Qazaqqa san ǵasyr astana bolǵan qasıetti Túrkistan qalasynyń soltústik-batysyna qaraı 25 shaqyrym jerde, Qarataý bókterinde Qarnaq atalatyn kóne qalashyq ornalasqan. On bes myńdaı halqy bar bul qalashyq keńes zamanynda sholaq belsendilerge qarsy kóterilis jasaımyz dep Atabaı aýyly atandy. Aýyldyń dál ortasynda tórt buryshtap topyraq dýalmen qorshaǵan, soltústik-batystan ońtústik-shyǵysqa qaraı júz metr jáne soltústik-shyǵystan ońtústik-batysqa karaı eki júzdeı metr bıik tóbeniń orny baıqalady. Qamaldyń kire beris qaqpasy ońtústik-batys irgesiniń orta tusynda. Kezinde bul jerde A.N.Bernshtam, G.I.Pasevıch, E.I.Ageeva sııaqty arheologtar qazba jumystaryn júrgizdi, biraq belgili bir qorytyndy shyǵara almady. Arheologtardyń bir toby Qarnaqty ortaǵasyrlyq Ishkent dep joramaldasa, ekinshileri Qarnaqty Ámir Temir áýleti tusynda salynǵan dep tujyrym jasady.
Biz bul pikirler qalanyń eń tómengi qabattary áli de zerttelmegendikten týyndaǵan ústirt joramal dep bilemiz. Qarnaqtyń tarıhı qala ekendigi, ol jerde oǵyzdar mekendegeni HI ǵasyrda qalam terbegen M.Qashqarı sózdiginen belgili. Bul kezeńge qatysty eskertkishter Qarnaq qalasynyń mańynda júzdep sanalady desek artyq aıtqandyq bolmas, sonyń ishinde ımam Bahılı, Sopy Kalandar, Shapar baba, Sheıh Muhammed, Taqııa ata, Haırıddın ata, Qarabýra sııaqty áýlıeli jerler erekshe atalady. Qarnaqtyń Qazaq handyǵy dáýirindegi tarıhy da áli zerttelmek túgili, bastalǵan da joq. Al bul qalanyń HV-HVIII ǵasyrlarda memleketimizdiń ekonomıkasy men ǵylym salasynda mańyzdy ról atqarǵany sózsiz.
Qarnaq – áz Táýke han zamanyndaDerekterge qaraǵanda Áz Táýke zamanynda bul óńirde Qazaq handyǵyna qarasty 32 qala bolǵan. 1690 jyldary Túrkistanǵa Sibir basshylyǵy atynan kelgen Tobyl kazak-orystary Fedor Skıbın, Matveı Troshın Saýran, Syǵanaq, Túrkistan sııaqty qazaq qalalary týraly tamasha sıpattamalar qaldyrǵan: «Tobyl qalasynan Túrkistanǵa deıingi aralyqtaǵy Qazaq Ordasynyń qalalarynyń tizimi: Saýran jolymen oń jaqtaǵy birinshi qala – Saýran; Saýran qalasynyń artynda Syrdarııa ózeninen tómen, Qaraqalpaq jaqqa qaraı Sýnaq (Syǵnaq) qalashyǵy; Syǵnaq pen Saýrannyń aralyǵy bir kúndik jer; Saýrannan oń jaq baǵytta Syrdarııanyń túbinde Oq-Qorǵan qalashyǵy, Saýrannan bul qalaǵa deıin jarty kúndik jer; Saýrannyń soltústik jaǵynda – Sýzaq qalashyǵy, bul qalashyqtan Saýranǵa deıin eki kúndik jol; Táýke hannyń ıeligindegi Túrkistan qalasy men Saýrannyń aralyǵy kúndik jer; Saýran men Túrkistan aralyǵynda jarty jolda Kúshik soltan han qıratqan bos qalǵan qala bar. Osy joldyń boıynda sol jaqta Qarnaq qalasy ornalasqan; Túrkistannan orys jaqqa qaraı taýdyń eteginde Oranhaı qalasy, Túrkistannan Oranhaıǵa deıin 10 shaqyrym; Túrkistannan shyǵysqa qaraı azannan túske deıin júrse 5 shaqyrymda Tashanaq qalasy; Túrkistannan 20 shaqyrym jolda Pıhan (Iqan) qalasy, hám basqa da kóptegen biz atyn bilmeıtin, Túrkistanǵa jaqyn ornalasqan qalashyqtar bar. Al ortalyqtan Túrkistanǵa qaraı Otrar qalasy, oǵan deıin bir kúndik jer; Túrkistannyń ortalyǵynan batysqa qaraı Saıran qalasy, oǵan deıingi jol 2 kúndik. Jalpy Qazaq ordasynda qalalar sany 32».
Bul atalǵan qalashyqtardyń Qazaq handyǵynyń qazynasyna qajetti qarajatty berip turǵany belgili. Sonymen birge qalalyq óńir kóshpeli malshy elge qajetti qolóner buıymdary men astyqty da ózderi óndirip otyrdy. Áz Táýke han bılegen kezeńde Syr boıyndaǵy qalalardyń tolyqqandy jumys istep otyrǵanyn derekter dáleldeıdi. Bul óńirdegi qalalardyń ishinde ásirese, Túrkistan (Iаssy) saıası jáne dinı ortalyq retinde búkil eýrazııalyq aımaqqa belgili qala edi. Qalalyq óńirdiń jaǵdaıy joǵaryda sıpattalǵandaı bolsa, qazaqtyń jaz jaılaýy búkil dalalyq aımaqty qamtıdy. Máshhúr Júsip Kópeıulynyń «Áz Táýke hannyń tusynda úsh júzdiń balasy ońtústikten shóleıtke qaraı jaılaıdy eken. Syrdyń boıyn jaǵalap, Jetisý, Almaty, Qapal taýlaryn órleı otyrady eken. Orta júzdiń qys qystaýy shúıgigen Syr boıy da, jaz jaılaýy Arqanyń jony eken. Sol kezde Orta júz qazaǵy Esil men Ertistiń arasyn qýalaı jaılaıdy» deýine osy jaǵdaı sebep .
Qarnaq ejelden óndirisi damyǵan qalashyq, bul jerde shoıyn qorytý, qorǵasyn balqytý, oq-dári jasaý kásibi bolǵany derekterden belgili. Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine arnalyp jasalǵan ataqty Taıqazan (Toshqazan) osy Qarnaqta quıylǵan. Reseı patshalyǵynyń Áz Táýke han zamanynda Túrkistanǵa kelgen elshileri qazaqtardyń oq-dárige qajetti qorǵasyndy Qarataýdan alyp kelip Qarnaq qalasynda daıyndaıtynyn atap kórsetedi.
Qarnaqta birneshe medreseler bolǵan. Bizben áńgimelesken qarnaqtyq damýlla Tádjıddın aqsaqal qalashyqta erte kezde 22 medrese bolǵanyn, onyń ishinde tórteýi úlken medrese ekenin aıtqan edi. Qalashyqta áli kúnge saqtalǵan kóne qurylystardyń biri Shámet ata meshit-medresesi qazirgi kúni mýzeı bolyp qyzmet jasap tur. Qarnaq medreselerinde erte zamannan bastap Kenesary-Naýryzbaıǵa sheıin qazaq tóreleri, elshilik qyzmetine daıyndalatyn adamdar, saraı qyzmetkerleriniń balalary oqydy. Qarnaq qazaqqa belgili «zar zamannyń» aqyny Shortanbaı Qanaıulynyń týǵan jeri. Bul dástúr bertinge deıin jalǵasqany jáne kóptegen qazaq azamattary osy qalashyqta oqyǵany qazir anyqtalyp jatyr.
Bizdiń oıymyzsha, Qarnaq erte zamanda gúldengen úlken qala bolyp, keıin birtindep quldyraı bastaǵan sııaqty. Qarataýdyń qoınaýyna ene, taý baýraıyna suǵyna ornalasqan qalashyqta HVIII ǵasyr zertteýshisi P.I.Rychkov bar-joǵy 300 úı boldy deıdi. Eski Qarnaq – tórt darbazaly, bıik qorǵany bar qyshlaq. Eldiń bári de jaz kúni qalashyq mańaıynda qyzmet jasaıdy da, jaý keldi dese boldy, qorǵannyń ishine tyǵylady.
Bilimge baılanysty bolǵandyqtan shyǵar, Qarnaqta qoja áýletteri az emes. P.I.Rychkov «potom v Týrkestan pereshlo ız agarıan neskolko hodjeı, kotorye ı ponyne týt jıvýt ı, býdýchı prıznavaemy za otrodıe magometovo, otmenno ı a svıatyh pochıtaıýtsıa. Iz takıh hodjeı donyne v týrkestanskoı bolshoı mechetı est grob odnogo, po ıh zakoný za svıatogo pochıtaemogo, kotoryı ımenýetsıa Hodja Ahmet, ı est odın ız semı svıatyh, koıh magometane za znatneıshıh pochıtaıýt, ı velıkýıý chest ıh grobam vozdaıýt» dep bul óńirde qojalardyń kóptigi men bedelin eskertedi. Qarnaqta qylyshty qoja, júınektik qoja, qarashyqtyq qoja, momyn qoja, shilikti qoja, t.b. bar. Qojalarmen qatar jergilikti, erteden kele jatqan birneshe sart áýletterin de ataýǵa bolady – tolcha, qarahanlar, qozyqıly, sartorash, tábrızı, t.b. Sonymen birge tegi qazaq birneshe ata balasy da osy qalashyqty meken etip, jergilikti turmys tártibin qabyldap ertede sart bolyp ketken, qazirgi kúni ózbek atanady. Olardyń ishinde qaraǵurlyq tineılerden shyqqan Turba áýleti, Molla Hamza áýleti, Jetimderden Nur áýleti, Shoqmorly, Taý tumalyq arǵyndar О́giz taýlyq arǵyndar t.b. Olardan basqa qazaqtyń tóre, tóleńgitterinen de tuqym bar. Keńes zamanynda osy áýlet ókilderi Táshkent pen Samarqanda oqyp, aralarynan onnan asa ǵylym doktory, birneshe iri jazýshylar, júzdegen dáriger men ınjener shyqty. Qarnaq qalashyǵynda Áz Táýke han zamanynda ózge elderden kelgen elshilerdi ornalastyratyn qonaq úı bolǵan. Olardyń arasynda aılap-jyldap júrgenderi de bar, bul jeke baıandaıtyn úlken taqyryptar.
Qarnaq ataýy kóne tarıhqa bastaıdy«Qarnaq» ataýynyń ǵylymı etımologııasy áli de jasalmaǵan, soǵan baılanysty halyq arasynda kereǵar pikirler kóp. Halyq aýzynda «Qarnaq» ataýynyń kelip shyǵýy týraly ártúrli ańyzdar, derekter kezdesedi. Solarǵa súıenip Mahmud Qashqarı «Dıýanı luǵat-at túrik» kitabynda «Qarnaq – oǵyzdar qalasynyń biri» – deı otyryp, «qarnaq» ataýy «ishi úlken adam» degen maǵyna beredi deıdi. Osyǵan baılanysty jergilikti ólketanýshylar «qarnaq» ataýyn «qarynlyq» sózinen shyǵarǵandy durys kóredi, ıaǵnı tóńiregi bıik, ortasy tereń oıpat bolǵan jer. Keıbir ǵalymdardyń aıtýynsha, «Túrkistan qalasy mańyndaǵy birqatar aýyl attary týyndy zat esim sanalady. Mysaly: Sozaq, Qarnaq, Tashanaq, Shobanaq, Shornaq ataýlary aýyldar ornalasqan jerlerdiń geografııalyq ornyna qaraı berilgen bolýy da múmkin». Jergilikti ólketanýshylar da osy pikirge qulap, Qarnaq aýyly joǵaryda aıtqanymyzdaı, tóńiregi sozylyp ketken baıtaq dala ortasynda, qarynda jatqandaı kórinedi deıdi. Biz bul pikirmen kelise almaımyz, sebebi Qarnaq qalashyǵy bir jaǵynan ǵana, ıaǵnı soltústiginen Qarataý jotalarymen jabylady, al ońtústik, shyǵys, batys jaqtary jazyq, ıaǵnı ashyq alańqaı. Buǵan qarap ony qarynda ornalasqan qalashyq deı almaısyń!
Osy taqyrypta biraz eńbek jasaǵan tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty M.Tuıaqbaev «Qarnaq» sózindegi «qardy» Mahmud Qashqarı sózdigindegi «qarshy» – han ordasy degen maǵynamen baılanystyrady. Qarnaq qalasynyń erte orta ǵasyrǵa sáıkes keletin Ǵartóbe qala jurtynyń janynda «Hantóbe» dep atalatyn tóbe bar. Jergilikti halyq arasyndaǵy ańyzǵa súıensek, osynda Ámir Temir óz áskerlerimen toqtap, dem alǵan. Osy oıdy damyta tússek, «qala Han ordasy boldy» degen jergilikti halyq ańyzymen ushtasatyn derek paıda bolady. Al Ǵartóbe ataýy «ǵar» parsy tilinen aýdarǵanda, «úńgir» degen maǵynany bildirip, osynda ıslam dininiń keń qanat jaıǵanynan keıin sopy-taqýalar ómir súrgen úńgirler bolǵandyqtan qalyptasqan ataý bolsa kerek. «Qarnaq» sóziniń anyqtamasyna keler bolsaq, M.Tuıaqbaev «qarnaq» – qar kóp jaýatyn aýmaq, al «ǵarnaq» – sopylar ómir súrgen úńgirler kóp ornalasqan aımaq maǵynasyn beredi» – degen oı tujyrymdaıdy.
Qarnaq ataýyna qatysty osy sııaqty pikirler kóp. Sebebi Qarnaqtyń qazaq tarıhyndaǵy orny da eresen, onyń saıası, ekonomıkalyq qyzmetine qatysty derekter árqıly. Biz, birinshiden, Qarnaq ataýynyń maǵynasyn tabý úshin osy sózde qoldanylatyn «naq» jalǵaýyna úlken kóńil bóliný kerek deımiz. Túrkistan aımaǵynda «naq» jalǵaýymen birneshe qalashyq kezdesedi. Olardy sanamalaıtyn bolsaq – Qarnaq, Sýnaq (Syǵanaq), Tashanaq, Shobanaq, Shornaq, Júınaq (Júınek). Túrkistan aımaǵynda osy jeti «naq» ózara jer asty joldarymen jalǵasqan, jaý shapqanda el bir qaladan ekinshisine jan saqtap ketip otyrady eken degen ańyz bar. Ekinshiden, «naq» jalǵaýy bar sózder bir dúnıeni ulǵaıtý maqsatynda qoldanylsa kerek degen pikirmen kelispeımiz. Kerisinshe, «naq» jalǵaýyn qazaq tilindegi «naqty» degen uǵymmen baılanystyrǵan jón. Eger bul sózdiń tamyryn qýalaıtyn bolsaq, onda tym erte, ıaǵnı bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi úshinshi-ekinshi myńjyldyqtardaǵy arıı-týr sózdik qoryndaǵy «naq» sózine baryp jalǵanatynyn anyqtaımyz. Túrki tilderinde bul kóne sóz – qazaqtyń naq, naqty degen uǵymdarynda, horezm túrikterinde saıası maǵynadaǵy – ınak ataýynda saqtalǵan. Inaq sóziniń maǵynasy jaqyn degendi bildiredi, ıaǵnı hannyń jaqyny, janashyry, aqylshysy. Orys tilindegi anyqtamasy: «ınak- býkv. “doverennoe lıso»; kak doljnost ı tıtýl v raznoe vremıa ı v raznyh mestah ımelo raznye znachenııa; v nashem tekste, oznachaet prıdvornyh, lıchno blızkıh k haný».
Sonymen naq sóziniń kóne maǵynasyn qabyldasaq, Sýnaq – sýǵa jaqyn qala, Tashanak – tasqa jaqyn qala, Qarnaq – Qarataý baýraıyndaǵy, Qarataýǵa jaqyn eldi meken. Onyń alǵashqy túpnusqasy «Qara naq» bolsa kerek degen pikirdemiz. Qara (Hara) – bul jerde Qarataýdyń kóne zamannan bergi ataýy. «Avestada» aıtalatyn «Kak Solnse, chto cherez Harý, letıt v svoem polete, Vot tak je, o Spıtama, ıa snızoıdý k molıtve» deıtin Hara ózimizdiń Qarataý ekeni anyq. Tek «Avestany» zertteý isine bizdiń ǵalymdar aralaspady da, I.Steblın-Kamenskıı sııaqty, Ortalyq Azııanyń adamzat tarıhyndaǵy ornyn qabyldaı qoımaıtyn adamdar Harany – Gındýkýsh júıesindegi mıftik taýlar degen joramal jasady: «Hara – mıfıcheskıe gory, okrýjaıýshıe zemlıý. Nazvanıe Hara-Berezaıtı, doslovano «Vysokaıa Hara», pozdnee bylo pereneseno na gory Elbrýs na severe Irana ı na Elbrýs na severe Kavkaza. V osnove predstavlenıı o Vyskoı Hare, ılı Haraıtı, lejat, vozmojno, vospomınanııa o Pamıro-Gındýkýshe». Shyn máninde «Avesta» atalatyn kóne zamannyń ǵalamat esteligi Eýrazııalyq Uly dalanyń búkil tarıhı geografııasyn qamtyp tur.
Qaıtkende de Qarnaq ataýynyń kóne zamanǵa baratyny anyq bolsa kerek. Eń bastysy biz osy ataýdyń etımologııasyn izdeý barysynda Fransııanyń batys aımaǵy Bretanda ornalasqan Qarnaq atty kóne qorymnyń, Mysyrdyń ońtústiginde, Nil darııasynyń bastaýynda turǵan Qarnaq ǵıbadathanasynyń tarıhy ózimizdiń Túrkistan alqabymen, Qasıetti Qarataý men Syrdarııa jaǵalaýymen baılanysty ekenin ańǵaramyz. Bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi ekinshi myńjyldyqtaǵy uly kóshterdiń zamanynda Qarnaq ataýy Eýropaǵa da, Afrıkaǵa da baryp qalǵanyna daý bolmasa kerek.
Qarnaq týraly áńgimelerden kóne zamannyń ıisi burqyrap tur. «Atamyz alash, keregemiz aǵash» degen qazaqtyń qarııa sózderinen eneolıt dáýirindegi jylqyshy taıpalardyń turmys-tirshiligin kórsek, Qarnaq ataýynan biz otyryqshy ónerkásipti turmystyń bastaýynda turǵan, adamzat balasynyń aldynan órkenıet esigin ashqan arıı, ıaǵnı úndi-german tekti taıpalardy ańǵaramyz. Ejelgi dúnıe shejiresinde álemdik bes órkenıettiń basyn qosyp, mıdaı aralasyp, násil men násildi, mádenıet pen mádenıetti toǵystyratyn dáneker qyzmetin atqarýshy, adamzat tarıhyna júıe berýshi kúsh Eýrazııa ulystary bolatyn. Qarataý baýraıyndaǵy Qarnaq atty shaǵyn qalashyq sol dánekerlerdiń biri bolǵany anyq.
Jambyl ARTYQBAEV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetiniń professory