýdanda ony Aqadyrdaǵydaı júıeli jumys emes, jaýapsyzdyq saldarynan týyndaǵan problema qarsy aldy. Qar qylaýlap turǵan qarashanyń basy bolsa da, qystaqtarǵa shabyndyqtaǵy shóptiń 40 paıyzy ǵana jetkizilgen. Barlyq keńshar dırektorlary men sharýashylyq basshylaryn shuǵyl túrde jınap, qatań talap qoıdy, bas-basyna tapsyrma berdi. Qys qaharyna minip, aýyl-aımaqqa qosymsha jem-shópti traktormen jetkizý múmkin bolmaı qalǵanda, respýblıka áýe flotynyń basshysy Alekseı Kýznesovpen telefon arqyly kelisip, úsh áskerı tikushaq aldyrǵany eldiń esinde. Sol qys aqyry osyndaı jantalasqan amaldarmen mal-jandy aman alyp shyqty. Jezdiniń atqaminerlerine bilgenin úıretip, sharýashylyq esep, merdigerlik, únemshildik tártibin ornatty.
El táýelsizdigi qarsańynda Qasymbek Medıuly birneshe jyl Jezqazǵan oblysynyń ekinshi hatshysy, Jezqazǵan oblatkomynyń tóraǵasy bolyp, joǵary laýazymdy qyzmetter atqardy. Jezqazǵan óńiriniń damyp, memleketke paıda ákelýine basshy retinde ólsheýsiz eńbek sińirdi.
1992 jyldyń aqpan aıynda Qasymbek Medıuly Shet aýdanynyń ákimi boldy. Bul onyń týǵan jerge, ózi túlep ushqan uıasyna araǵa otyz jyl salyp qaıta oralýy edi. Jerlesteri qýana qushaq jaıyp qarsy aldy.
Shet aýdany – 80-jyldardyń ortasynda Jezqazǵan oblysyndaǵy mańdaıaldy óńirlerdiń biri bolǵan. Aýdan jyl saıyn oblys óndirgen astyqtyń 30-35 paıyzyn, kartop pen kókónistiń 50 paıyzyn, memleketke sút ótkizýdiń 40 paıyzyn qamtamasyz etip otyrdy. Sharýashylyqtar etti, sútti qara malmen aınalysty. «Prostornoe», «Batyq», «Krasnaıa polıana» asyl tuqymdy mal zaýyttaryndaǵy qazaqtyń aqbas jáne dalanyń qyzyl sıyrlarynyń sany 12 myń bastan asty. Sonyń bárin shashaý shyǵarmaı, halyqtyń ıgiligine jaratý ońaı sharýa bolǵan joq. Qaskeń ákim retinde oblys basshylarynyń memlekettik menshikti jekeshelendirip, tezirek jeke tulǵalardyń qolyna berý kerek degen nusqaýlaryn oryndaýǵa asyqqan joq. 1993-1995 jyldar aralyǵyn qamtyǵan alǵashqy kezeńde keńsharlardy ujymshar sanatymen qaıta quryp, asyl tuqymdy mal zaýyttaryn aksıonerlik qoǵamǵa aınaldyrdy. Bul ózgerister birshama ýaqytqa deıin oń nátıjesin berip keldi.
Qasymbek Medıuly kúndelikti jumystar barysynda basqa aýdandardaǵy daǵdysymen halyqtyń ál-aýqatyn, turmys-tirshiligin jaqsartýdy, soǵys jáne eńbek ardagerlerine, zeınetkerlerge, kóp balaly otbasylarǵa turaqty kóńil bólip, olarǵa qajetti jaǵdaı jasaýdy óziniń jeke baqylaýyna aldy. Aýdannyń barlyq aýyldyq okrýgterinde qaıyrymdylyq dúkenderi ashylyp, halyqty baǵasy tómendetilgen taýarlarmen qamtamasyz etti. Soǵys ardagerlerine, turmysy tómen, kóp balaly otbasylarǵa kómir men shóp tegin jetkizilip turdy.
Qaskeń aýdan kóleminde birtalaı rýhanı-mádenı sharalardy ózi bas bolyp júzege asyrdy. 1993 jyly Shortanbaı Qanaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyn el kóleminde ótkizdi. Aqsý-Aıýlyda az ǵana ýaqyttyń ishinde tuńǵysh meshitti kóterdi. Aýdan ortalyǵynda qurylysy birneshe jyl buryn toqtap qalǵan 150 oryndyq aýrýhanany salyp bitirip, iske qosty.
Sonymen qatar Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynyń sheftik kómegimen aýdan ortalyǵynda jańadan 14 shaqyrym sý qubyry tartylyp, syrttan keletin sý qubyrynyń 6,5 shaqyrym bóligi tegin jańartyldy. Aýdan ortalyǵy Aqsý-Aıýlyda qos páterli bes úıdiń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berildi.
* * *
Qaıratker adam tirshiliktiń kúndelikti qarbalastarymen shektele almaıdy. Onyń sanasynda árdaıym ult qamy, urpaq múddesi júredi. Sonaý 1991 jyldyń 2 qazanynda Alashtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov Baıqońyr aılaǵynan kókke samǵarda Nursultan Nazarbaev bastaǵan zııalylar qazaqtyń batyr ulyna sát sapar tiledi. Sol shaǵyn toptyń ishinde bolǵan Qasymbek aǵa sheksiz qýanyshty edi. Ultynyń barsha arman-tilegin Toqtar inisi dál qazir Jaratýshynyń ózine jetkizip attanyp bara jatqandaı kúı keshti. Ishtegi tolqynysy lyqsyp kelip, janaryna jas úıirildi... Alla tilekti qabyl etti ǵoı, osydan keıin kóp uzamaı, Qazaq eli ǵasyrlar boıǵy armanyna jetip, táýelsiz memleket boldy. 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń tarıhı sessııasy ótti. Tarıhı bolatyny – dál osy kúni «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq Zańdy qabyldaý-qabyldamaý máselesi sheshildi. Qarsy shyqqandar da tabylyp, táýelsizdik taǵdyry tarazyǵa túsken shaq edi. Qasymbek Medıuly sóz surady.
– Jaryssózdi toqtataıyq! – dedi tájirıbeli depýtat joǵary minberden. – Endi sozbaqtaı beretin eshteńe joq. Bul zań bizdiń memleketimizdi nyǵaıtý úshin aýadaı qajet! Bizden basqa odaqtas respýblıkalardyń barlyǵy táýelsizdigin jarııalady. Biz neni kútip otyrmyz? Talqylaýdy toqtatyp, zańdy qabyldaıyq!
Tutas bir ult úshin sheshýshi sátte sheshimdi sóz aıtqan azamatty dana dese bolar. Sanaly ǵumyryn eldik máselelerge arnap kele jatqan Qasekeńniń sózi men isi árdaıym halqynyń kókeıindegini dál taýyp jatady. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń HI, HII shaqyrylymdarynyń depýtaty bolǵan kezinde de el aldyndaǵy sertinen aınymady. «Nur Otan» partııasynyń irgetasyn qalasqandardyń qatarynda bolǵany da ómirtarıhynda óshpes iz qaldyrdy. 1999-2012 jyldary Qaraǵandy oblystyq máslıhatynyń hatshysy bolyp qyzmet etkeninde óńirdiń ósip-órkendeýine súbeli úlesin qosty. Osy jasqa kelgende de attan túspegen Qasymbek Medıuly qazirgi ýaqytta Qazaqstan máslıhattar depýtattary birlestiginiń qurmetti tóraǵasy. San jylǵy qajyrly eńbegi memleket tarapynan laıyqty baǵalanyp keledi. Elbasynyń Jarlyǵymen «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵynyń ıegeri boldy. «Parasat», «Qurmet», Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet belgisi» ordenderimen, ondaǵan medaldarmen marapattalǵan. Halqyna qalaýly tulǵa – Aqadyr men Shet aýdandarynyń qurmetti azamaty. Táýelsizdik tuǵyrynyń nyǵaıýyna qajyr-qaıratymen, eren eńbegimen úles qosqan ardager aǵa arman-murattaryna qol jetkizgen. Endi tek eliniń beıbit ómiri men berekeli turmysy baıandy bolsa eken dep tileıdi. Tartys pen tabysqa, mazmun men maǵynaǵa toly taǵdyry úshin Alla taǵalaǵa alǵysy sheksiz. Qazyna keýdesi ómir sabaqtaryn ózgelermen bólisýge daıyn. Tirshiliktiń máni de sonda. Halyqtyń qurmet tórindegi Qasymbek aqsaqaldardyń qolyna sý quıýǵa asyǵamyz.
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
QARAǴANDY