Qaısybir ortany dúrliktirý úshin jel sózdiń ózi jetkilikti. Ondaı áńgime buqaralyq aqparat quralynda jarııalansa, otqa maı quıǵanmen teń. «Qaraǵandy oblysynda tutas bir aýyl satylady eken» degen qaýeset shamaly ýaqyt ishinde shartarapqa jaıylyp úlgerdi. «Jel turmasa, shóptiń basy qımyldamaıdy» degen ras, anyǵy solaı bolmasa da aıtylǵan sóz negizsiz bolmaı shyqty.
«Satylatyn» – Qaraǵandy oblysynyń Osakarov aýdanyna qarasty Qundyzdy aýyldyq okrýginiń ortalyǵy Shuńqyrkól aýyly eken. Eldi mekendi kim, qalaı, nege jáne qandaı negizde satpaqshy, kimge satpaqshy degen óz-ózinen týyndaıtyn saýaldarǵa jaýap joq. Jergilikti bılik qaıda qarap otyr?! Eldiń aýzyna qaqpaq bolý qıyn, memleket ustanymyna qaıshy áreket týraly habardy estigen aýdan basshysy Nurken Kobjanov Shuńqyrkólge ádeıilep bardy.
Shuńqyrkóldiń keńes zamanyndaǵy ataýy – «Bogýchar» keńshary. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jýrnalıst, jazýshy, «halyq jaýy» degen áıgili jalamen 1938 jyly jazyqsyz atylyp ketken Abdolla Asylbekovtiń týǵan jeri. Kezinde Qazaqstannyń tústi metallýrgııa mınıstri, Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary, Joǵarǵy Keńestiń qatarynan alty shaqyrylymynyń depýtaty bolǵan Saýyq Tákejanov ta osy aýyldyń týmasy.
Elimizge osyndaı tulǵalardy bergen aýyl endi saýdaǵa túsip jatyr degen áńgime estigen qulaqqa uıat. Osy máselemen arnaıy kelgen aýdan ákimi jergilikti halyqpen osyndaǵy orta mekteptiń akt zalynda kezdesti. Aýyl turǵyndary eldi mekenniń taǵdyry saýdalanyp jatqany týraly túrli aryz-shaǵymdardy ózderi jazǵanyn, bar áńgime osy jerden bastalǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. Kókeıindegini jetkizý úshin aýdan basshylaryn taǵatsyzdana kútkenderin ańǵarý qıyn emes. Olar narazy jalǵyz tulǵa – aýyldyq okrýgtiń jerine jaıylym, shabyndyqtarymen qosa sonaý 90-jyldardan beri ıelik etip kele jatqan «A.Asylbekov» JShS-niń dırektory Marat Baımuhametov. Másele túsinikti bolýy úshin, aldymen atalǵan sharýashylyqtyń qashan jáne qalaı paıda bolǵanyn, jerge nelikten tap osy M.Baımuhametov qojalyq etip otyrǵanyn aıta keteıik. Keńes zamanynan qalǵan dúnıeniń bári toqsanynshy jyldary jappaı jekeshelendirilgeni belgili. Bireýge mal, bireýge jer, endi bireýlerge tehnıka nemese qańyrap qalǵan ǵımarattar buıyrdy. Sol kezde M.Baımuhametov eptilik tanytyp, aýyldyń 103 turǵynynyń úlesterin biriktirip, sharýashylyq kooperatıvin qurǵan. Jańa sharýashylyqtaǵy óziniń bastapqy úlesi – 27 paıyz. 1998 jyly kooperatıvti amalyn taýyp oblys ortalyǵyndaǵy «Qaraǵandy-Nan» JShS-niń quramyna engizedi. Kásiporynnyń kómegimen biraz sharýa alǵa basqandaı bolyp, óz aldyna jeke «A.Asylbekov» JShS qurylady. «Qaraǵandy-Nan» 2004 jyly sharýashylyqqa qatysýdan bas tartqanda, onyń ortadaǵy 34 paıyz úlesin, qandaı jolmen ekeni belgisiz, M.Baımuhametov alyp qalǵan. О́zinikimen qosqanda, seriktestiktiń 61 paıyzy menshigine aınalǵan azamat úlesi basym qojaıynǵa aınalyp shyǵa keledi.
Eldiń aıtýynsha, sharýashylyq basshysy seriktestikke tıesili mal men tehnıkany talan-tarajǵa salyp, tipti aýyldaǵy mádenıet úıiniń, medpýnkt pen balabaqshanyń ǵımarattaryn buzyp, materıaldaryn satyp jibergen. Qyl aıaǵy shabyndyq jerlerdi de jeke bılep, aýyl halqy qysqa shóp daıyndaýdan qalǵan. Jerdi jeke ózi bılep-tóstegen «qojaıyn» M.Baımuhametov seriktestik qurylǵannan bergi jıyrma eki jyldyń ishinde aýyl turǵyndarynyń basyn qosyp, birde-bir ret esep berip kórmegen, eshkimnen aqyl-keńes suramaǵan.
Jıynda aýdan ákimi suraqty tótesinen qoıdy. «Myna halyqtyń aldynda bárin túsindirip aıtyńyz, – dedi ol M.Baımuhametovke. – Nendeı habarlama berip júrsiz ? Aýyl satylady degen ne sóz? Aýyl sizdiń menshigińiz be edi?!».
Seriktestik basshysy jıyrma eki jyl boıy ne istegenin aıtyp aqtalýǵa kiristi. Uzyn-yrǵasy, istemegen sharýasy joq: nesıe alyp, egin salǵan, onysy shyqpaı qalyp, qaryzǵa batypty. 74 mılıon teńgege tehnıka satyp alǵan kórinedi. Oǵan qajet qymbat qural-saımandardy aýdan ortalyǵyndaǵy dúkenderden qaryzǵa alyp, taǵy da pálenbaı mıllıon qaryz arqalaǵan. Et, sút óndirip, ótkizýmen aınalysyp kórgen, ol áreketi de mardymsyz bolypty. Brýsellez shyqqan. «Malǵa ázirlegen 330 tonna shópti órtep jiberdi. Ádeıilep ot qoıǵanyna kúmánim joq. Tek aıaǵyna deıin dáleldeı almadym», deıdi ol kúıinip. Egin salyp ta kórgen, jańbyr jaýmaı, onda da mańdaıy tasqa tıgen. Qysqasy, «Qaıyrshyǵa jel de qarsy» demekshi, bul azamat qolǵa alǵan istiń óngeni joq: egin salady – shyqpaıdy; mal ustaıdy – aýyrady, óspeıdi; tehnıka alady – synady, júrmeıdi. Qolynda býma-býma qaǵaz, ár qadamymnyń qujaty bar deıdi, biraq isinde bereke joq. Negizi, alǵashqy jyldary bilek sybana iske kirisken azamat sharýasy keri ketip, shyǵynǵa bata bergen soń, qolyn bir-aq siltegenge uqsaıdy. Endi M.Baımuhametov aýyldy, sharýashylyqty kóterý úshin ınvestor izdep júrmin deıdi, «Aýyl satylady» degen órtteı ósektiń ushqyny osy.
Qalaı bolǵanda da, halyqtyń seriktestik dırektoryna degen ókpesi qara qazandaı.
– Osy aýylda týyp-óstik, – deıdi jergilikti sharýa qojalyqtarynyń birin basqaratyn Muhametqalı Rýblev. – Jıyrma eki jyl boıǵy jumysyńyz esh nátıje bermedi. Eń quryǵanda qyrmannyń tóbesin durystap jaýyp, astyna asfalt tóseýge bolar edi. Aýyldyń ishine jol salsańyz, halyqtyń alǵysyn alar edińiz, soǵan kóp bolsa 100 tonna bıdaı ketedi. Tákapparsyz, halyqpen jumys istegińiz kelmeıdi. JShS-niń múlkin satýǵa quqyńyz joq. Eger siz qandaı da bir jolmen qujat istep alǵan bolsańyz, ol – qylmys. Jıyrma eki jyl boıy qordalanǵan máseleni sheshý ońaı emes, halyqpen til tabysyp jumys isteý kerek. Bul jerde bir ǵana másele bar – týǵan aýylymyzdy kóterý qajet!
Bul azamattyń sózin aýdan ákimi de qoldap, halyqtyń tarapynan osyndaı usynys-tilekter, oryndy keńester barda, seriktestik tóraǵasynyń nelikten elmen birge jumys istemegenine tańdanysyn bildirdi. Al jergilikti agronom Dýlat Esjanov: «Eginnen 2005 jylǵa deıin mol ónim alyp keldik. Odan keıingide tehnologııa durys qoldanylmady. Jurttyki shyǵady, bizde túk óspeıdi. Tóraǵa eshkimdi tyńdamaıdy ózi agronom, ózi ǵalym degende, aýdan ákimi: «Bul kisi ózi qurylysshy emes pe, qaıdaǵy agronom?!» dep tańdanyp edi, zal toly halyq dý kúldi. Amaly quryp, ashý kernegen halyqtyń kúlkisinde yzǵar da bar.
Jıynǵa arnaıy kelip qatysqan qoǵam belsendisi Muhtar Taıjan da óz oıyn ortaǵa saldy.
– Áleýmettik jeliden «Aýyl satylady» degendi oqyp, shoshyp kettim, – deıdi ol. – Bızneste on úsh jyl júrgen tájirıbem bar, ár sharýashylyqqa jyl saıyn aýdıt júrgizilý kerek. Al basshy jyl saıyn esep berip otyrýy tıis. Jer týraly zańnyń máselelerimen shuǵyldanyp júrgenime eki jyl boldy. Jańa joba ázirlep, Parlamenttiń qaraýyna berdik. Onda eger ıgerilmese, jer eki jyldan keıin memleketke qaıtarylýy kerektigi, jaıylymdyq jerlerdi eshkimge jalǵa bermeı, halyqtyń ıgiligine qaldyrý qajettigi aıtylǵan. Bul máseleni jiti qadaǵalaıtyn bolamyz.
– 7 myń gektar egistik jerdi ıgere almasańyz, qaıtarasyz, – dedi bul sózdi quptaǵan aýdan ákimi seriktestik basshysyna. – Jaıylymdyq jer bar, mal joq. Iаǵnı jer ıgerilgen joq, qaıtarýyńyz kerek. Muny ujym bolyp aqyldasyp, sot arqyly sheshińizder. Jeke sharýashylyqtyń isine biz aralasa almaımyz. Basqa másele bolsa, ákimdiktiń esigi sizder úshin árdaıym ashyq.
– Bizdiń aýylǵa qatysty buǵan deıin jarııalanǵan maqalada meniń sózim burmalanǵan, – deıdi aýyl ákimi Erbol Omashev. – Shuńqyrkólde qazir 134 tútin, 610 adam bar. Orta mektep, klýb, toıhana, tórt dúken jumys isteıdi. Halyq mal sharýashylyǵymen aınalysady. 23 sharýa qojalyǵy, 3 fermerlik sharýashylyq bar. Aýyl azyp-tozdy degenmen kelispeımin. Bar másele – «A.Asylbekov» JShS ǵana. Aýylǵa jastardy tartý boıynsha jumystar atqarylýda. Nátıjeli jumyspen qamtý men jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy, «Igilik» jáne «Bereke» baǵdarlamalary boıynsha on adam nesıe aldy. Sút óndirýdi damytý maqsatynda «Bastaý» baǵdarlamasy boıynsha aýylda 22 adamnan quralǵan «Qundyzdy» sharýashylyq kooperatıvi quryldy. Qazir Shuńqyrkólde úıdiń baǵasy 2,5 mıllıon teńge shamasynda. Bul da bolsa tirshilik deńgeıiniń kórsetkishi.
Jalpy, bul daýdy sotqa jetkizbeı-aq, ózara talqyǵa salyp, ortaq bir kelisimge kele otyryp sheshken durys-aý degenge beıildi jurttyń kópshilik ekenin aıta ketken jón. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, ókinishke qaraı, aýyl turǵyndary oblystyń ekonomıkalyq sotyna júginedi, buǵan qajetti qujattar ázirlenip jatqan kórinedi. Halyq ortaq sharýashylyqta bizdiń de úlesimiz bar, isti kelisip, jalpyǵa tıimdi etip atqaratyn jańa basshy kerek deıdi. Al jınalysqa qatysqan «Halyqaralyq quqyq qorǵaý ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń ókili Ersin Bralın seriktestik basshysyna qaratyp: «Sizdiń ústińizden túsken aryz-shaǵym kóp. Jıyrma eki jyl ishindegi eńbegińiz esh nátıje bermegen, halyq sizge senbeıdi. Daýdy sotqa jetkizbeı, ýshyqtyrmaı, beıbit jolmen sheshken abzal. Seriktestikte áýelgide 27 paıyz bolǵan úlesińiz qalaısha 61 paıyz bolyp ketti? О́zińizge tıesili 27 paıyzdy alyp, qalǵanyn seriktestik múshelerine bólýińiz kerek. Sodan keıin seriktestikti basqa adam basqarsyn», degen usynysyn aıtty. Eń pátýaly sóz osy sııaqty. Áıtpese halyq buǵan deıin «Nur Otan» partııasynyń oblystyq fılıalyna da, prokýratýraǵa da shaǵym joldaǵan eken, eshqaısynan jaýap joq. Endi alaqandaı aýyldyń adamdary sottasýǵa bekingen syńaıly.
* * *
Shuńqyrkóldi Osakarov-Kıevka tas jolymen baılanystyratyn nebary jeti shaqyrym jol da oıdym-oıdym. Tym qurysa osy joldy jóndep qoısa, seriktestik basshysynyń abyroıyna tirek bolar ma edi degen oı keldi aýyldan shyǵyp bara jatqanymyzda. Biraq onyń oıy jerde emes, kókte bolǵanǵa uqsaıdy.
Qaırat ÁBILDA, «Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy,
Osakarov aýdany,
Shuńqyrkól aýyly