Saıası dúrdarazdyq – qaýipsizdikke tóngen qater

Izraıl terrorıstik memleket pe?

Túrkııa prezıdenti R.Erdoǵan Adana qalasynda ótken Ádilet jáne damý partııasynyń sezinde sóılegen sózinde Izraıldi – terrorlyq memleket, el premer-mınıstri Bınıamın Netanıahýdy «terrorıst» dep aıyptady.

«Halyqaralyq qoǵamdastyqqa Izraıl áskeriniń qanshalyqty zulym ekenin jetkizýdiń qajeti joq. Terrorıstik memlekettiń áreketin Gaza sektory men Ierýsalımdegi jaǵdaıǵa qarap-aq kórýge bolady», dedi R.Erdoǵan. Daily Sabah basylymy taratqan aqparatqa súıensek, el prezıdentiniń mundaı málimdeme jasaýyna Gaza sektory shekarasyndaǵy palestınalyqtar men Izraıl áskeriniń qaqtyǵysy sebep bolǵan.

Palestına men Izraıl arasyndaǵy dúrdarazdyq uzaqqa sozylyp kelgeni belgili. Halyqaralyq qoǵamdastyq túıtkildi sheshýge talpynǵanymen, naqty nátıje kórsete qoıǵan joq. Keıingi qaqtyǵys 30 naýryz kúni bastalǵan-dy. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, atys saldarynan 16 adam qaza tapty.

Túrkııa prezıdentiniń aıyptaýynan soń, Izraıl premer-mınıstri B.Netanıahý da ile jaýap qatyp, «Afrınge ásker kirgizgen Ankara bıliginiń Izraılge «moraldyq dáris» berýge quqyǵy joq» dedi.  

R.Erdoǵannyń málimdemesi Izraıl basylymdarynyń da shymbaıyna batyp ketken syńaıly. The Jerusalem Post basylymy Túrkııa prezıdentin jerden alyp, jerge salǵan. Basylym Palestına – Izraıl shıelenisine kelgende óz memleketiniń múddesin qorǵaıtynyn anyq ańǵartyp, Gaza shekarasyndaǵy palestınalyqtardyń qaza tabýyn búkil batys medıasy aıyptap jatqanda oqıǵany basqasha sıpattady. Gazettiń paıymdaýynsha, sherýge shyqqandardyń basym bóligi «Hamas» uıymynyń sarbazdary kórinedi. Biraq The Times of Israel saıty taratqan vıdeoda qarýsyz júrgen jastardy Izraıl áskeriniń oq astyna alǵany beınelengen.

Jalpy, Túrkııa men Izraıldyń qarym-qatynasy kúni keshe buzylǵan joq. 2008-2009 jylǵy «Izraıl – Gaza shıelenisin» Túrkııa tarapynyń aıyptaýy eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanysqa syzat túsirgeni belgili. Al 2010 jyly Gaza sektory blokadaǵa túsip, olarǵa teńiz arqyly jiberilgen gýmanıtarlyq kómekti Izraıl qarýly kúshteriniń basyp alýy jaǵdaıdy tipti shıelenistirip jiberdi. Osydan keıin ózara mámilege kelý qıynǵa aınalǵan-dy.

Fransııanyń áreketin qup kórmedi

О́tken aptada Fransııa prezıdenti Emmanıýel Makron Parıjde «Sırııa demokratııalyq kúshteri» (SDK) ókilderimen kezdesken-di. Ol Túrkııa men kúrdter arasyndaǵy shıelenisti sheshýge emeýrin tanytty. Alaıda «úsh jolaqty el» basshysynyń bul qadamyn Ankara bıligi quptaǵan joq.

Birinshiden, «Sırııa demokratııalyq kúshteri» Anadolyda terrorıstik uıym retinde sanalady. Ekinshiden, Túrkııa qarýly kúshteriniń «Záıtún butaǵy» dep atalatyn áskerı is-qımyldy bastap, Afrındegi kúrdtermen aıqasyp jatqanyna biraz boldy. Oǵan qosa, E.Makronmen kezdeýden keıin kúrdter Fransııa prezıdenti Túrkııa men Sırııa shekarasy mańynda ornalasqan Manbıj qalasyna ásker jiberýge ýáde bergenin málimdedi. Munyń qanshalyqty shyndyq ekeni belgisiz. Alda-jalda Fransııa sarbazdary shaharǵa kómekke kele qalsa, bul shekara mańyndaǵy kúrdterdi túre qýýǵa bekingen Túrkııa úshin búıirden qadalǵan shanshýmen teń bolady.

Sondyqtan Ankara bıligi E.Makronnyń áreketin synǵa aldy. Túrkııa prezıdentiniń baspasóz hatshysy Ibrahım Kalın dostas memleketterdi terrorızmniń búkil túrine qatysty naqty ustanymda bolýǵa shaqyrdy. Ol týıtterdegi paraqshasyna «Biz Túrkııa men terrorıstik uıymdar arasynda «dıalog», «baılanys» jáne «araaǵaıyndyq» jasaýǵa talpynǵan kez kelgen áreketten bas tartamyz», dep jazǵan bolatyn. El prezıdenti R.Erdoǵan da Fransııanyń Sırııa jónindegi ustanymymen kelispeıtinin jetkizdi.

E.Makronnyń kenetten mundaı áreketke barýyn taraptar san-saqqa júgirtip jatyr. Máselen, France24 arnasyna suhbat bergen jýrnalıst, «Kúrd halqy: Taıaý Shyǵystyń irgetasy» kitabynyń avtory Olıve Pıottyń paıymdaýynsha, Fransııa osy qadamy arqyly Sırııany qaıta qalyptastyrý jónindegi uzaqmerzimdi jospary bar ekenin kórsetedi.

«Fransııa prezıdent Donald Tramptyń málimdemesinen AQSh-tyń aımaqtan ketetinin túsindi. Endeshe, Sırııany qaıta qalyptastyrýda Batystyń róli qandaı bolatyny endi Fransııanyń nıetine baılanysty. Muny E.Makron jaqsy túsinip, Sırııadaǵy kúrdterdi qoldaıtynyn naqty kórsetip otyr. Endigi másele bul kómektiń qalaı júzege asatynyna baılanysty», deıdi O.Pıot.

Ekijaqty qarym-qatynastyń budan ári qalaı órbıtini belgisiz bolyp tur. Alaıda fransýz basylymdaryna shyqqan málimetterge kóz júgirte otyryp mynany ańǵarýǵa bolady. Parıj bıligi túrikterdiń keı áreketterin, ásirese Manbıj shaharyna kirýin qoldamaıtynyn bildirdi. O.Pıot aıtqandaı, aldaǵy ýaqytta dıplomatııalyq pikirtalas jetkilikti bolmaýy múmkin. Ondaı jaǵdaıda Fransııaǵa óz yqpalyn qalaı júrgizetinine qatysty sheshim qabyldaýǵa týra keledi.

Túrkııanyń endigi dosy kim?

Sırııadaǵy shıelenisti sheshý maqsatynda Túrkııa, Iran jáne Reseı prezıdentteri Ankarada ózara sammıt ótkizdi. Jıynda soǵys saldarynan qıraǵan eldiń ekonomıkasyn aıaqqa turǵyzý úshin halyqaralyq qoǵamdastyq qajet ekeni sóz boldy. Úsh el basshylary BUU-ny Sırııa halyq qoldaýǵa, qosymsha gýmanıtarlyq kómek berýge shaqyrdy. Sondaı-aq elde oq atýdy toqtatý men gýmanıtarlyq kómek jetkizý jóninde pikir alysty.

Sammıtte kepilger atanǵan Reseı, Túrkııa, Iran tarapy Sırııanyń tutastyǵyn qoldap, elde qalǵan terrorısterdi joıýdy basty maqsat ekenin jetkizdi. Túrkııa prezıdenti R.Erdoǵan Sırııa men kórshiles memleketterge qaýip tóndiretin sodyrlarmen kúres jalǵasa beretinin málimdedi. О́z kezeginde Reseı basshysy V.Pýtın álem elderin Sırııaǵa qoldaýyn sózben ǵana emes, ispen kórsetýge úndedi.

Aıta ketý kerek, elimizde Sırııa máselelerin retteýge baǵyttalǵan Astana prosesiniń birneshe raýndy ótkizilgeni málim. Soǵan sáıkes, birqatar kelisimderge qol jetkizilip, deeskalasııa aımaqtary quryldy. Qazaqstan túıini tarqamaǵanyna jeti jyldan asqan máseleniń sheshim tabýyna, taraptardyń ózara mámilege kelýine, beıbit halyqtyń azap shegýin toqtatýǵa úles qosýǵa múddeli. Bul mıssııa Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy mámileger retindegi bedelin bıiktetetini sózsiz.

Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»