Adam balasyn táýeldi etken zııannyń biri – temeki. О́kinishke qaraı, zardaby orasan ekenin bile tura shylym shegýden der kezinde qutylatyndar qıyn. Saldary belgili. Temekimen qoǵam bolyp kúresýdiń nátıjeleri qandaı? Jýyrda Almaty stýdentteriniń arasyndaǵy temeki shegý máselelerin zertteýdiń qorytyndylary jarııalandy.
«Aman-saýlyq» qoǵamdyq qory men Almaty Menedjment ýnıversıteti (ALMAU) qaladaǵy stýdentter arasyndaǵy temeki shegý máselesin zertteýge baılanysty baspasóz máslıhatyn ótkizdi. О́kinishtisi, jastar jaman ádetten arylýǵa asa yqylas tanyta qoımaıtyny taǵy da belgili bolyp otyr. Demek bul temekiniń asa zııandyǵy týraly nasıhattyń áli de az ekendigin aıǵaqtaıdy.
Sarapshylar Almatynyń joǵary oqý oryndarynda oqıtyn jastar arasyndaǵy temeki shegý problemasyn zertteý nátıjelerin usynyp, nıkotın tutynýdyń ǵylymǵa negizdelgen, zııany azdaý balamalary týraly belsendi túrde habardar etýge tyrysyp baqty.
Zertteýdi júrgizýge AlmaU ýnıversıtetiniń 1-kýrsynda oqıtyn 50 stýdent qatysty. Olar 2017 jylǵy 20 qarashadan 25 jeltoqsanǵa deıin Almatynyń temeki shegetin stýdentteri arasynda saýaldama júrgizdi. Saýaldamaǵa barlyǵy 671 respondent, sonyń ishinde 38 paıyz qyzdar, 62 paıyzy er balalar qatysqan. 18-22 jas aralyǵyndaǵylar – 61 paıyz bolsa, 22–25 jasqa deıingiler – 24 paıyz jáne 25 jastan joǵarylar 15 paıyzdy quraıdy. Temeki shekkenderine bir jyl tolmaǵan respondentter – 37 paıyz, bir jyldan 5 jylǵa deıin – 40 paıyz, 5 jyldan astam temeki shegetinder 23 paıyzǵa jetken. Saýaldamaǵa jaýap bergenderdiń 31 paıyzy kúnine 5 jáne odan az temeki shegedi, 35 paıyzy – kúnine 5-10 talǵa deıin, 23 paıyzy – kúnine 11-20-ǵa deıin jáne 11 paıyzy kúnine 20-dan astam temeki shegedi.
Respondentterdiń 75 paıyzy aksızderdiń únemi joǵarylap, sonyń saldarynan temeki ónimderiniń baǵasy ósip otyratyndyǵy týraly biledi. Al 41 paıyzy baǵanyń ósýine baılanysty temeki shegýin múldem ózgertpek emes. Stýdentterdiń 16 paıyzǵa jýyǵy azyraq temeki shegýge tyrysady, biraq sıgaret markasyn ózgertpeıdi. 10 paıyzy arzanyraǵyna kóshken jáne 8 paıyzy nıkotın tutynýdyń basqa tásilin qoldanyp, temeki shegýden bas tartýdy oılaıdy. Saýaldamaǵa qatysqandardyń 25 paıyzy temeki shegýden bas tartýǵa kúsh salmaq nıeti bar, biraq ony qalaı jasaý kerektigin bilmeıdi.
«Aman-saýlyq» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Baqyt Túmenova «Respondentterdiń basym bóligi dástúrli sıgaret tartýdyń balamasy retinde veıp elektrondy sıgaretterin (35%) jáne qorqordy (33%) qarastyrady. Sebebi shylymqorlar olarda janý prosesi bolmaıtynyn jáne kanserogendi shaıyrdyń túzilmeıtindigin túsinedi. Ári saýaldamaǵa qatysqandardyń 44 paıyzy zııany azyraq ekendigi ǵylymı turǵydan negizdelip, dáleldense, nıkotındi tutynýdyń zııany azdaý balamaly tásilderine kóshýge kelisetindikterin bildiredi. Alynǵan derekter qolda bar ǵylymı derekterdiń qatardaǵy tutynýshy nazaryna jetkizilmeıtindigin aıǵaqtaıdy. Halyqty ǵylymı turǵydan negizdelgen, nıkotın tutynýdyń zııany azdaý balamalary týraly belsendi túrde habardar etý qajet. Eń bastysy, bul ónimderde janý prosesiniń bolmaǵany kerek», degen pikirin alǵa tartty.
«Jaı ǵana temeki shegýdiń zııany týraly aıtý artyq. Ony bári anyq biledi. Biraq júrgizilgen zertteý kórsetip otyrǵandaı, temeki shegetin árbir tórtinshi jas adam ǵana búginde osy zııandy ádetten arylýǵa daıyn. Bálkim, temeki shegýdiń «qorqynyshty» saldary týraly aıtyp, tyıym salatyn emes, jastarymyzdy salamatty ómir saltyna kóshýge ekonomıkalyq turǵyda yntalandyrý qajet bolatyn ýaqyt kelgen bolar. Máselen, sıgaretterdi qabyldap (makýlatýra men shyny ydystardy qabyldaıtyn oryndar sııaqty), sport zalyna baratyn abonementke aýystyrýdy (jınaqtaý júıesi boıynsha) uıymdastyrý sııaqty memleket tarapynan tıisti qoldaý bolsa, mundaı júıe bızneske de tıimdi bolady dep oılaımyn», dedi «PROFI-T» tıimdi basqarý jáne básekege qabilettilikti damytý halyqaralyq agenttiginiń prezıdenti Gúlnar Qurbanbaeva.
Saýaldamaǵa qatysqandardyń 27 paıyzy nıkotındi, 28 paıyzy shaıyr men tútindi eń zııandy komponent dep sanasa, 45 paıyzy barlyq komponentterdi teń dárejede zııandy dep sanaıdy eken. Respondentterdiń 63 paıyzy temeki shegýdiń negizgi qaýpi temekiniń janýynan bolatyndyǵyn biledi. Osy prosess barysynda kóp mólsherde ýly komponentter túziletin tútin paıda bolady.
Degenmen 12 paıyzy zııannyń azyraq bolatyndyǵy týraly ǵylymı turǵydan dáleldengen málimetterden habardar bolsa da, temekiniń zııany azdaý balamaly tásiline kóshýge kelispeıdi eken. 44 paıyzy balamaly tásilge kóshýge kelisse, taǵy 44 paıyzy bul jóninde pikir bildirýge asa qulyqty emes.
Degenmen saýaldamaǵa qatysqandardyń 48 paıyzy nıkotın tutynýdyń zııany azdaý tásilderi týraly habardar etip otyrý mańyzdy dep sanaıdy.
Baspasóz máslıhatynda AlmaU prezıdenti Asylbek Qojahmetov jyl saıyn aksızder qymbattap, nátıjesinde temeki ónimderiniń baǵasyn kóterý temekimen kúresýde tıimsiz tásil ekenin aıtady. Osylaısha, saýaldamaǵa qatysqandardyń jartysynan kóbi (51%), sıgaret tartýdan basqa, únemi temeki shegýdiń basqa da tásilderin paıdalanatyndyqtaryn moıyndap otyr.
Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY