«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine (QR Qylmystyq-prosestik kodeksine) quqyq qorǵaý qyzmetiniń prosestik negizderin jańǵyrtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańy ótken jyly bekitilip, 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap qoldanysqa engizildi. Endi osy zańnyń 2-babyna sáıkes, 2018 jyldyń 1 naýryzynan bastap elimizdiń on tórt oblysy men Astana jáne Almaty qalalarynda tergeý sottary óz qyzmetterin júzege asyrady.
Tergeý isin sot quzyretine berý máselesi Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda kórinis taýyp, Elbasynyń «100 naqty qadam» Ult josparynda jalǵasty. Tergeý sýdıasynyń maqsaty – ózine qylmystyq qýdalaý fýnksııasyn qabyldamaı, sottyń baqylaýyn júrgizýdi júzege asyrý. Tergeý sýdıasy – qylmystyq prosestegi taraptar múmkindikteri teńdigin, jeke adamnyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń sotta qorǵalýyn, negizsiz aıyptaýdan jáne sottalýdan, adamnyń jáne azamattar quqyqtary men bostandyqtarynyń zańsyz shektelýinen qorǵaýdy qamtamasyz etetin prosessýaldyq derbes tulǵa bolmaq.
Qylmystyq-prosestik kodekstiń 55-babynda tergeý sýdıasynyń sotqa deıingi tergep-tekserý jumystary barysynda kezdesetin kemshilikterdi joıý úshin oǵan birneshe ókilettik berilgen. Endigi jerde kúzetpen ustaý, úıqamaqta ustaý, laýazymnan ýaqytsha shettetý, jaqyndaýǵa tyıym salý, ekstradısııalyq qamaq merzimderin uzartý, kepildi qoldaný, múlikke tyıym salýdy sanksııalaý tergeý sýdıasynyń quzyretine berilgen. Sondaı-aq kúzetpen ustalynatyn adamdy sot psıhatrııalyq jáne /nemese sot-medısınalyq saraptama júrgizý úshin medısınalyq uıymǵa májbúrlep ornalastyrý, buryn ózine qatysty kúzetpen ustaý qoldanylǵan adamnyń psıhıkalyq aýrý faktisi anyqtalǵan kezde ony aýrýlardy qatań oqshaýlaý jaǵdaıynda ustaýǵa laıyqtalǵan psıhıatrııalyq kómek kórsetetin arnaýly medısınalyq uıymǵa aýystyrý, máıitti eksgýmasııalaý, kúdiktige, aıyptalýshyǵa halyqaralyq izdeý jarııalaý sekildi mindet te tergeý sýdıasyna júktelgen.
QPK-ge tolyqtyrylǵan 42-1-baptyń 1-bóligine saı «Qazaqstan Respýblıkasynda qylmystyq sot isi qaǵazdaǵy jáne /nemese elektrondy formattarda» júrgiziledi. Sondaı-aq QPK-niń 131-babynyń 4-bóliginiń 6-tarmaǵynda: «Jerdiń shalǵaılyǵy nemese tıisti qatynas joldarynyń joqtyǵy saldarynan, sondaı-aq tótenshe jaǵdaı nemese tótenshe ahýal jaǵdaılarynda adamdy tergeý sýdıasyna ýaqtyly jetkizýdi qamtamasyz etý múmkin bolmaǵan kezde jetpis eki saǵattan aspaıtyn merzimge ustaýǵa jol beriletin jaǵdaılardy qospaǵanda, adam qylmys jasady degen kúdik boıynsha – qyryq segiz saǵattan aspaıtyn merzimge, al kámeletke tolmaǵan adam jıyrma saǵattan aspaıtyn merzimge ustap alynýy múmkin», dep kórsetilgen.
Jańa redaksııada jazylǵan QPK-niń 133-baby, 2-bóligine sáıkes ustap alynǵan adamdy ustaý ornynyń bastyǵyna kúdiktini kúzetpen ustaýdy sanksııalaý týraly sot qaýlysy kelip túspese, ustap alynǵan adamdy ustaý ornynyń bastyǵy, osy kodekstiń 131-babynyń 4-bóliginiń 1-6 tarmaqtarynda kózdelgen jaǵdaılardy qospaǵanda, ony óziniń qaýlysymen dereý bosatady jáne bul týraly prokýrordy habardar etedi.
Osy oraıda, 2018 jyldyń eki aıynda Munaıly aýdandyq sotynyń tergeý sýdıasynyń óndirisine sanksııalaýǵa barlyǵy 14 ótinishhat, onyń ishinde 7 kúzetpen ustaý bultartpaý sharasyn qoldaný, 3 kúzetpen ustaý bultartpaý sharasy merzimin uzartý, 1 kepil túrindegi bultartpaý sharasyn qoldaný, 2 tergeý sýdıasynyń sanksııasynsyz júrgizilgen tintýdi zańdy dep taný týraly, 1 tergep-tekserý málimetterin alý ótinishhattary túsip, qaraldy.
2015 jyldan bastap iske qosylǵan tergeý sýdıasynyń ókilettikteri jyl saıyn artyp, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtarynyń qylmystyq prosestik zańnyń talaptaryna saı qorǵalýyn da júzege asyrýda.
Baýyrjan ELEMESOV,
Munaıly aýdandyq sotynyń tóraǵasy
Mańǵystaý oblysy